Khái niệm xã hội hóa đã và đang được sử dụng như một thứ “mốt chữ”. Cái gì mang tính toàn dân toàn diện thì các nhà báo ta cho ngay một cái tít: XÃ HỘI HÓA. Chẳng bao lâu nữa, nếu nói xã hội hóa xã hội thì có lẽ dân ta cũng thấy thuận miệng. Tôi đọc báo mà phát hoảng vì e mớ lí thuyết xã hội học mà tôi đã được học cũ kĩ quá rồi chăng. Về mặt sách vở mà nói, thành thật là chỉ ở các báo nhà ta, xã hội hóa mới gắn với chủ thể là thiết chế xã hội [institution] (giáo dục, y tế, v.v.). Thực chất, xã hội hóa được coi là một quá trình gắn với sự phát triển của một cá nhân trong xã hội chứ rất ít ai gắn khái niệm này với một thiết chế trong xã hội. Tôi xin chỉ ra một số định nghĩa cụ thể về xã hội hoá được rộng rãi chấp nhận trong xã hội học. Còn lí giải cho cách dùng chữ kia thì xin ai đó chỉ giáo cho, chính người sáng tạo ra chỉ giáo thì lại càng quí.

Trước một khái niệm, cách tiếp cận chân phương nhất, mộc nhất là nhìn nhận từ phương diện từ nguyên học. Trong tiếng Anh, từ socialize có hậu tố “-ize” bắt nguồn từ hậu tố “-iser”, “-izare”, “-izein” trong tiếng Pháp cổ, tiếng Latin và tiếng Hi Lạp; dịch ra tiếng Việt, nó mang nghĩa “hóa”. Khi đặt một tính từ/danh từ trước từ “hóa”, ta biến cụm từ đó trở nên một động từ với ý nghĩa biến đổi, khiến, làm cho cái gì đó trở nên như/là cái tính từ/danh từ đó. Ví dụ: “bi thảm hóa”: Làm cho trở nên bi thảm; “nhân hóa”: Làm trở nên giống như con người… Vậy, về ngữ nghĩa chân phương nhất, hiểu theo kiểu bổ ngang bổ dọc chữ ra thì xã hội hóa có nghĩa là làm cho trở nên giống như xã hội, hòa nhập vào với xã hội. Hiện giờ, trên báo đài ta, cụm từ xã hội hóa giáo dục đang được dùng với nghĩa toàn xã hội tham gia làm giáo dục – một cách hiểu phải chăng là phi logic với lối ghép từ này?

Từ lăng kính của xã hội học, xã hội hoá là quá trình mỗi người, từ khi lọt lòng tới lúc già yếu, thâu nhận những kiến thức, kĩ năng, địa vị, lề thói, qui tắc, giá trị… xã hội và hình thành nhân cách của mình. Có khá nhiều định nghĩa về xã hội hóa. Sau đây là một vài định nghĩa được giới xã hội học rộng rãi chấp nhận:

Horton và Hunt: Xã hội hóa là quá trình con người học tập và tiếp thu những qui phạm của cộng đồng mình để từ đó, “bản ngã” ra đời, khiến mình khác biệt với những cá nhân khác.

Ogburn và Nimkoff: Xã hội hóa là quá trình cá nhân học cách tuân theo những qui phạm của cộng đồng mình.

H.M Johnson: Xã hội hóa là sự học giúp con người ta có thể thực hiện các chức năng xã hội.

Bierstedt: Xã hội hóa là quá trình biến đổi bản năng nguyên sơ thành bản tính con người và là quá trình họ trở thành một thành viên được chấp nhận trong xã hội của mình.

Xã hội hóa là một quá trình phức hợp

Xã hội hóa không thể xảy ra một sớm một chiều. Cũng như giáo dục, nó là cả một quá trình. Quá trình này không hề đơn giản, chỉ diễn ra theo một chiều tịnh tiến bởi đến một độ tuổi, thời điểm nào đó, con người sẽ phải “tái xã hội hóa” nếu muốn hòa nhập, được xã hội chấp nhận và ngược lại. Một cụ già phong kiến cần “tái xã hội hóa” ở tuổi 70 để khi thấy cô cháu gái mở MTV, dán mắt vào những anh chàng cởi trần, những cô gái uốn éo, xì xồ tiếng Tây không điên tiết mà đập bể cả cái máy thu hình. Nếu cụ không chịu chấp nhận rằng bây giờ cuộc sống khác năm mươi năm về trước thì rồi cuộc sống hay cụ thể hơn là xã hội và đại diện là cô cháu gái, bố mẹ nó sẽ không chấp nhận được cụ. Xã hội không ngừng biến đổi chính vì thế, quá trình xã hội hóa cũng chẳng bao giờ ngừng nghỉ.

Có vô số thuyết về xã hội hóa và mỗi thuyết đề ra một quá trình khác nhau. Có thuyết thiên về giải thích theo sinh lí học, có thuyết thiên về các tác nhân xã hội. Tuy nhiên, tôi phải nhắc lại một lần nữa là, các nhà khoa học gắn khái niệm xã hội hóa với sự phát triển nhân cách và học hỏi, tuân thủ các nguyên tắc xã hội của các cá thể chứ chẳng hề có một ai đặt các thiết chế xã hội là chủ thể của quá trình xã hội hóa.

Để có thể thực hiện được quá trình xã hội hóa, con người phải thông qua hay sử dụng các đơn vị thực thi chức năng xã hội hóa. Các phương tiện thực hiện chức năng xã hội hóa gồm có: gia đình, các phương tiện thông tin đại chúng, trường học, các nhóm người cùng địa vị, cộng đồng… Tới đây, chúng ta cùng nhau thấy rất rõ về mặt nguyên tắc lí luận rằng: Giáo dục hay đại diện của nó là trường học hoặc có thể hiểu chính giáo dục theo nghĩa hẹp là một trong nhiều đơn vị thực thi chức năng xã hội hóa. Nó không phải là chủ thể của quá trình xã hội hóa. Chính vì thế, nói xã hội hóa giáo dục là cách nói vô nghĩa, lạm dụng từ xã hội hóa nếu không nói là thiếu kiến thức về khái niệm.

Chức năng trọng yếu nhất của những thiết chế xã hội là duy trì xã hội. Một môn võ thuật biến mất khỏi giang hồ thế nào vì không có người hậu thế để truyền lại thì một cộng đồng hoặc xã hội cũng sẽ bị tuyệt chủng như thế nếu không giáo dục lại thế hệ sau để họ có thể tái sản xuất xã hội. Trong lịch sử, điều này đã xảy ra rồi. Nó không đơn thuần chỉ là cái ví dụ nói để cười. Quá trình thiết yếu để duy trì xã hội chính là quá trình xã hội hóa. Nếu cá nhân không xã hội hóa, bản thân anh ta sẽ bị xã hội đào thải. Cá nhân thực hiện quá trình xã hội hóa thông qua các thiết chế xã hội. Không thể xã hội hóa các thiết chế này vì bản thân nó đã là các thiết chế xã hội – mang tính xã hội rồi. Chúng mang tính xã hội bởi được con người cùng hợp thành, gây dựng và phát triển trong cộng đồng mình. Con người phải xã hội hóa vì con người đâu phải khi sinh ra đã mang bản tính con người, mang tính chất xã hội! Trong các ví dụ phổ biến về xã hội hóa, các ví dụ về người được chó sói nuôi được nhắc mòn trên các sách. Khi lớn lên trong môi trường rừng núi cùng muông thú, con người xa rời xã hội loài người, không hề thực hiện một giai đoạn xã hội hóa nào thì rồi bản năng của anh ta cũng sẽ không là bản năng con người mà trở thành bản năng chó sói. Chúng ta nói ai cũng sinh ra với bản tính con người nhưng sự thật không phải là như thế. Đúng, người hay vật đều mang bản năng khi sinh ra, tuy nhiên bản năng con người không hình thành ngay khi họ ra đời. Xin nghiềm ngẫm lại định nghĩa thứ tư tôi đã dẫn ra ở trên về xã hội hóa.

Nói như Tiến sĩ Quách Tuấn Ngọc ^[1] là rất đúng và thỏa đáng, chúng ta phải dùng cụm từ “huy động mọi người trong xã hội tham gia làm giáo dục” hoặc “tham gia vào công tác giáo dục”. Xã hội hóa giáo dục hoàn toàn là một lối nói sính chữ theo “mốt” và vô nghĩa. Thiết nghĩ, giới nhà báo và cả các quan chức trong chính phủ nên xem xét lại cụm từ này và một loạt những cụm từ tương tự như xã hội hóa y tế, xã hội hóa luật pháp, v.v. Ngay ông Tổng Bí thư Đảng cũng dùng cụm từ này, cho nó thành một luận điểm lớn trong bài phát biểu trước Quốc Hội. Thói quen ngôn ngữ là một bệnh dễ lây. Chúng ta đã có tiền sử bệnh án, sở hữu không biết bao nhiêu khẩu hiệu đỏ vô nghĩa rồi, không nên thêm một khẩu hiệu “bác học” nữa!

17.11.2004

© 2004 talawas