Thú thực, tôi không có ý định làm hiệp sỹ Don Quichotte để đánh nhau với “chiếc đầu máy phì phào”. Nhưng cũng thấy vui vui vì chí ít cũng đã “bẻ ghi” được để nó từ bến eVăn quen thuộc “liên vận” thẳng sang bến ta-là-oắt tận trời… Tây.

Những kiến giải của Nguyễn Hòa rất xác đáng, chứng tỏ anh không “gà mờ” tý nào về ngôn ngữ (hãy tạm gác chữ “học” qua một bên). Thực ra: từ chiều kích bị lôi ra làm vật hy sinh, chứ bản thân nó cũng chẳng có tội lỗi gì hết, chẳng qua cũng chỉ là thủ thuật “dương chiều đông, kích chiều tây” cũ mèm mà thôi, nếu “bẻ đôi” con tự ra thành chiều hướng, kích thước thì nghe cũng có lý, ta thấy nó vừa có tương lai vừa có hiện tại, vừa hiện đại vừa huyền bí, vừa có đông tây lại có kim cổ, vừa có không gian lại có cả thời gian, tức là all in one. Vậy là nhất rồi còn gì, tôi xin tặng chữ chiều kích năm sao (***** tương đương cognac Ararat Erevan loại thượng hảo hạng). Hy vọng là không bị các “cao nhân” mắng: “Chớ có khuyên ^[1] xằng chết bỏ bu…”.

Hồi nhỏ đọc Đống rác cũ của nhà văn Nguyễn Công Hoan, ông có nói về ông thầy đồ ranh mãnh bẻ vụn câu đối để mắng khéo đám học sinh chung nhau đến “tết” thầy. Ông đồ ra câu đối: “Thần nông giáo dân nghệ ngũ cốc” và chỉ từng học trò đối từng chữ một kiểu “chiết tự”. Các học trò đối lại từng chữ và ghép tất cả lại thành: “Thánh sâu gươm quan gừng tam cò”, là một vế đối vô nghĩa mặc dù từng chữ đối nhau chan chát với vế trên. Ngẫm lại, tôi vẫn thấy việc “áp đặt” những quy luật viển vông cứng nhắc lên một từ (như trường hợp từ vi tính) là một việc làm đầy khiên cưỡng và… vô ích như vế đối trên. Nếu ai đó thấy nó vô lý và sai thì phải đề xuất từ khác thích hợp hơn thay thế. Bài viết từ tựa đề của nhà phê bình Lại Nguyên Ân là một ví dụ rất kinh điển và rất hay, vạch ra thói quen dùng sai, và chính từ: tựa đề chỉ là đứa con vô thừa nhận của nhan đề hay đầu đề, vậy tựa đề nên rút lui một cách lịch sự. Tôi thấy đề nghị của Lại tiên sinh là hoàn toàn có lý. Nhưng trường hợp vi tính hoàn toàn khác, không thể vơ đũa cả nắm, tôi chưa thấy một cố gắng nào để chứng minh rằng từ vi tính là sai có tính thuyết phục hết, ngoại trừ việc áp đặt và kết luận rất chủ quan. Nếu thay vi tính bằng máy tính điện tử thì rõ ràng là một cố gắng kéo lùi lịch sử và sẽ bị lịch sử… đạp qua đầu (thơ Anh Ngọc – không phải chữ của tôi). Có người đề nghị quay về Soriento với từ máy điện toán, giới IT chúng tôi thấy như bị xua đuổi về thời hồng hoang của những chú khủng long ENIAC và nhà thám hiểm châu Phi, John von Neumann, hay trở lại Việt Nam thời hoan hô anh Ga-ga-rỉn bay vào vũ tru. Có người đề nghị bỏ vi đi cho bớt nhiêu khê: đây là một đề nghị rất cẩu thả, không nghiêm túc vì như tôi đã nhắc đi nhắc lại, computing không thể dịch đơn giản là tính được.

Nhiều “nhà lạc quan” lại cho rằng khắc đi là khắc tới, cứ bỏ từ vi tính đi là sẽ có từ mới, vậy là lại ăn “bánh vẽ” cùng nhau rồi, kiểu: chủ nghĩa tư bản xấu lắm, phải thay đổi nhưng than ôi, đi mãi đến đầu bạc răng long chưa thấy điểm dừng chân là ở đâu, sau một hồi lại “trở về mái nhà xưa”.

Lại xin lạm bàn một chút về từ tích hợp (integration) tôi không ngại ngần gì cho đó là một bổ túc mới có giá trị (cũng lại cho “5 sao” tương đương Daewoo): trong khoa học, tích hợp là kết hợp đa chiều tới từng chi tiết, tích hợp có nghĩa là đan xen, len lỏi vào nhau, như cài răng lược vậy. Dĩ nhiên từ này mang nhiều hàm ý công nghệ. Xin đơn cử vài ví dụ:

Tích hợp mạng: (network integration) là cụm từ rất chính xác phản ánh một phần công việc âm thầm của các “quản trị viên mạng” (network admin) (tục danh là các “tiến sỹ” Cisco) nhờ có họ mà ta mới có điều kiện “gặp nhau cuối… ngày” trên hệ thống “mạng nhện toàn cầu”, hay đong đưa “đánh võng” qua mây gió như Trần Đăng Khoa và Nguyễn Văn Thọ ngày nào.

Tích hợp văn hóa Đông Tây là đầu đề sách của nhà toán học kiêm khoa học huyền bí Nguyễn Hoàng Phương. Đây là một cố gắng quan trọng nhằm tìm tòi những chiều kích của hai nền văn hóa Đông Tây, rất đáng trân trọng.

Mạch tích phân (Integrated circuit): còn bị gọi “trại” đi là mạch vi điện tử.

Dĩ nhiên có nhiều từ đồng nghĩa hoặc tương tự của tích hợp như kết hợp, liên kết, liên minh, sát nhập, thành lập… (combine, allignment, alliance, amalgamation, incorporating…) bài viết này không bao chứa hết các chiều kích ấy.

Mới đây lại được “ngộ” ra rằng trong lĩnh vực kinh tế thị trường có từ mới, kích cầu, nếu “bẻ đôi câu thơ” ra ta thấy có thể là kích cầu = kích thích nhu cầu, tôi có cảm giác từ này thuộc một trong hai lĩnh vực cơ khí ô tô hoặc sinh lý học hơn là kinh tế thị trường.

Còn tiếp biến, phối kết, thì thực sự xin… miễn bàn vì nghe chưa…“thủng” lỗ nhĩ.

Bản thân tôi vẫn thích hiểu chiều kích theo kiểu đầy cảm tính là… cây gậy và củ cà rốt: nghe theo tớ thì được chiều như chiều vong, không nghe thì…đá đít (kick your ass).

Ai chứ sinh thời bác Phùng Quán chắc là không chịu:

Dù ai cho ngọt cho bùi

Cũng không nói yêu thành ghét

Dù ai cầm dao dọa giết

Cũng không nói ghét thành yêu.

Xin nhờ Lại tiên sinh… lại giải thích giùm cho mấy từ mà tôi thực sự không biết nguồn gốc và có thể biết “lơ mơ”, xin chân thành cảm tạ.

Thủy tạ (sai), thủy tọa (đúng)

Trăng thề (đúng), giăng thề (sai), xin lỗi bác Tô Hoài.

Thí dụ (đúng), ví dụ (sai).

Sát nhập (đúng), sáp nhập (sai).

Bàng quang (đúng – sinh lý), bàng quan (cũng đúng – tâm lý)

Trong Tiếng Nga: Điểm năm (piatka) là xuất sắc, điểm bốn (chetvorka) là giỏi, điểm ba

(troika) vừa đủ đậu, điểm hai (đvoika) trượt, hỏng. Nhưng có mấy anh học trò ranh mãnh lợi dụng tính đa nghĩa của điểm ba là troika = cỗ xe tam mã hoặc điểm ba = udovletvoritelno = hài lòng (satisfactory) viết thư về cho bố mẹ ở nhà là:

Thày giáo rất hài lòng về con, hoặc thầy giáo hay cho con đi xe tam mã…, bố mẹ đem khoe… ran cả cơ quan về cậu cả học giỏi, học chăm của mình. Vậy là ai sai ai đúng?

Để kết thúc bài viết: tôi lại xin “phong bì” quý vị một chuyện thật như bịa sau đây:

Kể từ sau cái thời anh Gagarỉn bay vào vũ tru ấy, Liên Xô là cường quốc vũ trụ, lại là “anh cả đỏ” cho nên có trách nhiệm dìu dắt các đàn em như Cộng hòa Dân chủ Đức, Ba Lan, Tiệp, Bun, Cuba, Mông Cổ và Việt Nam… lên thế giới “đại đồng”, trong đó có việc thám hiểm không gian, mỗi nước cử một phi hành gia tham gia chương trình Hợp tác hữu nghị về không gian của Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV). Đức thì nghiên cứu vệ tinh do thám, Tiệp thì khai thác men bia từ không gian, Cuba: mía đường xuất khẩu lên cung trăng, Mông Cổ thì đưa cừu lên sao Hỏa, Trung Quốc và Albany thì bị coi là hai thằng nhà quê, cho đi bộ lên mặt trăng. Việt Nam hăng hái tham gia với đề tài khoa học rất giai cấp: nghiên cứu bèo hoa dâu, và phi công Phạm T. được cử sang Liên Xô tập huấn. Vốn tiếng Nga của anh T. rất là “day dứt” như bản thân chữ “ Rut-ski Ia day dứt” vậy, cho nên mặc dù rất chuyên cần chăm chỉ nhưng khoản ngoại ngữ của anh T. rất “lõm bõm” kiểu “chữ Tác đánh thành chữ Tộ”, thoắt cái đã tới ngày “lên đàng” tức là bay vào vũ trụ. Đại tá Gorơbatcô là chỉ huy trưởng con tầu cùng anh T. và toàn bộ phi hành đoàn đã bước vào tầu vũ trụ, cất cánh an toàn từ sân bay Baikonua, sau một ngày đêm, phi hành đoàn an toàn trên quỹ đạo, ai vào việc nấy, các nhà thám hiểm không gian mải mê quan sát vũ trụ về đêm, nào là những tinh vân, thiên hà, hành tinh… đầy trời sao lấp lánh, thật đẹp và hùng vĩ. Anh T. cũng rất hăm hở, nhưng chỉ được một lúc là anh thấy có cái gì đó nằng nặng ở mi mắt và anh… ngủ gật. Khi ngủ gật, anh quên cài dây an toàn cho nên đầu anh chúc xuống vì tình trạng phi trọng lực, anh bồng bềnh mơ màng, chiếc rút dép ^[2] “kỷ vật quê hương” anh mang theo trong túi ngực từ từ trườn ra ngoài và bay lơ lửng trong khoang lái. Vô tình đại tá Gorơbatcô đi tiểu và giật nước, chiếc rút dép trườn theo dòng nước và… bay vào vũ trụ. Các phi hành gia đang mải mê quan sát dải ngân hà về đêm bỗng thấy một vật dài dài như điếu xì gà, sáng loáng bay lơ lửng trên đầu của vệ tinh. Họ đồng thanh hét lên: Xem kìa, chúng ta phát hiện một hành tinh mới… Hua rrrrrraaaaaa!!! Anh T. bừng tỉnh, giụi mắt, hòa vào đám bạn bè hát vang bài ca thắng lợi, theo tay họ anh đã nhìn thấy nó, “hành tinh” bé bỏng, cô đơn, như Christophe Colomb nhìn thấy châu Mỹ. Anh đã nhận ra nó, anh muốn giải thích cùng bạn đồng hành rằng đó chỉ là cái rút dép, tiếc thay ngôn ngữ bất đồng anh bất lực phân bua cùng cả hai tay: Ếtơ,…Ếtơ, rút dép… Mọi người ngơ ngác một phút và đại tá Gorơbatcô nhanh chóng quyết định: “Chúng ta đặt tên cho hành tinh mới là Rutseva! Vì tình hữu nghị Việt Nam – Liên Xô Hua raaa!!”. Và một bức điện đã được gửi tới Viện Hàn lâm Khoa Học Liên Xô: Một hành tinh ra đời từ đó, hành tinh Rutseva…

© 2005 talawas