Phan Xuân Lâm
Ông Nguyễn Văn (talawas, thư độc giả 04.9.2004) chắc sẽ đặt dấu chấm hết hoặc chấm than cho tiêu đề bài viết của tôi ngay sau chữ Beslan, nhưng tôi tin tưởng rằng ông cho phép ba bài viết khác nhau và hoàn toàn độc lập với nhau tồn tại: „Da Cam“, „Mậu Thân“, „Beslan“. Ông chỉ không đồng ý nếu để cả 3 trong sợi mắt xích xâu chuỗi ở chung một bài: „Từ Beslan ngược về Da Cam và Mậu Thân“. Sau đây tôi xin thử thuyết phục ông rằng sợi mắt xích xâu chuỗi của tôi là hợp lý. Cố gắng này của tôi dù bị ông xếp vào cùng hạng với những thảo luận „nhiều phiá“ và „chẳng đi đến đâu“ của giới chính khách dành cho „đám đông ham mê kịch trường“ thì đối với tôi nó vẫn có một ý nghĩa: một sự việc liên quan đến đám đông được đưa ra dưới ánh đèn sân khấu –dù phát ngôn bởi những vai hề – vẫn ngàn lần tốt hơn là bị giấu nhẹm sau cánh gà. Tôi sẽ không „trình diễn“ nghệ thuật viết văn như ông Đỗ Kh. hoặc „sùi bọt mép“ và „vung tay muá chân“ như các chính khách dân chủ phương Tây, để ông Nguyễn Văn thấy đỡ chướng.
Beslan: Những cách nhìn
Không có gì phải bàn cãi: nạn nhân của Beslan cho đến giờ phút này là gần 500 sinh mạng vô tội, phần lớn là trẻ em. Quân khủng bố Chechnya đã tiến tới giới hạn cuối cùng của sự tàn nhẫn. Nhưng câu hỏi về thủ phạm cho thấy sự khác biệt quan trọng giữa việc nhìn từ nhiều phía hay chỉ nhìn từ một phía.
Đọc báo chí tại Việt Nam trong những ngày này, chúng ta thấy một quang cảnh và một thái độ duy nhất: Việt Nam kịch liệt lên án tội ác của quân khủng bố Chechnya, Việt Nam chia sẻ nỗi đau Beslan, Việt Nam ủng hộ đường lối triệt để chống khủng bố của tổng thống Putin. Công luận Nga trong những ngày này cũng chỉ biết một quang cảnh và thái độ tương tự. Câu cửa miệng của Putin: „Không đàm phán với bọn khủng bố!“ lại được thốt ra. Nước Nga một lần nữa lại tin tưởng vào bàn tay sắt của vị tổng thống mà họ đã bầu lên cũng vì lời hứa hẹn sẽ giải quyết êm đẹp xung đột Chechnya, cho đến khi một vụ thảm sát mới lại diễn ra.
Chỉ một người tuyệt đối bàng quan với chính trị mới không nhận ra rằng mật độ của các vụ khủng bố do người Chechnya tiến hành ngày càng dày, quy mô ngày càng lớn, địa bàn ngày càng rộng, không từ cả thủ đô Mạc Tư Khoa. Nhưng chính sách thông tin tuyên truyền của chính phủ Putin chỉ hướng người dân vào hai điểm duy nhất: 1) Bọn khủng bố Chechnya là những kẻ thánh giáo cuồng tín, mù quáng tới mức mất hết nhân tính, là hiện thân của cái Ác; 2) Chính phủ Nga sẽ cương quyết dẹp tan nạn khủng bố, giải quyết êm thấm xung đột Chechnya.
Đáng yên lòng quá, và rõ ràng quá. Ông Nguyễn Văn sẽ không thấy đó là trò kịch trường trong quốc hội Nga, vì đơn giản là ở đó chẳng có thảo luận tranh luận gì ráo trọi. Quyết định do những “ủy ban chuyên môn” (từ của ông Nguyễn Văn) nào đó đưa ra, cứ thế mà thi hành, không có „oong đơ toa“ gì nữa. Quân khủng bố Chechnya = bên Ác, thủ phạm, cần phải kịch liệt lên án và tiêu diệt; dân Nga = nạn nhân vô tội, cần được bảo vệ; chính phủ Nga (chính phủ Putin) = bên Thiện, giúp các nạn nhân vô tội diệt trừ cái Ác. Chấm hết. Cách đưa tin và bình luận này của hệ thống truyền thông Nga hiện nay không khác là bao, nếu không muốn nói là hoàn toàn lặp lại đường lối thông tin tuyên truyền dưới thời Xô Viết. Xin nói thêm rằng các phóng viên độc lập của Nga, những người không chịu nằm trong guồng máy truyền thông chính thống do Putin kiểm soát, đều bị cản trở, không được phép có mặt tại hiện trường.
Nhưng đọc báo chí và theo dõi truyền thông phương Tây những ngày này, chúng ta gặp một quang cảnh và những thái độ khác, đáng hoang mang và gây bất an hơn nhiều. Người dân phương Tây được thông tin ít nhất là về 5 điểm chính như sau:
- Tội ác và sự tàn nhẫn của quân khủng bố Chechnya
- Thái độ cương quyết „Không đàm phán với bọn khủng bố“ của chính phủ Putin. (Hai điểm này trùng với những điểm mà người dân Nga – và người dân Việt Nam – được thông tin.)
Nhưng người dân phương Tây còn được thông tin về những điểm không kém phần quan trọng khác mà chúng ta không thể tìm thấy trong công luận cả ở Nga lẫn Việt Nam:
- Căn nguyên của phong trào khủng bố Chechnya. Ở điểm này, báo chí phương Tây – không hẳn là tất cả, nhưng phần lớn và đặc biệt là các tờ báo có uy tín – đều cố gắng có một cái nhìn khảo sát chứ không phải là kết án, đổ lỗi ngay từ đầu và duy nhất cho quân khủng bố Chechnya. Lý trí lành mạnh của tất cả mọi người đều có thể nhận ra rằng không ai bỗng nhiên ôm bom đến nhà người khác, phải có một căn nguyên đủ sức nặng khiến những phụ nữ Chechnya trẻ tuổi biến thành những quả bom biết đi. Cái nhìn khảo sát này cho thấy rằng: những tội ác của quân khủng bố Chechnya với dân Nga hiện nay chính là sự thanh toán chứng từ của những tội ác mà nhà nước Nga đã gây ra với người dân Chechnya trong nhiều năm quá khứ và vẫn còn tiếp diễn trong hiện tại. Chừng nào chính phủ Putin còn nhét những chứng từ này vào ngăn kéo mà không chịu thanh toán, hoặc chỉ vờ thanh toán bằng những thành tích giả hiệu như „thắng lợi“ của cuộc bầu cử vừa qua tại Chechnya, chừng đó người Chechnya sẽ còn tìm cách thanh toán những chứng từ ấy theo cách của mình. Cách nhìn đó không cung cấp một lời biện minh cho hành động khủng bố, nhưng giúp ta hiểu nguồn cơn của khủng bố. Khủng bố của nhà nước Nga kéo theo khủng bố của người Chechnya, đó là một vòng tròn đẫm máu dường như không bao giờ chấm dứt (mà hình mẫu là vòng tròn ma quỷ của xung đột Israel-Palestine). Như vậy, ở điểm thứ 3 này, cái nhìn về Ác và Thiện, về nạn nhân và thủ phạm, của báo chí phương Tây đã không còn đơn giản như báo chí Nga (và báo chí Việt Nam). Thủ phạm không chỉ là quân khủng bố Chechnya, mà còn là chính phủ Nga. Nạn nhân không chỉ là người Nga, mà còn là người Chechnya.
- Trách nhiệm của chính phủ Putin trong vụ giải cứu con tin ở Beslan. Đây chính là điểm cho thấy sự khác biệt cốt lõi giữa mô hình dân chủ (democracy) ở phương Tây và mô hình chuyên quyền (autocracy) ở Nga. Người dân ở bất kỳ một nước phương Tây nào cũng không thể lẳng lặng chấp nhận cách hành động gây ra tổn thất ghê gớm như chính phủ Putin đã làm trong vụ giải cứu con tin Beslan. Họ sẽ dùng quyền được thông tin để yêu cầu chính phủ phải cho biết tường tận về từng viên đạn lạc, từng phát súng nổ sai kế hoạch. Tính mạng một người dân duy nhất tại phương Tây cũng có thể khiến cái ghế tổng thống và toàn bộ nội các bay mất, chứ đừng nói đến tính mạng của gần 500 người. Nếu quả thật tổn thất đó là không thể tránh khỏi thì chính phủ phải có trách nhiệm lý giải tường minh trước công luận rằng họ không có cách chọn lựa nào khác, và đó là tổn thất tối thiểu, đã được tính toán kĩ càng. Còn ở Nga thì sao? Trong suốt thời gian diễn ra vụ Beslan, Putin hầu như không xuất hiện trước ống kính, các cơ quan Nga hầu như không thấy mình phải có trách nhiệm thông báo từng giây từng phút cho công luận và các gia đình nạn nhân biết rõ diễn biến, những khả năng có thể xảy ra và dự định của chính phủ. Việc duy nhất mà người dân Nga, đặc biệt là các gia đình nạn nhân, có thể làm là: ráng chịu số phận. Họ không có quyền được thông tin, được ảnh hưởng tới quyết định của chính quyền, và lại càng không có quyền phê phán. Đường lối giấu nhẹm thông tin của Putin đảm bảo cho ông ta cái ghế tổng thống không bị mất. Con số tổn thất có lên tới đâu, ông ta cũng „vô tội“. Sự bất lực, cẩu thả, vô trách nhiệm của lực lượng đặc nhiệm Nga trong vụ giải cứu này sẽ còn là đề tài nóng hổi cho báo chí phương Tây nhiều ngày, nhiều tuần, nhiều tháng nữa, nhưng ở Nga (và ở Việt Nam), đó là chuyện vặt. Với chúng ta (và dân Nga), lòng phục tòng chính phủ là tuyệt đối, chúng ta nói nhiều hơn đến mấy trăm người may mắn được giải thoát, còn mấy trăm người kém may mắn kia chỉ là những tổn thất „không thể tránh khỏi“. Ở các nước phương Tây, kết cục của một vụ giải cứu như vậy chắc chắn dẫn đến việc người đứng đầu chính phủ hoặc thậm chí cả nội các buộc phải từ chức trước áp lực của công luận. Vụ thảm sát ở Beslan, trong cách nhìn nhận của một phần không nhỏ công luận phương Tây, được coi là bằng chứng về sự thất bại của chính sách Chechnya của Nga. Nhưng ở Nga, kết cục của vụ giải cứu con tin Beslan lại có thể được coi là một thắng lợi của Putin, cho phép ông ta dấn sâu hơn vào vòng tròn đẫm máu luẩn quẩn nêu trên.
- Và cuối cùng, không thể không nhắc đến: sự cố tang thương này cũng là dịp để báo chí phương Tây phê phán chính sách ngoại giao đối với Nga của chính các chính phủ phương Tây. Ở điểm này, nhiều nhà báo phương Tây cho mình cái quyền đi xa tới mức nhìn trong các chính phủ nước mình vai trò thủ phạm gián tiếp của tai hoạ Beslan, khi các chính phủ này không muốn can thiệp vào chính sách Chechnya của Nga hoặc dành cho Putin quá nhiều sự ủng hộ. Đồng thời, một số nhà báo phương Tây cũng lên tiếng cảnh báo chính dân chúng phương Tây rằng họ chỉ quan tâm tới những giá trị dân chủ và nền hoà bình tại phương Tây, họ chỉ quan tâm tới cái thiên đường của họ mà lãnh đạm với những tai hoạ diễn ra bên ngoài cái thiên đường ấy. Và như vậy, họ cũng là thủ phạm gián tiếp của những thảm hoạ như Beslan.
Với 3 điểm (3,4,5) này, công luận phương Tây có đi quá xa, quá lạc đề, và có ngụy biện không, khi thực ra vấn đề đang bàn là vụ khủng bố ở Beslan? Cách nhìn nhận thủ phạm-nạn nhân của báo chí phương Tây trong sự việc này có „chẳng dẫn đến đâu“ không? Có đánh lạc hướng sự quan tâm của công luận, có từ việc nọ xọ qua việc kia không, „nhìn núi này trông núi nọ“ (chữ của ông Nguyễn Văn) không? Có „hậu hiện đại“ (chữ của ông Nguyễn Văn) quá không? Đối với tôi, câu trả lời là không.
Da Cam và Mậu Thân: Những câu hỏi
Cũng như vậy, những câu hỏi của các vụ Da Cam và Mậu Thân cuối cùng là những câu hỏi về thủ phạm và nạn nhân, và mối quan hệ giữa thủ phạm và nạn nhân. Người ta có thể là nạn nhân của vụ Da Cam nhưng là thủ phạm của vụ Mậu Thân. Điều ấy không có nghĩa là „một đều“, là „hoà cả làng“ theo ý mà ông Nguyễn Văn đưa ra để trách ông Đỗ Kh. Công lý, nếu có, nếu không mở một mắt và nhắm một mắt, sẽ phải đền bù cho cùng một người trong vụ này và trừng phạt người ấy trong vụ khác. Theo tôi hiểu, chúng ta đang tiến tới một đề tài rất quan trọng, đó là công lý trong hậu quả của cuộc chiến tranh Việt Nam. Nếu công luận Việt Nam luôn chỉ được thông tin một chiều, nếu các cuộc luận bàn trên hàng ngàn diễn đàn của người Việt chỉ cho phép bàn về một vụ việc, cấm liên tưởng tới những vụ việc cùng bản chất khác, thì ý thức về công lý sẽ chỉ thu hẹp ở sự thoả mãn của mình khi được đền bù trong vụ Da Cam mà không mảy may nhận ra những tâm trạng đang chờ được thoả mãn khác. Tội ác do ai thực hiện thì vẫn là tội ác. Không phải vì kẻ đó từng là nạn nhân mà tội ác ấy được miễn trừ trách nhiệm.
Tôi tán thành cách đặt vấn đề của các ông Hoằng Danh, Đỗ Kh. và không tán thành cách nhìn nhận của ông Nguyễn Văn.
© 2004 talawas