trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
18.10.2004
Thomas Bernhard
Bản chất tôi đã ác sẵn
 
Nhân dịp nữ nhà văn Áo Elfriede Jelinek được trao giải Nobel văn chương, chúng tôi xin giới thiệu một số bài của các nhà văn Áo về đất nước, con người, văn hoá và văn học Áo. Những cái nhìn này có thể giúp độc giả Việt Nam hiểu thêm phần nào về môi trường sáng tạo của nữ tác giả này.
talawas


Thưa ông Bernhard, ở Đức việc phân nhà văn thành hai loại: loại ruồi bu và loại chuột gặm, bây giờ đã thành thông lệ. Ông thuộc loại nào, ruồi bu hay chuột gặm?



Có lẽ tôi là cả hai thứ trộn lẫn. Ở Áo người ta chưa kịp có sáng kiến gọi nhà văn là ruồi và chuột, nhưng chắc thể nào cũng có người đã nghĩ đến việc ấy.



Dân Áo nói năng tử tế hơn ư? Vì sao vậy?



Tử tế hơn hay không thì tôi không biết, nhưng người ta còn chưa dám ví người với ruồi và chuột…



Mặc dù ở Áo, ông đã góp phần rất đáng kể để khích người ta tiến đến bước ấy.



Muốn được liệt vào đủ hàng súc sinh bẩn thỉu, chắc tôi phải sang Đức, hoặc phải là người Đức, thế may ra mới được nhận một danh hiệu cao quý cho cái món ấy.



Còn ở Áo, ông bị chửi vì những cớ gì?



Viết văn là đủ để bị chửi. Thực ra người ta đã gọi tôi là con lợn thối [1] ngay từ mấy bài thơ của tôi. [2]



Mà mặt khác, ông cũng thiên về cái thú nhìn đồng loại trong trạng thái mục rữa, băng hoại, và miêu tả con người như những sinh thể hỏng hóc, bệnh hoạn. Các nhân vật của ông thường không biết đi đứng, không biết nghe, không biết quan sát, xem ra họ chỉ biết rên rẩm, chửi bới và hành hạ xung quanh. Có phải các nhân vật của ông đóng giả bệnh hoạn để mong qua đó có thể nghe và quan sát tốt hơn không?



Không, thực ra tôi chẳng ngụy trang cho các nhân vật của mình, tôi chỉ thả họ ra khỏi cái lồng mà họ vốn ở, rồi họ đi đến đâu là chuyện của họ. Ảnh hưởng của tôi đến đó là hết, tôi không giỏi chăn dắt đàn nhân vật của mình.



Một trong những nhân vật sân khấu gần đây nhất của ông làm một nghề rất kì quặc: nghề cải tạo thế giới. [3]



Cải tạo thế giới thì đúng là điên, thế giới làm sao mà cải tạo được.



Nhưng ông vẫn thử đấy thôi?



Mỗi sáng tôi dậy để cải thiện thế giới thì tôi thử, cải thiện chính tôi và thế giới…



Mà ông lại cực kì ghê sợ những kẻ có quyền lực trong tay?



Tôi hoàn toàn không ưa quyền lực, một người duy nhất có quyền lực tôi không ưa mà nhiều người cùng nắm quyền lực tôi cũng không ưa.



Nhưng ông cũng không ưa sự hỗn loạn?



Tự thân và vì chính nó thì tôi thích hỗn loạn hơn, nhưng trong cái thế giới được coi là văn minh này thì thực ra làm gì còn có hỗn loạn.



Cho nên các tác phẩm văn và kịch của ông là để khuyến khích hỗn loạn?



Vâng, chắc là vậy.



Bằng cách nào?



Lúc vừa có một cách là lúc hỗn loạn chẳng còn là hỗn loạn.



Nhưng mục đích viết của ông cũng có thể là để ngăn cản quyền lực.



Tôi thấy chữ “mục đích” cũng tởm gần như chữ “quyền lực.” Mục đích theo đuổi các phương tiện, và thế là quyền lực xuất hiện ngay rồi.

Các nhân vật của ông – thí dụ nhân vật “tổng thống” [4] – lúc thì là chính khách, lúc là triết gia, lúc lại là nghệ sĩ. Nghệ sĩ có quyền lực như chính khách không?



Quyền lực của nghệ sĩ đôi khi cũng lớn như quyền lực của chính khách.

Và ông cũng khó chịu với cái quyền lực đó như vậy?



Vâng, nếu tôi phải đối mặt với nó.

Tức là có phần tự ghê tởm bản thân trong sự khó chịu ấy?



Chắc là vậy. Nhưng không chỉ là vậy. Đời sống không chỉ là ghê tởm… Viết văn cũng thế.

Các tác phẩm của ông thường xoay quanh cái chết, sự ghê tởm cuộc sống, những vụ tự tử. Ông viết văn là để đỡ phải treo cổ tự tử?



Có lẽ vậy, ừ, đúng đấy.

Ông bảo rằng, ông không giỏi chăn dắt đàn nhân vật của mình. Vậy mà mới đây, ông cấm từ nay về sau không cho mọi sân khấu ở Wien diễn kịch của ông.



Tôi cấm vậy nhưng không thật là cấm. Song tôi không muốn giao các nhân vật của mình vào tay bọn a-ma-tơ chuyên đấm dưới tầm thắt lưng. [5]

Chắc ông bị những kinh nghiệm không ra gì với nhà hát Burgtheater? [6]



Tôi toàn gặp những kinh nghiệm không ra gì với cái nhà hát đó, nhưng chuyện ấy không quan trọng lắm. Tôi chỉ không muốn họ dựng bất kì vở kịch nào của tôi.

Như vậy là ông cấm Wien dựng kịch của ông?



Cấm ư? Cấm được thì đã phúc.



Trở lại chuyện nước Áo. Ông chẳng bao giờ ngần ngại khoác cho dân Áo đủ thứ xấu xa nhất trên đời. Trong bài viết nhân ngày Quốc khánh 1977, ông cho rằng những thập kỉ vừa qua, các chính phủ nước ông đều sẵn sàng phạm mọi tội ác và đã phạm mọi tội ác có thể hình dung đối với nước Áo, đã lợi dụng bản tính ngái ngủ của dân tộc này để cuối cùng biến sự đê tiện và tàn nhẫn thành nghệ thuật duy nhất mà các chính phủ ấy chế ngự, ngưỡng mộ và rõ ràng là mê mẩn. Đó là một tờ sớ bác bỏ toàn diện tính chính đáng của mọi chính phủ Áo rồi còn gì.


Đúng, bác bỏ tất cả những kẻ quen hơi của quyền lực và quen lạm dụng quyền lực.

Và ông cũng đứng ra phát biểu không kém quyết liệt tại Viện Hàn lâm Ngôn ngữ và Văn chương Đức. [7]



Nhìn kĩ lại thì Viện Hàn lâm Ngôn ngữ và Văn chương Đức là cái thứ hạng bét…

Nhưng khi Walter Scheel [8] chưa hiện diện ở đó thì hình như ông vẫn chịu được? Việc bầu ông Scheel làm Viện sĩ danh dự khiến ông được một cái cớ hợp ý để ra khỏi Viện?



Hình ảnh con người ông ta làm tôi ghê tởm.

Vì sao?



Câu hỏi này khó đấy. Hỏi thì thường chính xác, đáp thì thường sai, thường không đúng.

Có thật là vì cá nhân con người ông Scheel khiến ông quyết định rút chân khỏi Viện, hay ai được bầu làm Viện sĩ danh dự cũng vậy, chẳng hạn Carstens, [9] hay Heinemann ? [10]



Ai cũng vậy. Ai được bầu thì tôi cũng làm như vậy.

Cả ba trường hợp đều như nhau?



Đúng. Giscard d´Estaing [11] có được bầu thì cũng thế, mà có thêm bà Margaret Thatcher [12] hay bất kể vị lãnh đạo nhà nước nào thì cũng vậy.

Nhưng trước đó ông cũng sinh hoạt trong Viện, ít ra là ông có vẻ thạo chuyện sinh hoạt nội bộ, nếu căn cứ vào những lời tường thuật chính xác một cách cay độc của ông về các cuộc họp hành mà ông miêu tả như một hỗn hợp của tính hám danh, trạng thái lẩn thẩn của những đầu óc già nua, sự trống rỗng vô nghĩa lí và thói nhậu nhẹt miễn phí.

Tôi chả bao giờ tham dự mấy vụ đó, nhưng cứ xem Viện tự soi mình trong các tập san định kì thì biết.

Ông đã từ chối không nhận các ấn phẩm đó.



Không nhận cũng chẳng được. Bưu điện cứ quẳng vào nhà tôi.

Hiện nay ông có chân trong một Viện nào tương tự không?



Tôi có chân trong Bảo hiểm y tế.

Còn ngoài ra?



Hết. Chả dính vào đâu nữa.

Nhưng ông cũng không hoàn toàn nhất quán. Chẳng hạn ông đã nhận nhiều giải thưởng và bằng khen.

Chẳng ai nhất quán đến cùng được. Thế nào rồi cũng có lúc người ta bắt quả tang mình đang thiếu nhất quán.

Nhưng dù sao ông đã dùng ngay diễn từ cảm ơn để trả đũa những người trao giải cho mình. Nếu lại được trao giải thưởng, chẳng hạn giải Nobel, ông có nhận không?

Không. Giải thưởng, bằng khen, huân huy chương các loại, tôi không nhận gì nữa. [13]

Trong vở kịch mới, ông miêu tả sự lố bịch không thể tránh khỏi của một lễ trao giải.

Giải giếc là lố bịch thì tôi đã thấy từ lâu, từ thuở thiếu niên, 15 hay 16 tuổi. Mà với mọi giải thưởng tôi từng nhận cũng thế, cứ có một cái gì kì cục.

Hình như giải thưởng cũng thường là một cách khóa mồm nghệ sĩ?



Người ta muốn làm hắn thỏa mãn, tức là làm hắn hết nguy hiểm.



Nhà văn nguy hiểm ở chỗ nào? Trong một đoạn phác thảo truyện, ông tả một tác giả ngồi giữa cử tọa ở nhà hát và bắn chết những khán giả cười nhầm những pha không đáng cười trong vở hài kịch của mình. Bản thân ông nếu phải có mặt ở nhà hát thì cư xử hòa nhã hơn nhiều. Đâu là sự khác nhau giữa những điều viết ra trên giấy và thực tế? Chắc ông đã biết, tại Đức hiện nay, ở Augsburg, đang có một tranh luận rất kì, vì nhà làm phim và đạo diễn sân khấu Werner Schroeter tưởng tượng ra một vụ ám sát ứng cử viên thủ tướng Đức Franz Josef Strauß bằng một trái bom hình xúc xích trắng [14] và thấy mình trong cơn bắn giết – hệt như nhân vật đạo diễn của ông.

Giết người trên trang viết thì tôi cũng có thể làm thường xuyên. Nhưng đúng là chỉ trên trang viết.

Ông không sợ có người lấy những điều xảy ra trên trang viết ấy làm mẫu à?



Cái đó thì làm sao ngăn được.

Giết người trên trang viết để khỏi phải ra tay bên ngoài?



Cái này tôi không trả lời được.

Ở ông, khuynh hướng chết chóc cho thấy ông là một mẫu nhà văn lãng mạn nhận ra tương quan giữa bệnh tật và nghệ thuật, giữa hoang tưởng và nghệ thuật, giữa vô chính phủ và nghệ thuật.



Vâng, đúng đấy. Tôi nghĩ, như lúc mơ, có ai ngăn đường giấc mơ được đâu, cùng lắm là bị đánh thức, lúc ấy thì xảy ra sự cố khủng khiếp nhất, nhưng ta chẳng có cách nào can thiệp vào đó.

Ông có thấy những lời người ta phê phán ông là có lí không?



Mọi lời phê phán đều có lí của nó, còn nó có chính xác không thì làm sao biết được. Ai cũng có quyền nói ra ý mình, đấy là điều không thể thay đổi, vậy thì việc gì phải thay đổi một lời phê bình nào đó?

Kinh nghiệm của ông đối với báo chí và phê bình thì sao?



Rùng rợn cũng có mà vui cũng có.

Rùng rợn thế nào?



Chuyện đó thực ra cũng lâu rồi, khoảng 15 năm trước.

Cũng có thể hiểu là, kinh nghiệm của ông khi đó là rùng rợn, vì ông chưa biết tự vệ?



Vì khi đó mọi thứ đều quá kích thước. Với một đứa trẻ, một thằng nhóc, mọi thứ đều to hơn thật, núi to hơn núi, đống tuyết to hơn đống tuyết. Mùa đông cũng lạnh hơn mùa đông, mùa hè nóng hơn mùa hè.

Vậy là bây giờ Thomas Bernhard đã chín hơn, hắn khoái đọc những bài phê bình trên báo, vì hắn không buộc phải tham dự vào đó.



Nếu tôi tiêu, nghĩa là nếu tôi đi toi, nếu tôi không động đậy gì nữa, chắc tôi sẽ thấy việc ngồi đọc báo trong quán cà phê che kín rèm là rất lí tưởng. Nhưng rèm đừng che kín quá, phải chừa ánh sáng để đọc. Chỉ đọc báo mà trải nghiệm thế gian thì hay quá. Thế thì tôi sẽ chỉ đọc thế gian từ mặt báo.

Nằm trên giường mà đọc và hơi ốm một chút lại càng hay?



Được thế là một cái thú lớn ở đời. Hơi ốm một chút rất tuyệt. Luôn ốm đến giới hạn cho phép. Nhưng tất nhiên, nếu có đi quá giới hạn mà sang cõi chết thì cũng vẫn cứ là một cái thú lớn.

Chưa ai có thể cung cấp ý kiến đáng tin cậy về điều đó.



Tôi chỉ tin một điều duy nhất, rằng sau đó chẳng còn gì nữa.

Trong các tác phẩm của ông, khi một nhân vật nào đó viết hoặc nghĩ, thì thực ra bao giờ hắn cũng đau khổ vì hắn đã nghĩ ra một điều gì đó và bị điều đó vây hãm, biến hắn thành nô lệ. Ông thường rơi vào hoàn cảnh ấy?



Chắc vậy. Khi tác phẩm, tức bản thảo, xong hoàn toàn thì tình trạng nô lệ chấm dứt. Nhưng một tình trạng nô lệ khác lại mở ra: nô lệ vào sự không viết và không bị vây hãm.

Người ta có cảm tưởng rằng kịch của ông thường là sự lặp lại của cùng một vở kịch.



Có lẽ rất đúng. Văn xuôi cũng thế.

Nghĩa là những điều đã viết không hẳn là cách xa và xong xuôi hết?



Thực ra thì tôi chỉ viết mãi một loại văn và dùng mãi một cách viết cho sân khấu.



Mọi nhân vật của ông đều là một phần con người ông, thế mà bỗng nhiên có một nhân vật lại giống Filbinger. [15] Nhân vật đó chắc không thể có họ hàng gì với ông?



Đừng hiểu sai ý tôi nhé. Tôi có cảm giác là tôi và mọi người đều có họ hàng tuốt với nhau. Trong tôi cũng có một Filbinger như trong mọi người. Mỗi người đều mang trong mình một Thượng Đế, hay một cô hàng xóm, hay nói chung bất kể cái gì có sự sống. Đánh đồng mình với ai cũng được. Vấn đề là, đàn áp hay chế ngự hàng triệu hoặc hàng tỉ cái khả năng tồn tại của kẻ khác trong mình tới mức nào.

Đồng ý. Nhưng nếu người ta cứ hiểu thẳng đuỗn các vở kịch của ông rồi bảo rằng có một vở Filbinger đang diễn ở Stuttgart về vụ Filbinger thì ông không khó chịu à?



Bảo đó là vở Filbinger thì có mà ngớ ngẩn. Nó chẳng dính gì đến Filbinger. Chỉ dính đến một nhân vật có nét giống Filbinger thôi.

Và mọi sự trùng hợp đều ngẫu nhiên?



Không, tất nhiên không ngẫu nhiên. Đám Quốc Xã hoá thạch này, tôi nhặt được trong báo.

Vở kịch mini đăng trong tờ “Zeit,” có cảnh một gia đình Quốc Xã ăn súp, [16] là bản đầu tiên của vở này phải không?



Không, tôi có định viết vở mini ấy đâu. Tay Henrichs của tờ “Zeit” hỏi xin tôi một vở kịch. Thế là tôi viết. Sau đó tôi còn chứng kiến nó rơi vào sọt rác, tôi bảo: “Đấy, hoàn thành nhiệm vụ.” Thế mà cuối cùng tôi lại moi nó ra, đánh máy, và gửi đi.

Ông có viết một hài kịch về Kant, [17] trong đó nhân vật chính, tên là Kant, sang Mĩ để mổ mắt. Nhân vật này tuyên bố: “Ta đem lí trí đến cho nước Mĩ. Nước Mĩ đem ánh sáng cho cặp mắt ta.” Đó có phải là công thức áp dụng cho quan hệ của ông với công chúng không?

Chuyện đó có thật, vì tôi bị đục thuỷ tinh thể và suýt nữa thì bị mù. Tôi phải đi mổ mắt. Nhưng đó chỉ là cái ý khởi đầu của vở kịch thôi.

Vậy nó là một vở kịch về số phận của người nghệ sĩ?



Số phận nghệ sĩ gì đâu. Số phận của một cặp mắt thôi. Số phận của thủy tinh thể bị đục.

Thế những vở về người ngồi xe lăn thì sao?



Cũng thế. Bị bể óc thì đâu có nhất thiết phải viết về óc.

Giao bản thảo cho bên sân khấu xong rồi, ông có kiểm soát xem họ làm gì với kịch của mình không?



Giao ra là ọe ra. [18] Hai cái đó chắc liên quan với nhau, mà liên quan thật chứ không đùa.

Thomas Bernhard chỉ tung ra cái giai thoại là hắn không đến dự buổi khai mạc khi các vở của hắn được công diễn chẳng hạn. Nhưng hắn vẫn mò đến, tuy giấu mặt, nhưng hắn vẫn đến xem kịch của mình đấy chứ.



À, cái đó thì còn tùy. Có khi tôi muốn xem, thế thôi. Mà cũng có lần tôi bỏ về giữa chừng. Vở “Hội săn” [19] diễn ở Wien, tôi đến xem từ đầu, ngay câu đầu tiên cất lên là tôi biết nó hỏng rồi, vứt đi rồi. Giữa hồi thứ nhất tôi bỏ cuộc, ra ngoài lấy áo khoác. Bà giữ áo cho khách ở nhà hát đệm một câu: “Ô, thế ông cũng thấy chán à?”

Ông từng học nghề diễn viên? [20]



Vâng, đại loại thế. Vừa đúng vừa không đúng. Bây giờ thì tôi chả liên quan gì đến cái nghề ấy, nhạc cũng thế, mọi thứ tôi từng học cũng thế, học xong là hết, chả liên quan gì nữa.

Mà sau này ông chỉ ngẫu nhiên trở lại với nghề ấy chứ gì? Rồi cũng chỉ vì mê sân khấu mà thậm chí ông tìm ra một diễn viên là hiện thân lí tưởng cho chính ông, đúng không? Đến mức ông lấy tên diễn viên đó đặt cho một vở kịch.



Với Minetti [21] thì không khác gì tôi tự tìm ra mình.

Thậm chí vở ông viết cho Minetti, về Minetti, cũng là một tấn kịch về bất hạnh, về thất bại. Ông nghiện bất hạnh thì phải?



Tôi là cái loại trời đánh thánh vật mà, biết nói thế nào nhỉ, tôi muốn viết hay, nên tôi cũng cầu thị suốt đấy chứ. Nhưng thế có nghĩa là, tôi phải càng ngày càng gớm ghiếc, càng ngày càng kinh hoàng và u ám trong cái Ác thì mới mong hay hơn được.

Ông phải gồng mình lên để ác, để gớm ghiếc à? Ông phải hạ quyết tâm: “Nào, làm một cú tởm ghê người nào?”



Bản chất tôi đã ác sẵn rồi, chẳng cần phải cố lên nữa, nhưng thực thi nó ra thì không đơn giản.

Ông từng viết rằng Salzburg [22] là thành phố có nhiều người tự tử nhất.



Đúng đấy, tự tử tập trung cao độ ở Salzburg, nhưng đó là tôi chỉ thuật lại số liệu thống kê.

Theo ông thì vì sao?



Một là vì địa thế tự nhiên, Salzburg găm vào vách núi, ẩm ướt kinh người… Cứ vào mùa thu, lúc tựu trường, là mưa ra những vụ tự tử, tháng Mười thì nhìn đâu cũng thấy xác. Nhưng đấy là số liệu thống kê, chả có gì thú vị.

Phải là một trường hợp độc nhất vô nhị, ông mới thấy thú vị?



Nếu tôi tự tử, rồi sau đó có cơ hội quan sát mình, thế thì thật thú vị.

Việc đó tiếc rằng không khả thi.



Vâng, thất vọng lớn nhất của tôi là việc đó không khả thi.


Tác giả Thomas Bernhard quan hệ với các đồng nghiệp, với những người viết khác, ra sao? Hắn có cảm thấy tình đoàn kết với họ không?



Đoàn kết với ai? Với những người đang sống?

Vâng, cứ tính từ những người đang sống trước đi.



Tôi chẳng quan hệ với ai. Có lẽ tôi không nhớ hết.

Vì ông cho rằng đơn độc thì tốt hơn?



Cái này rất khó nói.

Lúc trước ta đã nhắc đến Viện Hàn lâm Ngôn ngữ và Văn chương Đức. Giả sử bây giờ Nhóm 47 [23] vẫn tồn tại, ông có hình dung nổi là sẽ đến dự cuộc họp mặt hàng năm của nhóm đó không?



Mười lăm hay hai mươi năm trước, nếu được mời thì chắc tôi cũng đến dự. Hồi đó chắc tôi cũng muốn được họ mời, nhưng họ không mời. Sau này thì tôi hết quan tâm.

Bây giờ ông sẽ không đến dự?



Không, Nhóm 44 hay 88 gì thì cũng thế thôi, tôi không đi, tôi không thích gặp gỡ các nhà văn.

Vì sao không thích? Ông khó chịu điều gì ở các nhà văn khác?



Thứ nhất, tôi khó chịu vì họ cũng là nhà văn.

Do cạnh tranh, đố kị?



Mỗi con người đều là một đối thủ cạnh tranh. Trong phạm vi công việc của mình thì đám nhà văn tất nhiên là những đối thủ cạnh tranh ác liệt hơn.



Chẳng lẽ ông không thấy gần gũi với nhà văn nào, như một người anh, một đứa em sinh đôi, hay một người bạn?



Tôi có sẵn một đứa em ruột rồi.

Không, anh em trong số các nhà văn cơ.



Tôi chẳng cần, mà cũng chưa bao giờ có một người anh em nhà văn nào hết. Tôi yêu Wittgenstein [24] và Thomas Wolfe, [25] họ cùng đi với tôi suốt mấy chục năm trong tình bằng hữu, tôi yêu họ tha thiết, yêu đến khi nằm xuống và sẽ yêu tiếp ở thế giới bên kia như người ta thường nói. Còn những đồng nghiệp đang sống ư? Chắc tôi ít đọc họ quá. Như mấy thứ văn học Mĩ la tinh, tôi đâu có đọc hết.

Còn văn học Áo, ông có đọc hết không?



Có mà điên, đọc hết thì phải đọc từ sáng đến tối rồi suốt đêm, chỉ có bọn ngu độn mới làm được cái việc ấy.

Nếu đặt ông với một số tác giả Áo khác để so sánh, chẳng hạn với Handke [26] thì ông thấy thế nào? Có gì chung, có gì giống nhau không?



Chả có gì giống nhau. Handke là tay thông minh, và tôi không muốn là tác giả của bất kì tác phẩm nào của hắn, nhưng tôi muốn là tác giả của mọi tác phẩm của tôi.

Tất nhiên. Thế còn Jandl? [27]



Hoàn toàn đáng vứt đi. Cái hạng văn chương nhà giáo, có bao giờ tách mình khỏi nghề giáo được đâu. Mà bọn họ cũng chả đủ tầm để cho phép mình mạo hiểm điều gì.

Còn những nhà viết kịch khác?



Cá nhân tôi rất mê Hochhuth. [28] Hắn viết rất tởm.

Botho Strauß [29] thì sao? Ông ấy với ông là hai nhà viết kịch được dựng nhiều nhất trong sân khấu Đức đương đại.



Chà, Botho Strauß. Chuyện này liên quan đến Peter Stein và nhà hát Schaubühne: [30] tôi cho rằng tất cả những thứ mà Stein đang làm không phải là sân khấu. Đấy là một nhà thờ, hắn đem cái bàn thờ của nhà hắn đặt vào đó, rồi xếp đầy tượng thánh xung quanh. Tôi không đi nhà thờ. Còn Strauß, hắn là một thứ trợ tế của Stein, tác phẩm của hắn cũng vậy. Rất tươi tỉnh, rất duyên dáng, tôi khoái hắn kinh khủng, nhưng tôi cho rằng mười năm nữa thì chả ai quan tâm tới những tác phẩm của hắn bây giờ.

Thế ông có tin rằng mười năm nữa người ta còn nhớ gì đến các tác phẩm của ông không?

Tôi không tin là người ta sẽ quên các tác phẩm của tôi. Vấn đề của Strauß, theo tôi, là ở ngôn ngữ. Hắn dùng cái ngôn ngữ đời thường đang mốt, rất khoái lỗ nhĩ, nhưng thoảng qua, như mùi hương bằng lăng trước cửa nhà tôi kia kìa.

Nói cách khác: Ông cho rằng ngôn ngữ của ông là muôn thuở?

Chả có gì là vĩnh viễn muôn thuở.

Thì cứ tạm gọi là muôn thuở tầm trung. Ông thì viết cho cái muôn thuở tầm trung. Strauß thì viết cho cái thoảng qua nhanh?



Có lẽ thế, đúng đấy, tôi viết cho cái muôn thuở tầm trung.

Còn những người khác thì thoảng qua nhanh?



Ồ, thoảng qua cũng hay lắm chứ. Chả có gì đáng sợ hơn những thứ cứ ở lỳ ra đó. Tôi cũng hoàn toàn không muốn mọi thứ liên quan đến mình cứ tồn tại mãi, tôi không hề thích thú gì như vậy, nhưng biết đâu, có thể tác phẩm của tôi bị trở thành những giá trị còn lại.

Còn sân khấu của Peter Stein thì ông thấy như nhà thờ…



Sân khấu gì cái thứ ấy. Toàn gấm vóc, nhung lụa, nhiễu điều, rặt đồ tế trong nhà thờ. Cái đó gọi là gì nhỉ?

Thiêng liêng?



Ừ, thiêng liêng. Chả dính dáng gì tới sân khấu.

Thế vở “Kẻ thây kệ và kẻ điên” [31] của ông, định diễn ở Salzburg thì sao? Đèn đóm phải tắt hết, kể cả đèn báo lối thoát hiểm trong nhà hát, vì sợ sẽ ảnh hưởng đến vở diễn. Thế cũng là nhà thờ?



Tôi không biết, tôi không chứng kiến chuyện đó.

Nhưng người ta làm thế là do ông yêu cầu.



Không hề, tôi chả có ảnh hưởng gì, mấy người dựng vở tự động làm thế thôi, và tất nhiên là tôi ở về phía những ai bị lừa trong vụ này.

Ông có hay đi xem kịch không? Xem của ai?



Mỗi năm tôi đi một lần, và xem kịch của tôi. Nhưng thực ra cũng chẳng còn là vở của tôi, nó thành vở của đạo diễn và diễn viên mất rồi. Tên vở thì của tôi, tên nhân vật vẫn như lúc tôi viết ra, nhưng họ mở miệng ra là đã khác cái cách mà tôi cho họ phát ngôn rồi.

Tức là đã kém đi…



Không hẳn là kém đi, đôi khi còn hay hơn cũng nên, nhưng khác đi. Rõ ràng là khác đi, rồi đến lúc nào đó cũng là một thất vọng lớn và một xuyên tạc thô thiển. Với văn xuôi thì không có chuyện đó, viết thế nào là nguyên như vậy. Thế mà vẫn liên tục bị xuyên tạc, có khi chỉ mỗi cái tựa đề là còn nguyên.

Nếu có một sân khấu chỉ dành riêng cho ông vừa là tác giả, vừa là đạo diễn, vừa là khán giả của chính mình thì thế nào?



Thế thì chán vô tận, chắc sẽ làm tôi buồn nôn.

Nhưng đấy là điều kiện lí tưởng, ông sẽ không phải thất vọng.



Trước hết tôi sẽ thất vọng về mình.

Ông mà cũng thất vọng về mình ư?



Ngày nào tôi chẳng thất vọng về mình hết cỡ. Bây giờ hay lúc nào cũng vậy.



Thomas Bernhard nghĩ gì về công chúng, về độc giả của mình?



Tôi có biết họ là ai đâu, mà cũng chẳng muốn biết làm làm gì.

Không trừ một ngoại lệ nào?


Ngoại lệ như cái cô gì nhỉ, à Ria Endres, cô ta viết về tôi, ừ thì cũng không hẳn là vô nghĩa, vì cô ta phải lấy bằng tiến sĩ, phải chọn một tác giả nào đó để viết, tôi chỉ là đối tượng ngẫu nhiên có mặt thôi.

Ria Endres nhìn nhận ông như một tay sô-vanh giống đực, một kẻ khinh miệt phụ nữ. Mà quả thật, các nhân vật nữ của ông thường là những nạn nhân ngu ngốc và nhẫn nhục của đám đàn ông chuyên quyền.

Trong thực tế đúng là có nhiều chị em rất lấy làm sung sướng được lau chùi cái đống mà đám người kém may mắn trong xã hội mửa ra. Tôi không chịu trách nhiệm những vấn đề của cô Ria Endres. Cô ấy nên sang Mexico, cởi truồng ra mà lên ngồi trên núi, chắc sẽ rất đỡ, tôi chả có gì phản đối. Nhưng cô ta lấy tôi làm luận án tiến sĩ, thế cũng hay.

Ông không cải tạo được thế giới, nhưng ít ra cũng giúp được bà Endres có cái bằng tiến sĩ.



Người ta giúp nhau có công ăn việc làm nhiều chứ, gọi là giúp nhau kiếm cơm ấy mà. Công nhân làm trong nhà hát, thợ in sách, chủ sản xuất giấy. Chả phải việc gì cũng vô nghĩa cả.

Chúng tôi đã biết là ông viết vì phải viết, nhưng thực ra ông chẳng viết cho ai.



“Phải” cái gì mà “phải,” chả ai phải “phải” gì hết, nhưng đúng đấy, tôi phải ăn, phải uống, rồi lại phải tiêu cái ăn cái uống đi, chỉ có mỗi cái ấy là “phải” thôi, còn lại chả có gì phải “phải”, có lẽ người ta chả phải “phải” bất kì điều gì. Nhưng viết là một sở thích, một đam mê, tôi nghĩ có thể cai được.

Ông có nói rằng khi viết thì ông chịu áp lực của viết, rồi viết xong lại chịp áp lực của cái sự đã hết áp lực.



Nhà văn thì tất nhiên lúc nào cũng chịu áp lực, lực ấn xuống, chắc là do cái nghề này cũng liên quan với in ấn gì đó [32] – nhưng thôi, nói thế là làm đỏm.

Ông có sống được, sống tốt bằng nghề viết không?

Tôi sống theo kiểu của tôi.

Thế lúc bắt đầu vào nghề, ông có tính đến việc sẽ sống thế nào với cây bút không?



Không, tôi chẳng tính gì hết. Tôi là người rất tính toán, [33] nhưng khi ấy tôi chẳng tính gì hết.

Còn thành công, nó có thoả mãn lòng tự ái không? Đã là nhà văn thì có cần được công nhận không? Có cần thành công không?



Đừng có hỏi những ai đã được công nhận rằng thành công là gì. Vậy cũng chớ hỏi một kẻ không được công nhận về chuyện đó.

Có được phép hỏi ông, rằng ông có thích được công nhận không?

Tôi rất thích. Thất bại thì kinh lắm, mặc dù thất bại có ích hơn thành công.

Tức là ông thích thành công, nhưng lại không muốn nhận giải thưởng. Thế có lô-gích không?



Thành công với giải thưởng chẳng liên quan gì với nhau. Mấy cái tay nào đó, ở đâu đó, vì một lí do nào đó, lợi dụng cái gì đó để trao một cái giải, thế thì thành công ở chỗ nào?

Thế ông đo thành công bằng cách gì?



Nếu tôi gửi bản thảo cho một tay xuất bản mà hắn chẳng hỏi đi hỏi lại, cứ thế đưa đi sắp chữ, in ngay, vậy là tôi thành công hoàn toàn.

Chỉ cần được xuất bản là đủ? 200 bản hay 200.000 bản đều như nhau?



Chỉ cần in sao cho chính xác, hạn chế tối đa lỗi sắp chữ, càng giản dị càng tốt, đừng có trang trí linh tinh, thế là đủ. Và quan trọng là tôi sống được. Mọi thứ khác tôi chẳng thiết. Mọi thứ sau đó thì đằng nào cũng phát khiếp.

Xin cảm ơn ông Bernhard.



(Những người thực hiện: Erich Böhme và Helmuth Karasek)


[1]Nguyên văn: Con chồn hôi. (Các chú thích trong bài đều của người dịch)
[2]Thomas Bernhard khởi đầu sự nghiệp bằng thơ.
[3]Đó là vở “Der Weltverbesserer” (1980).
[4]Vở “Der Präsident” (1975).
[5]Trong môn thể thao đấm bốc (quyền Anh), vạch thắt lưng là giới hạn cho phép, đấm dưới thắt lưng là phạm luật.
[6]Nhà hát nổi tiếng nhất của Wien.
[7]Viện Hàn lâm Ngôn ngữ và Văn chương Đức (Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung) được thành lập nhân ngày sinh thứ 200 của J.W.Goethe, ngày 28.8.1949, hiện có 176 Viện sĩ, gồm các Viện sĩ chính thức, Viện sĩ thông tấn, và 2 Viện sĩ danh dự là Walter Scheel (Đức) và Václav Havel (Tiệp). Năm 1970, Thomas Bernhard được Viện trao giải Georg Büchner, giải thưởng quan trọng nhất trong văn chương Đức ngữ. Năm 1980, ông ra khỏi Viện.
[8]Walter Scheel (1919): nhà hoạt động chính trị, tổng thống Đức (1974-1979). Tuy là người đứng đầu quốc gia, chức vụ tổng thống ở Đức mang tính biểu tượng hơn là tính quyền lực thực tế. Nhân vật số 1 của quyền lực nhà nước Đức là thủ tướng (Bundeskanzler).
[9]Karl Carstens (1914-1992): nhà hoạt động chính trị, tổng thống Đức (1979-1984).
[10]Gustave Heinemann (1899-1976): nhà hoạt động chính trị, tổng thống Đức (1969-1974).
[11]Valéry Giscard d´Estaing (1926): nhà hoạt động chính trị, tổng thống Pháp (1974-1981).
[12]Margaret Thatcher (1925): nhà hoạt động chính trị, thủ tướng Anh (1979-1990).
[13]Sau này, Thomas Bernhard còn nhận một số giải thưởng khác, lần cuối cùng là Prix Medicis năm 1988.
[14]Franz Josef Strauß giữ chức thủ tướng bang Bayern, xúc xích trắng là đặc sản của Bayern. Chức thủ tướng (Ministerpräsident) một bang ở Đức không hoàn toàn tương đương chức thống đốc một bang ở Mĩ.
[15]Hans Karl Filbinger (1913): nhà hoạt động chính trị, thủ tướng bang Baden-Württemberg (1966-1978). “Vụ Filbinger” nổ ra vào năm 1978, do một bài viết của nhà văn và nhà soạn kịch Rolf Hochhuth trên tờ “Zeit” về quá khứ dính líu đến Đảng Quốc Xã của Filbinger. Theo đó, Filbinger hai lần là công tố viên và 2 lần là thẩm phán trong tòa án chiến tranh thời Quốc Xã, xử tử hình 4 vụ. “Vụ Filbinger” làm rung chuyển công luận nước Đức nhiều năm, Filbinger phải từ chức thủ tướng và rút khỏi hầu hết các chức vụ chính thức. Vở kịch được nhắc đến của Thomas Bernhard là vở “Vor dem Ruhestand” (1979).
[16]Đó là vở “Die Kleinbürger auf der Heuchelleiter” đăng trên tờ Zeit ngày 17.2.1978.
[17]Đó là vở “Immanuel Kant” (1978).
[18]Trong tiếng Đức, “sich übergeben” là cách nói “lịch sự” hơn của “kotzen,” đều là nôn, ọe, mửa.
[19]Vở «Die Jagdgesellschaft» (1974).
[20]1955-1957: Thomas Bernhard học nhạc, đạo diễn và diễn viên ở Đại học Âm nhạc và Nghệ thuật trình diễn Salzburg Mozarteum.
[21]Bernd Minetti, diễn viên “ruột” của Thomas Bernhard. Vở kịch được nhắc đến là vở “Minetti” (1977).
[22]Salzburg và Liên hoan sân khấu Salzburg là trung tâm của cuộc đời và sự nghiệp của Thomas Bernhard.
[23]Gruppe 47: Nhóm văn học then chốt của văn học Đức ngữ sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, thành lập năm 1947, gồm những tác giả sau này đều giữ địa vị hàng đầu trong đời sống tinh thần của khu vực Đức ngữ như Heinrich Böll, Günter Grass, Hans Magnus Enzensberger, Sigfried Lenz, Alexander Kluge, Marcel Reich-Ranicki… Nhóm tổ chức những buổi gặp hàng năm, trao các giải thưởng, đọc văn… Do bất đồng quan điểm chính trị, nhóm bắt đầu tan rã vào thời điểm 1967/1968 và chính thức chấm dứt hoạt động năm 1977.
[24]Paul Wittgenstein (1887-1961): Nghệ sĩ dương cầm, cháu ruột của triết gia Ludwig Wittgenstein. Tình bạn khăng khít với Paul Wittgenstein là một trong những quan hệ tình cảm quan trọng nhất trong đời Thomas Berndhard. Tác phẩm “Wittgensteins Neffe” (1982) của ông viết về người bạn này.
[25]Thomas Wolfe (1900-1938), nhà văn Mĩ.
[26]Peter Handke (1942): một trong những tác giả (thơ, văn xuôi, tiểu luận, kịch) nổi tiếng và gây tranh cãi nhất trong văn học Áo đương đại.
[27]Ernst Jandl (1925-1990), nhà thơ Áo, xuất thân giáo viên, dạy trung học tại Wien đến năm 1979, tác giả của bài thơ „lechts-rings“ nổi tiếng.
[28]Rolf Hochhuth (1931), nhà văn và nhà soạn kịch, bắt đầu nổi tiếng với vở “Der Stellvertreter” (1963), đặt vấn đề về trách nhiệm của Giáo hoàng Pius XII và Nhà thờ công giáo trong sự đàn áp và truy bức người Do Thái dưới thời Đức Quốc Xã.
[29]Botho Strauß (1944): nhà soạn kịch, cùng với Peter Stein là hai trong số những nhà hoạt động sân khấu nổi tiếng nhất trong các thập niên 70 và 80 ở Đức.
[30]Peter Stein (1937): đạo diễn sân khấu, giám đốc nhà hát Schaubühne tại Berlin 1970-1984, công trình lớn nhất gần đây của ông là vở Faust I và Faust II, lần đầu tiên đưa trọn vẹn 12.110 câu thơ của J.W.Goethe lên sâu khấu (Hannover, 2000).
[31]Vở “Der Ignorant und der Wahnsinnige” (1972).
[32]Chơi chữ: “Druck”: áp lực, “drucken”: in ấn.
[33]Thomas Bernhard rất biết cách đòi nhận bút cao.

 
© talawas 2026