trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
21.1.2005
Đông A
Quan hệ Việt – Trung: Lịch sử viết ở thì hiện tại
 

[1]

Trong những ngày đầu năm 2005 này, quan hệ Việt – Trung lại trở thành tâm điểm của nhiều sự chú ý qua hai sự kiện. Một được báo trước và một không phải như vậy mà là một lời nhắc của lịch sử.

Trước hết phải nhắc đến sự kiện tới đây hai nước Việt Nam và Trung Quốc sẽ kỷ niệm 55 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao. Năm 1950, Trung Quốc trở thành nước XHCN đầu tiên công nhận ngoại giao đối với Việt Nam DCCH khi đó đang trong vòng vây của quân Pháp. Sự kiện Trung Quốc công nhận Việt Nam đã mở đầu cho việc Việt Nam DCCH thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước XHCN khác đặc biệt là Liên Xô dưới thời Stalin. Sự kiện Đảng cộng sản lên nắm quyền tại Trung Quốc và công nhận Việt Nam DCCH được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá là “sự kiện lịch sử làm thay đổi diện mạo châu Á và tác động mạnh mẽ đến cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam” [2] . Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc kể từ đó dường như ngày càng trở nên gắn bó chặt chẽ trên nhiều lĩnh vực. Chiến thắng Điện Biên Phủ 7/5/1954 sẽ không như đã từng diễn ra nếu không có sự giúp đỡ cả về vật chất và tinh thần của Trung Quốc.

Bước sang những năm 60 và 70, Việt Nam đi vào cuộc chiến tranh với Hoa Kỳ bằng cả một sự khéo léo cần thiết để có được cả viện trợ của Liên Xô và Trung Quốc trong bối cảnh hai nước này xung đột gay gắt cả trên lĩnh vực tư tưởng và quân sự. Ảnh hưởng của Trung Quốc đối với Việt Nam đã chiếm ưu thế trong giai đoạn đầu của cuộc chiến tranh cho đến tận cuối những năm 60 khi mà miền Bắc Việt Nam thực sự lo ngại ảnh hưởng tiêu cực của đàm phán Trung Quốc – Hoa Kỳ đến những nỗ lực giành phần thắng trên cả mặt trận quân sự và ngoại giao mà Hà Nội đã triển khai từ sau nghị quyết trung ương 13 tháng 1 năm 1967. Trong bối cảnh đó hoàn toàn có thể hiệu được rằng mọi động thái mới trong chính sách của Trung Quốc đối với Hoa Kỳ đều được Hà Nội nhìn nhận sự là một sự xâm hại đến công cuộc đấu tranh giải phóng và thống nhất đất nước.

Trong quỹ đạo này, vào nửa cuối những năm 70, quan hệ Việt Nam – Trung Quốc đi dần vào căng thẳng. Mở đầu cho những căng thẳng công khai là một vài chỉ trích của Hà Nội nhân chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Hoa Kỳ năm 1972 [3] . Những căng thẳng sau đó bị đẩy lên cao với hàng loạt hồ sơ khác như các vấn đề biên giới lãnh thổ, vấn đề người Hoa ở Việt Nam, vấn đề Campuchia và mối quan hệ ngày càng chặt chẽ giữa Việt Nam và Liên Xô, nước khi đó bị Trung Quốc coi là Đại bá [4] . Sự kiện Việt Nam ký Hiệp định Hữu nghị và Hợp tác với Liên Xô tháng 12/1978 và việc Việt Nam đưa quân vào Campuchia thường được giải thích như là những nguyên nhân chính dẫn đến cuộc chiến tranh biên giới bắt đầu ngày 17/2/1979 giữa hai nước “núi liền núi sông liền sông” và “môi hở răng lạnh” này. Về phía Hà Nội, nguyên nhân của cuộc chiến tranh nằm sâu hơn ở “chủ nghĩa dân tộc Đại Hán” với tham vọng “bành trướng, bá quyền” của giới cầm quyền ở Bắc Kinh, sự đấu tranh trong nội bộ Đảng Cộng sản Trung Quốc liên quan đến công cuộc “bốn hiện đại hóa” và đặc biệt cuộc chiến tranh này là biểu hiện của sự thất bại trong chính sách buộc Việt Nam phụ thuộc vào Trung Quốc trong một pax sinica mới [5] .

Thập kỷ 80 được đánh dấu bởi sự khủng hoảng và đi vào tan rã của hệ thống các nước XHCN ở Trung và Đông Âu. Trung Quốc sau 10 năm mở cửa và cải cách kinh tế đã đạt được những thành công hết sức lạc quan. Nhưng kèm theo đó là cái giá phải trả với sự kiện Thiên An Môn tháng 6/1989. Một lần nữa Trung Quốc rơi vào tình thế bị cô lập. Trong khi đó, Việt Nam lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng. “Đất nước ở trong tình trạng vừa có hòa bình vừa có chiến tranh”, bị “bao vây chính trị, cấm vận kinh tế”. Chính trong bối cảnh đó, quan hệ giữa hai nước đi vào bình thường hóa. Một sự bình thường hóa, mà đúng hơn là lần đầu tiên quan hệ giữa hai nước trở nên bình thường kể từ hơn 2000 năm tồn tại của “một mối quan hệ không bình thường”. Một loạt các hiệp định song phương được ký kết, quan hệ chính trị, kinh tế được thúc đẩy mạnh mẽ. Các vấn đề tồn tại được cả hai bên tiến hành thảo luận ở các cấp cao nhất.

Vào thời điểm này hoàn toàn có thể tin vào những gì hai bên tuyên bố nhân kỷ niệm 55 năm ngày thiết lập quan hệ ngoai giao rằng: “mối quan hệ hữu nghị và hợp tác toàn diện giữa hai nước phát triển rất tốt đẹp” [6] và “55 qua kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, quan hệ giữa hai nước phát triển rất tốt, hợp tác trên các mặt đều phát triển nhanh và ngày càng đi vào chiều sâu (…)” [7] . Và còn đáng tin hơn nữa khi đọc tiếp phần sau của câu nói: “tuy nhiên cũng đã xuất hiện một số vấn đề” [8] .

55 năm đã đi qua, Lịch sử đã và vẫn đang đè nặng lên quan hệ giữa hai nước mà địa lý và lịch sử đã buộc họ lại với nhau.

Với người Việt Nam, lịch sử tiến trình hình thành dân tộc và Quốc gia – Dân tộc Việt Nam là lịch sử đấu tranh chống lại người láng giềng phương Bắc. Ngay các tên gọi xưa của Việt Nam cũng là để phân biệt giữa “người mình” – người Nam, với “quân Ngô”, “Tàu”… [9] – người phương Bắc. Từ Văn Lang, Vạn Xuân đến Đại Cồ Việt, Đại Việt, Việt Nam, Đại Nam và rồi Việt Nam ngày nay dường như mỗi cái tên gọi đều lấy phương Bắc và Hán tộc làm phản đề. Và dù người Việt luôn dựa vào các mẫu hình tư tưởng, chính trị và xã hội xuất phát từ Trung Quốc thì họ vẫn không ngừng khẳng định một bản sắc riêng biệt của mình [10] . Và dù Trung Quốc luôn là “đối tác” bên ngoài đầu tiên và không thể bỏ qua của mọi thể chế chính trị ở Việt Nam thì họ cũng luôn là mối đe dọa đầu tiên và thường trực đối với người Việt [11] .

Và Lịch sử đã luôn được viết lại ở mỗi giai đoạn của thời kỳ hiện tại. Trong cuộc hội thảo quốc tế kỷ niệm 50 chiến thắng Điện Biên phủ tổ chức tháng 5/2004 tại Hà Nội, các học giả tham gia đã cười ồ lên khi phát hiện ra số vũ khí mà Liên Xô viện trợ cho Việt Nam thông qua Trung Quốc lại lớn hơn so với số vũ khí mà Việt Nam đã thực nhận từ Trung Quốc và đặc biệt trong số vũ khí bị thiếu lại có những loại quan trọng nhất (!) [12] . Rồi những toan tính của Trung Quốc nhằm khẳng định vị thế quốc tế của mình nhân cơ hội đầu tiên mà họ có đươc tại Genève năm 1954, nhưng toan tính để rồi được Việt Nam coi là “sự phản bội thứ nhất” [13] . Và như Lịch sử muốn thế, đã có “thứ nhất” ắt phải có “thứ hai”, “thứ ba”… Tuyên bố Thượng Hải 1972 lại gợi cho người Việt Nam đến lời khuyên “trường kỳ kháng chiến” hay dụng ý “mi không đụng đến ta, ta không đụng đến mi” rồi “chổi ngắn không quét được mạng nhện ở xa” của người anh em Trung Quốc [14] . Và khủng hoảng 1978-1979 mới làm cho người Việt Nam “chợt nhận thấy” rằng công binh Trung Quốc khi tham gia giúp làm đường và xây dựng ở Bắc Việt Nam trong những năm chiến tranh phần lớn nhằm tìm hiểu để vẽ bản đồ, xây dựng hầm chứa vũ khí… chuẩn bị cho việc “lãnh đạo 500 triệu bần nông Trung Quốc tiến xuống phía Nam” [15] , những câu chuyện chẳng bao giờ được kiểm chứng đó dường như lại là những bằng chứng thuyết phục hơn cả đối với người dân Việt Nam bình thường về một “sự phản bội thứ ba” của người phương Bắc.

Lịch sử – với một chữ “L”, lại được viết lại một lần nữa vào đúng thời điểm của bình thường hóa quan hệ [16] . Hàng hóa rẻ tiền của Trung Quốc, tất nhiên là với chất lượng thấp, tràn ngập Việt Nam, phim truyền hình Trung Quốc phát hàng ngày trên các kênh chính thức… gợi lại “trí nhớ dân tộc” [17] về những chính sách Hán hóa và nguy cơ bị bóp nghẹt về kinh tế đến mức không tháng nào trên các báo lại không có những bài viết bày tỏ sự lo lắng cho tương lai văn hóa dân tộc. Rồi những chuyện tiếu lâm về “ốc bươu vàng”, “hải ly” nhập từ Trung Quốc hay chuyện “móng chân trâu”, “vỏ gốc quế”, rắn, mèo… và bao sản vật quý hiếm của phương Nam khác được người phương Bắc tận thu.

Và đúng vào tháng 1/2005 này, tháng kỷ niệm 55 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước, đúng vào lúc mà các nhà lãnh đạo hai bên đang tuyên bố về một mối quan hệ tốt đẹp dựa trên “16 chữ vàng” và nguyên tắc ‘bốn tốt” [18] thì Lịch sử – với chữ “L”, lại xuất hiện để được viết ở thời hiện tại. Lịch sử của tranh chấp, của sự nghi kị, ngờ vực. Lịch sử xa xưa và Lịch sử cận kề luôn ám ảnh hiện tại. Lịch sử đó chắc sẽ còn phải viết lại ở thời hiện tại nhiều lần nữa khi mà chỉ riêng trong tháng 12, có đến 80 ngư dân Việt Nam bị phía Trung Quốc bắt giữ. Khi mà, chỉ hai ngày sau khi phía Việt Nam chính thức phản đối phía Trung Quốc mới lên tiếng biện minh là những ngư dân Việt Nam bị bắn chết là “cướp biển”, trong khi ai cũng biết rằng các ngư dân Việt Nam không có quyền trang bị vũ khí và tàu thuyền của họ quá nhỏ để có thể “cướp” được gì từ những tàu của Trung Quốc lớn hơn gấp 4 lần [19] . Lịch sử cũng sẽ còn được viết lại ở thì hiện tại nhiều lần nữa khi những tranh chấp trên Biển Đông chưa bao giờ được giải quyết.

Chẳng có gì là lạ khi mà lần đầu tiên trên mục ý kiến độc giả của trang web BBC lại có cuộc tranh luận sôi nổi và đạt được sự nhất trí như vậy về vụ việc các ngư dân bị sát hại. Cũng chẳng có gì là lạ khi mà trên trang chủ diễn đàn Trái Tim Việt Nam, kể từ khi sự việc diễn ra đã có tới hơn 40 trang tranh luận của giới trẻ Việt Nam lo lắng về chủ quyền dân tộc và sự an toàn và tính mạng của đồng bào [20] . Và đã có cả một kháng thư được đưa ra để lấy chữ ký của mọi người quan tâm nhằm gửi đến chính phủ Trung Quốc được chuẩn bị và đã thu được khá nhiều chữ ký [21] . Và việc báo Thanh Niên [22] gần như độc quyền đưa tin về vụ việc cũng phản ánh phần nào thái độ của Việt Nam khi mà Lịch sử vẫn đang đè nặng lên quan hệ giữa hai nước.

Đến đây có lẽ đã đủ để hiểu được tại sao người Trung Quốc cố gắng đưa vào “16 chữ vàng” khẩu hiệu “hướng tới tương lai” và trong tuyên bố chung tại Hà Nội năm 1999 rằng hai bên sẽ “giáo dục thế hệ trẻ hai nước về truyền thống quan hệ hữu nghị giữa nhân dân hai nước”.

Paris, ngày 18 tháng 1 năm 2005

© 2005 talawas


[1]Câu nói này ám chỉ lịch sử luôn được viết bởi cách nhìn hiện đại. Nhưng ở đây tác giả muốn dùng câu này để nói khái niệm «sức nặng của lịch sử».
[2]Võ Nguyên Giáp, “La guerre de libération du peuple vietnamien contre les impérialistes et les interventionnistes américains (1945-1954)”, Guerre du Peuple, Armée du Peuple, Paris, Maspéro, 1966, p. 21.
[3]Báo Nhân Dân, ngày 17/8/1972.
[4]Đài tiếng nói Trung Quốc thường phát các buổi tiếng Việt sử dụng thuật ngữ: Đại bá Liên Xô, tiểu bá Việt Nam. Trong khi đó Việt Nam nêu danh «tập đoàn phản động Bắc Kinh» với tư tưởng «Đại Hán» «bành trướng bá quyền». Kể từ những năm 80, Việt Nam đưa cụm từ «kẻ thù nguy hiểm trực tiếp» vào trong Hiến Pháp và Điều lệ Đảng để chỉ Trung Quốc.
[5]Tạp chí Cộng Sản, số tháng 8/1979.
[6]Thủ tướng Phan Văn Khải.
[7]Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Khổng Tuyền trả lời phỏng vấn Đài Tiếng nói Việt Nam.
[8]Idem.
[9]Chưa có nghiên cứu nào của các nhà khoa học nhằm giải thích tại sao người Việt lại gọi người phương Bắc bằng những danh hiệu như Tàu, Ba Tàu, Khựa, Chệt…
[10]Xin trích ở đây câu nói bất hủ của Hoàng đế Quang Trung: «Đánh cho để đen răng; Đánh cho để dài tóc; Đánh cho trích luân bất phản; Đánh cho phiến giáp bất hoàn; Đánh cho sử tri Nam Quốc anh hùng chi hữu chủ».
[11]Một nhà nghiên cứu về quan hệ Việt-Trung đã nhận xét rất đúng rằng không một triều đại Trung Quốc nào không xâm lược Việt Nam, không một thể chế chính trị nào của Trung Quốc lại không đưa quân sang Việt Nam, từ các triều đại phong kiến đến Đảng Cộng sản và giữa hai thể chế đó là chế độ Tưởng Giới Thạch. Tác giả này cũng thống kê Trung Quốc đã 13 lần đưa quân vào Việt Nam và đã 9 lần chịu thất bại.
[12]Đại biểu Nga tại Hội thảo đã khẳng định có văn bản của phía Nga xác nhận đã giao đủ số vũ khí theo danh mục cho phía Trung Quốc để chuyển giao cho Việt Nam.
[13]Xem Bộ Ngoại giao, Sự thật 30 năm quan hệ Việt – Trung, Hà Nội, 1979.
[14]Những câu nói thường được xem là của Mao và các lãnh đạo Trung Quốc khác (?).
[15]Câu nói được xem là của Mao (?).
[16]Xem Trần Quang Cơ, Hồi ức và Suy ngẫm, Hồi ký, Hà Nội, 2003 (sách không xuất bản).
[17]Người Pháp gọi là « la mémoire d’éléphant».
[18]16 chữ vàng: «Láng giềng thân thiện, hợp tác toàn diện, ổn định lâu dài, hướng tới tương lai»; Bốn tốt: «láng giềng tốt, bạn bè tốt, đồng chí tốt, đối tác tốt».
[19]Theo chính quyền nơi ngư dân bị hại thì thuyền của Việt Nam chỉ có 200 mã lực, trong khi đó thuyền Trung Quốc thường là 900 mã lực.
[20]Xem www.ttvnol.com, mục Cuộc sống muôn màu, hộp Thảo luận.
[21]Xem www.petitiononline.com/hauloc/petition.html.
[22] Xem www.thanhnien.com.vn/Topic/?ID=278.

 
© talawas 2026