Khi viết những dòng này, tôi sắp đến tuổi ba mươi. Như vậy là tôi không còn thật trẻ và ít ra, đã có mười năm đằng sau để ngoái lại. Thật lạ, thế hệ tôi vẫn tiếp tục được chờ đợi, trong văn nghệ và trong cách sống, xem có những gì khác mới mẻ đem lại. Tuy nhiên, giờ đây, chúng tôi bắt đầu phải ghen với thế hệ 8x, nghĩa là những bạn trẻ sinh ra sau năm 1980, tuổi không quá hai con giáp, nay lại được xã hội kỳ vọng cho những kiếm tìm mới, như cách đây mười năm với chính chúng tôi.

Mười năm qua, tôi lấy cái mốc 1995 là khởi điểm, khi xã hội Việt Nam có những thành tựu ban đầu của quá trình đổi mới. Lúc ấy, những sản phẩm văn hóa có tính thị trường bắt đầu được đi vào một hệ thống có giao lưu với bên ngoài, với nỗ lực của thế hệ trước đó. Chúng tôi có thể tự tìm mua và chọn lọc được các sản phẩm ấy một cách tự nhiên, chứ không còn ở cảnh “phở mậu dịch, kịch truyền hình” như thời cha mẹ.

Đó là năm phim Thương nhớ đồng quê ra mắt và gây dư luận nhiều chiều. Mặc dù tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ XI tại Hà Nội, là phim được khán giả đón chờ nhất, do hấp lực từ cái tên của tác giả truyện ngắn, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp và đạo diễn Đặng Nhật Minh, nhưng bộ phim chỉ được trao giải Đạo diễn xuất sắc nhất. Phải nói rằng đây là bộ phim gây được sự xúc động toàn vẹn và chuyển tải được chất thơ của truyện ngắn. Nó khác với những phim mì ăn liền mấy năm trước và những phim nghệ thuật nhưng lổn nhổn sạn và xa rời thực tế. Và nhất là chúng tôi, những đứa trẻ hai mươi tuổi, đã thích. Ở ta, hai mươi tuổi vẫn bị coi là trẻ con. Lúc đó chúng tôi đã rất thất vọng khi không mua nổi tấm vé giá chính thức 60 000 đồng ở rạp Fansland phố Lý Thường Kiệt, một địa chỉ điện ảnh cấp tiến lúc đó, vì hết vé dù giá gấp 6 lần bình thường. Bạn có thể so sánh, giá xem phim hiện nay cũng chỉ khoảng 30 000 đồng. Mười năm qua, Nguyễn Huy Thiệp không còn hấp dẫn như xưa, chỉ được tìm tới như là một tham chiếu đầy tiếc nuối. Tiểu thuyết mới của ông Tuổi hai mươi yêu dấu, đối với chúng tôi, là điều khá thất vọng, như thể người yêu đã trở nên xuống sắc. Và những đứa em tôi thuộc thế hệ 8x, không tìm đọc Tướng về hưu hay Thương nhớ đồng quê, chúng cũng không thấy cuốn tiểu thuyết có ý nghĩa gì, trong một hoàn cảnh văn hóa đọc sa sút. Đặng Nhật Minh cũng không còn sức hút với những Trở về, Hà Nội mùa đông 1946 hay Mùa ổi. Chàng trai Nhâm đã lớn, qua tuổi 17, và không còn thương nhớ đồng quê nữa chăng? Sự thật là tất cả đã già, chỉ còn là nhân vật ông Hòa tâm thần hoài nhớ mãi mùa ổi tuổi 13. Thậm chí Fansland cũng không còn khiến chúng tôi hàng tuần chạy ra xem lịch chiếu, vì có gì khác nếu tuần nào cũng chiếu Casablanca?

Năm 1995, là năm của những truyện ngắn thành công tiếp tục từ mấy năm trước đó của những nhà văn trẻ. Khỏi phải nói lũ choai choai chúng tôi hâm mộ những Khi người ta trẻ, Hội chợ của Phan Thị Vàng Anh hay Người Ấn của Hồ Anh Thái thế nào! Cùng một không gian háo hức ấy, Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, Những đứa trẻ chết già của Nguyễn Bình Phương, cùng những bài báo của những phóng viên trẻ khiến chúng tôi tìm đọc, để thỏa cơn khát được nghe họ nói về mình, tả về mình, và thậm chí, lấy làm kiểu mẫu hành động của mình. Tôi đã có một cô bạn hâm mộ văn của Phan Thị Vàng Anh và một cậu bạn nhập vào truyện Nguyễn Huy Thiệp đến độ có thể dễ dàng thấy họ nói hay làm theo kiểu của nhân vật nào, và có lúc tôi đã nghĩ họ… điên. Tôi nghĩ những ảnh hưởng đến tính cách của thế hệ chúng tôi, đã có phần của những trang viết ấy. Không biết cá nhân những nhà văn cảm thấy sao, tôi cho rằng, điều chúng tôi hạnh phúc nhất là gặp được thế hệ mình trong thế hệ khác ở sự bình đẳng chứ không phải là lên lớp như sách giáo khoa, vốn đã chán ngắt. Đó cũng là những năm nở rộ của những Hội bút Hương đầu mùa và thời hoàng kim của một tờ báo như Hoa Học Trò, nhiều cây bút tuổi xanh hay mực tím đã lớn lên từ đó. Dù thế nào, đây cũng là món ăn tinh thần của cả một thế hệ.

Nhưng mười năm thì đã đủ để những người viết ở vào tuổi không còn trẻ, và về mặt nào đó, chúng tôi đã ngày càng xa với những nhà văn yêu quý của mình. Những nhà văn vẫn nỗ lực để viết tiếp, họ vẫn có những thành công, thậm chí đối với họ, sau đó còn có những tác phẩm hài lòng hơn, và chúng tôi, những bạn đọc trung thành từ lúc tóc còn hoe nắng và mặt đầy mụn trứng cá, vẫn tìm đọc. Nhưng dường như, ý nghĩa đồng hành đã phai nhạt. Những mệt mỏi từ cả hai phía mỗi ngày xói mòn con lộ nối kết. Hai bên như thể đã có một cuộc hôn phối sau mười năm, nay đã đến lúc cảm thấy có những bóng mây bên ngoài len vào.

Năm 1995 là năm Mỹ Linh hai mươi tuổi. Tại sao lại là cô ca sĩ tóc ngắn này chứ không phải ai khác. Nhớ lại xem, từ năm ấy đến 1997, dường như Mỹ Linh là số 1. Mỹ Linh chứ không phải Thanh Lam hay Hồng Nhung vì với chúng tôi, hai ca sĩ này lại thuộc về một thế hệ trước mất rồi. Nói không ngoa, Mỹ Linh chính là phản chiếu thời tuổi hai mươi của chúng tôi. Ban đầu là sự xuất hiện vừa bản năng, vừa thừa kế kinh viện, và hơn hết là không khí một thời sinh viên hồn nhiên tạo ra một hiệu ứng để cô như có năng lượng khi thể hiện. Với giọng hát vừa trẻ khỏe nhưng đầy dục tính, vừa trang nhã nhưng cũng rất lẳng lơ, cách nhả chữ và khai thác kịch tính trong ca khúc thỏa mãn lỗ tai duy mỹ của công chúng, nhan sắc cá tính cùng lối trình diễn nhiệt tình, Mỹ Linh gây cảm tưởng được tất cả hài lòng, từ giới học thuật đến bình dân. Cô từng nói, nhạc sĩ nào muốn bài hát được nổi thì đưa cô hát, thực sự đó là một hiện thực lúc ấy. Tuy vậy, Mỹ Linh không hề là một hiện tượng nhất thời, bởi sau đó, mỗi lần một ngôi sao mới lên đều được so sánh với cô, nhưng xem ra Mỹ Linh năm 1995-1997 là hiện tượng hiếm có.

Nhưng Mỹ Linh sau đó đã chọn một lối khác, tiệm cận âm nhạc phương Tây hiện đại, và dĩ nhiên, khó nghe hơn nhiều đối với công chúng. Nó cũng là con đường của chúng tôi, từ những cảm tính bản năng ban đầu, bước ra con đường chuyên nghiệp hóa và nhiều tỉnh ngộ. Mà con đường này mới thật sự khó khăn làm sao! Mỹ Linh đã không thành công cho lắm lúc mới chuyển hướng và sau đó, có lấy lại phần nào sự hâm mộ của khán giả nhưng đã là một Mỹ Linh tuổi ba mươi, chồng con và cầu kỳ hóa trong âm nhạc. Và đáng ngạc nhiên là vào những năm 2000, Thanh Lam và Hồng Nhung chẳng hạn, ở vào tuổi U40, lại dường như luôn có mặt trong chặng đường của chúng tôi, như thể để kể về những vấn đề hậu hôn nhân, tình yêu tuổi ngoài ba mươi, hay những nhầu nhò đời sống của người đàn bà “chỉ biết sống và hát theo bản năng”?

Năm 1995 ấy, không phải tự nhiên cùng với ba ca sĩ trên, mà chúng tôi suốt ngày được nghe những Cho em một ngày, Vẫn hát lời tình yêu, Lắng nghe mùa xuân về… của Dương Thụ. Mãi sau này tôi mới được biết những ca khúc rất hay ấy mà chúng tôi ngỡ được viết cho thời mình, đã được viết trước đó cả mười năm! Và nay chúng đã có độ tuổi xem như những bài hát còn xanh. So với thời làm mưa làm gió ấy, những bài hát công bố sau này dù vẫn được các ca sĩ ruột hát, chúng đã không làm được điều như cách đây mười năm đối với chúng tôi. Sự thật là chúng tôi không còn say mê hay là vì lẽ gì khác? Và nhạc sĩ, nên đùa mà rằng, mình đã là một thứ trưởng lão, gắng gỏi mơ lại những em đi qua tôi tóc xanh mười tám, ngẩn ngơ quãng đời.

Ban nhạc Bức tường (The Wall) dù chỉ ban đầu từ Trường Xây dựng nhưng đã là cái tên còn trụ lại đến giờ, bên cạnh những The Light của Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, Gạt tàn đầy, Da vàng đã về đâu đó hay Thủy triều đỏ của những công chức ngày đi làm, tối về với vợ con và lâu lâu tập nhạc. Có khi chỉ là một cá nhân như Tùng John chuyên trị nhạc John Lennon và The Beatles, cũng đã khiến lớp thanh niên có học lúc ấy say mê. Nếu bạn còn nhớ đã có những đêm “kinh hoàng” ở Trung tâm Phương pháp câu lạc bộ Trung ương 16 Lê Thái Tổ, hôm trước các nhà thơ trẻ đọc thơ, hôm sau dạ hội Rock tốc mái vỡ kính hoặc ở khu ký túc xá Mễ Trì, bạn cũng sẽ mỉm cười về một thời cuồng dại của những đêm ấy. Hay những buổi thi SV96-97 giữa các trường, dân Kiến trúc cay cú ăn thua cậy cơ bắp to, đập tan cả bàn ghế hội trường Nhà văn hóa Cầu Giấy. Và nay thì cũng như tôi, họ thành công chức quần âu đầu gôm lo kiếm tiền, nhìn đám trẻ hâm mộ những thần tượng mới mà không mảy may xúc động.

Có lẽ còn nhiều, những gì đã ảnh hưởng đến chúng tôi vào những năm ấy. Nhớ như thế thôi, để mà thấy thật là tiếc vì đã không say mê hơn, không điên cuồng hơn. Để mà làm được nhiều và lớn hơn. Chúng tôi cũng lại thương nhớ cái đồng quê của mình, không gian và thời gian của những suy nghĩ ngây thơ và dễ sống.

Mười năm đồng hành, những người sáng tạo ấy đem lại cho chúng tôi những viên gạch đầu tiên. Đôi khi cứ thảng thốt hỏi nhau, họ đã đi đâu cả rồi! Dĩ nhiên thì chúng tôi cũng đã khác. Ta đã lớn và Pautôpxki đã chết! (Bằng Việt)

16.2.2005

© 2005 talawas