Nguyễn Luyện
Vấn đề “chính trị hoá” và “thuần túy văn chương” của một phương tiện truyền thông đại chúng hoặc/và các thông tin được phương tiện đó truyền tải, đã được người Việt bàn cãi nhiều, và có lẽ càng ngày càng bàn cãi sôi nổi hơn. Những vấn đề này, theo phỏng đoán của tôi, không phải là đặc sản của riêng người Việt, mà là của chung những quốc gia, mà tại đó, quyền tự do ngôn luận chưa/không được tôn trọng. Nếu có một người Việt dũng cảm nào dám “lưu í” vấn đề này với chủ bút của một tờ báo, tờ LA Weekly chẳng hạn, thì không cần giàu trí tưởng tượng lắm, người ta cũng có thể hình dung ra phản ứng của ngài chủ bút đó.
Người nào đã đồng ý với luận điểm trên, thì cũng buộc phải đồng ý tiếp với tôi là, sở dĩ có những vấn đề này, là xuất phát từ phía chính quyền, chứ không phải từ phía bị quy kết. Nghĩa là cùng một hành động, ví dụ như việc bày tỏ chủ kiến về một vấn đề, nếu chính quyền bảo nó là “chính trị hoá” thì thành “chính trị hoá”, còn bảo rằng không phải, thì đương nhiên là không phải. Điều này cũng có thể được hiểu là, nếu chủ kiến này đồng nhất với quan điểm của chính quyền hoặc phục vụ cho quan điểm của chính quyền thì không phải là “chính trị hoá”, còn nếu nó mang quan điểm khác thì lại là… “chính trị hoá”. Nếu chúng ta đã đồng ý như vậy rồi, thì các cuộc bàn cãi về cùng chủ đề sẽ không còn cần thiết nữa.
Chẳng lẽ một vấn đề to lớn đến nhường ấy, được nhiều quốc gia quan tâm đến nhường ấy, được bàn cãi lâu đến nhường ấy, lại được tôi giải quyết cái roẹt chỉ trong có… 287 từ? (Tôi đang “dựa vào sự thừa nhận rằng chân lí cuối cùng là ngoài tầm với của con người, dựa vào tính có thể sai của con người, dựa vào sự thừa nhận là những kiến trúc do con người tạo ra nhất thiết có sai sót một cách cố hữu” [1] để phản tỉnh mình và cũng để khoe là mình đã đọc một bác Tây hẳn hoi.)
Hình như vấn đề không đơn giản như vậy!
Nguồn gốc phát sinh ra vấn đề thì chúng ta đã tạm thống nhất rồi, nhưng vẫn còn tồn tại vấn đề về khái niệm. Khái niệm “thuần tuý văn chương”, may quá, chúng ta đã có Bùi Chí Vinh giúp, mà theo anh, thì: văn chương = (và chỉ là) tình yêu (chắc là bao gồm cả tình dục) [2] . Thế còn “chính trị hoá”?
Để cho “thực tế” hơn, vì người Việt ta vốn ghét những gì mang tính lý luận và trừu tượng, xin lấy tham luận Về phê bình văn nghệ do Lại Nguyên Ân (LNA) đọc tại Hội thảo “Phê bình văn học – Bản chất và đối tượng” do Viện Văn Học tổ chức tại Hà Nội ngày 27.5.2004 làm ví dụ (mà việc đăng tải bài tham luận này là một trong các lý do để talawas bị tường lửa).
Hãy đọc thử một đoạn:
“Phê bình văn nghệ sau tháng Tám 1945 có sự đứt gãy chứ không phải sự tiếp nối phê bình văn nghệ thời gian trước đó. Dưới chính thể mới Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà (và Cộng Hoà XHCN Việt Nam từ sau 1975), phê bình văn nghệ có một diện mạo, một số phận khác hẳn.
Về nền phê bình này, năm 1987 tôi có bài đăng báo Quân đội nhân dân [3] và sau đó trở thành đề tài tranh luận, bút chiến trên tạp chí Văn nghệ quân đội [4] . Sau gần 20 năm, tôi vẫn thấy có thể khẳng định và bổ sung những nhận xét mà mình đã nêu lên hồi đó chứ không phải là bác bỏ chúng. Ở bài báo đó tôi nêu nhận xét: văn học mới ở Việt Nam sau CMT8 chưa cần có phê bình chuyên nghiệp; công việc phê bình ban đầu được thực hiện bởi các cán bộ quản lý văn hoá văn nghệ, bởi những văn nghệ sĩ đứng đầu các hội đoàn, cơ quan văn nghệ; nội dung phê bình tựu trung là thể hiện sự tổ chức, chỉ đạo, định hướng, uốn nắn đối với sáng tác và hoạt động văn nghệ. Ðến những năm 1960 khi xuất hiện một số cây bút chuyên trách về phê bình ở một số tờ báo, tạp chí, cơ quan nghiên cứu…, có thể tạm coi là những người làm phê bình chuyên nghiệp, thì nội dung, tính chất của phê bình ấy cũng không có gì khác so với các cây bút phê bình kiêm lãnh đạo kia. Từ đây tôi nêu hệ quả về sự thống trị của “phê bình quyền uy”, bên cạnh đó là “phê bình xu phụ” – đầy tớ và bạn đường của “phê bình quyền uy”.”
Vậy bài tham luận của LNA có “chính trị hoá” không? Tôi đồ chừng rằng, người bảo có, kẻ bảo không. Câu trả lời của tôi là: Không! Theo quan điểm của tôi, khi cho rằng một chủ kiến có “chính trị hoá” hay không thì phải xét đến động cơ và mục đích của chủ kiến đó. Tôi thấy LNA viết bài này không phải vì động cơ chính trị và cũng không nhằm các mục đích chính trị. Nhưng nó có “địch” có “ta” không? Đương nhiên là có! Vì nó không phải là tình yêu! (theo định nghĩa của Bùi Chí Vinh)! Nó liên quan đến chính trị, đề cập đến chính trị, nhưng nó dứt khoát không “chính trị hoá” cái gì sất.
Nhưng đấy là “lí lộn”, con người ta cần phải “thực tế” hơn, chắc chắn sẽ có nhiều người cãi như vậy, và trong số này khó mà vắng Tưởng Bình Minhvà Tam Lệ (TL) [5] được, những người đã góp í cho talawas (xuất phát từ thiện chí của họ và cái thiện chí này cũng xuất phát từ “thực tế” của họ), ngõ hầu talawas có thể đến được với nhiều độc giả trong nước hơn.
Tôi muốn nói ngay, là tôi không hề nghi ngờ gì thiện chí của hai người nêu trên, nhưng cái thiện chí này lại tạo ra một cái vòng luẩn quẩn. Chính vì talawas như đã là, nên hai người mới muốn nó được nhiều độc giả trong nước tiếp cận, nhưng nay hai người lại “lưu í” là talawas nên thay đổi đi, nghĩa là nên khác như đã là, vậy thì cái lý do để nhiều độc giả trong nước quan tâm tới sẽ không còn nữa. Nếu talawas tự kiểm duyệt và thay đổi chủ trương theo hướng các “lưu í” này, thì nó chẳng khác gì mấy so với các báo đang tồn tại trong nước, và vì vậy độc giả chẳng có lý do gì để quan tâm đến sự tồn tại của nó cả.
Đọc đến đây TL sẽ hét lên: “Không phải! Không phải! Í tôi là vẫn cứ đa quan điểm, đa văn hoá, đa ngôn ngữ, cứ cọ xát, cứ tham chiếu… chỉ không “chính trị hoá” thôi!” Theo cảm nhận chủ quan của tôi thì các “lưu í” của hai người nói trên có nguồn gốc sâu xa từ kim chỉ nam của cố đồng chí Mao Trạch Đông: “Ngươi không động đến ta thì ta không động đến ngươi”, sau đó nó được cải tiến thành “chung sống hoà bình với tất cả”, bất kể cái kẻ “ngươi” và “tất cả” kia như thế nào. Cái luận điểm này, trên thực tế hiện nay, không được những người quan tâm đến “vấn đề con người” (chữ của TL) chấp nhận, kể cả “địch” lẫn “ta”. Lại phải nêu một ví dụ “thực tế” để cho dễ hiểu vậy.
Theo quan điểm của TL thì khi “ta” lên án những hành động tra tấn và ngược đãi của binh sĩ Mỹ đối với tù nhân trong nhà tù ở Iraq là “ta” đã quan tâm đến “vấn đề con người”? Còn khi “địch” lên án những hành động tương tự trong nhà tù ở “ta” là “địch” đã “chính trị hoá” đã “can thiệp vào công việc nội bộ” đã “đánh mất hết vấn đề con người và thực tế xã hội nông nghiệp của Việt Nam” chăng?
Phát ngôn của TL làm tôi liên tưởng đến đến cái Compact Disc Read Only Memory (CD-ROM), những gì đã nhỡ ghi vào rồi thì không còn sửa lại được nữa. Và theo chương trình đã được lập sẵn, TL xử lý các thông tin của đời sống xã hội, và kết quả được rút ra là: “chính trị hoá”, “mọt sách và mọt lý luận” là những khái niệm đối lập với “vấn đề con người”.
Và vì CD-ROM chỉ chứa được một lượng thông tin giới hạn và không thể sửa đổi thông tin được, nên nó đã không thể phân biệt và cũng không có chức năng để phân biệt khái niệm “hoạt động xã hội” và “hoạt động chính trị”. Nó không biết được sự khác nhau giữa việc bày tỏ quan điểm với việc giành giật các quyền lực chính trị.
Khi có ai không an phận thủ thường, không chịu giam mình trong các tháp ngà thuần tuý chuyên môn, dám bày tỏ quan điểm về các vấn đề khác trong đời sống xã hội, dám quan tâm đến số phận của đồng loại, đến vận mệnh của đất nước, đến tương lai của chính mình, của con cháu mình và của đồng bào mình, thì TL lại cho rằng đó là mưu đồ “chính trị hoá mọi thứ”, là “đánh mất hết vấn đề con người” thì quả là óc hài hước của TL đã phát triển tột bậc, vì chính TL đã “chính trị hoá mọi thứ” trong khi lại không hiểu “chính trị hoá” là gì. Buồn cười đến vỡ bụng mất.
Hà Nội, 29.07.2004
© 2004 talawas
[1]Lời giới thiệu của Nguyễn Quang A cho cuốn
Xã hội mở của George Soros
[2]Trong bài phỏng vấn với báo SVVN („Tôi sẽ không ngừng thí nghiệm mình cho đến khi chết”, talawas đăng lại, 08.7.2004) Bùi Chí Vinh đưa ra “công thức”: Cái gì không địch không ta/Xét ra thì nó chính là tình yêu. Và trong “talawas, ánh sáng cuối đường hầm”, talawas 11.6.2004, Bùi Chí Vinh đưa ra “công thức”: Cái gì không địch không ta/ Xét ra thì nó chính là văn chương.
[3]Lại Nguyên Ân (1987):
Mấy ý kiến về phê bình văn học / Quân đội nhân dân, thứ bảy 11.7.1987; in lại trong sách: Lại Nguyên Ân: Sống với văn học cùng thời, Hà Nội: Nxb. Thanh niên, in lần thứ hai, 2003, tr. 324-331. (Chú thích của LNA)
[4]Xem các bài tranh luận, bút chiến trên tạp chí
Văn nghệ quân đội từ cuối 1987 đến cuối 1988 với sự tham gia của các tác giả Phan Cự Ðệ, Ðào Anh San, Phạm Xuân Nguyên, Lại Nguyên Ân v.v. (Chú thích của LNA)
[5]Ý kiến của Tam Lệ đăng trong Thư Độc Giả ngày 27.7.2004 như sau: “Trong xã hội bao giờ cũng cần đến nhiều cái nhìn, cảm nhận khác nhau. Tôi không phản đối. Tuy nhiên tôi cũng xin lưu ý các quý vị là đừng nhuộm tất cả mọi thứ bằng mầu sắc chính trị. Trong thực tế cuộc sống, chính trị áp đặt lên mọi thứ, nhưng không có nghĩa là ngoài chính trị ra thì chẳng còn gì. Nước ta là một nước mà người biết và thấm nhuần chính trị chẳng có mấy đâu, chỉ nói miệng thôi, chứ làm gì có ai biết mô tê gì. Nó chỉ là một cái cuộc vui nhưng phải trả giá đắt mà thôi.
Nên cách nhìn chính trị hoá của các vị, nhất là những bài đã đăng, chỉ là của những kẻ mọt sách và mọt lí luận, đánh mất hết vấn đề con người và thực tế xã hội nông nghiệp của Việt Nam.
Tôi hơi thất vọng về quý vị, nhất là trong thời gian gần đây. Hình như các vị đã quá nổi nóng khi bị tường lửa chăng? Lẽ nào con người ta lại có thể bị thay đổi tâm tính chỉ vì một thứ cảnh giới tầm thường.
Một lần nữa xin quý vị lưu ý là đừng chính trị hoá mọi thứ. Nếu không thì những tranh luận sẽ dẫn đến ngõ cụt, bởi vì nó đi quá xa vấn đề con người.”