Hai tuần trước, khi Bản Báo Cáo Phát Triển Nhân Sinh 2003 – BBCPTNS2003 (Human Development Report 2003) được công bố thì rõ ràng trong đó có điều bất ổn nhưng lúc ấy tôi không vạch ra được. Hôm nay, ngồi nơi cắm trại tại một địa điểm cực nam Thổ nhĩ kỳ (ngay cả ký giả cũng phải đi nghỉ mát), tôi biết đó là điều gì. Tài liệu ấy thật sự đã hoàn toàn lơ là các xứ ở mức lưng chừng trên thế giới.

BBCPTNS2003, lời than ai oán hằng năm của Chương trình Phát triển của Liên hiệp quốc, lúc nào cũng là một sự pha trộn đầy mâu thuẫn giữa một lối tu từ hoa mỹ nói rằng trời đang sập xuống và các bản thống kê nói rằng hy vọng đang ngày càng tăng lên. Năm nay, lối tu từ hoa mỹ ấy phát biểu rằng những kẻ giàu nhất chiếm 1% dân số loài người – khoảng 60 triệu kẻ giàu – hiện đang có lợi tức nhiều hơn một nửa phần dưới của nhân loại. BBCPTNS2003 cũng phát biểu với chúng ta rằng dân Tây Âu – từng giàu gấp 3 lần dân châu Phi hồi năm 1820 – ngày nay giàu gấp 13 lần. Lúc này, tuổi thọ trung bình ở Anh là 78.2 năm trong khi tại Zimbabwe, một thuộc địa cũ của Anh tụt xuống còn 33.1 năm.

Hoàn toàn đúng – và một sự kiện, hữu ích không thua gì bản thống kê [trong bản báo cáo], là một trăm ngàn người Mỹ giàu nhất có tổng số tiền nhiều hơn một trăm triệu người nghèo nhất. Một sự kiện thích đáng hơn nữa là Hoa Kỳ giàu quá, giàu tới độ 30 triệu hoặc 40 triệu người Mỹ ở hạng thấp nhất đang thật sự sống hoàn toàn đầy đủ theo tiêu chuẩn thế giới. Tại Mỹ, có thể sự phân phối lợi tức ít đồng đều hơn hầu hết các xứ phát triển khác, nhưng ở đó có đủ lợi tức để đi lòng vòng, làm việc tà tà. Ở nơi khác cũng giống y như vậy – có nhiều nước ngày nay đang ở gần thời điểm có đủ lợi tức để đi lòng vòng.

Ngồi ở đây, tại Anamur này, một trong những phần đất nghèo nhất của cái xứ sở đang phát triển được xếp hạng ở mé trên, tôi nhận ra điều thiếu sót trong bản báo cáo của Chương trình Phát triển của LHQ. Hiện nay, hầu hết dân chúng ở đây sống trong những cái hộp kiên cố và xấu xí, ít hấp dẫn hơn các ngôi nhà cổ truyền mà họ đang ngày càng coi thường, nhưng những cái hộp xấu xí này có điện, có vòi nước máy ở bên trong và mái không bị dột. Họ lái xe hơi như kẻ điên, nhưng nhiều người có xe. Họ than vãn mình nghèo nhưng họ có lợi tức bằng tiền mặt. Con cái họ sống và lớn lên, tới trường, và sẽ có cuộc sống rất khác với cha mẹ chúng.

Tài nguyên duy nhất của khu vực này là chuối và một chút kỹ nghệ du lịch, nhưng so với lần đầu tiên tôi tới đây 30 năm trước, nó đã chuyển biến. Ðược như thế này không phải là nhờ suốt 30 năm qua chính phủ Thổ nhĩ kỳ cai trị tốt lành; chính quyền chỉ bớt khủng khiếp đi một tí. Thậm chí một chính quyền thành thạo ít nhiều – gần như không quan tâm tới các tài nguyên sẵn có – chỉ trong vòng một hoặc hai thế hệ, cũng sẽ sản sinh một dân số được giáo dục khá tốt, tương đối mạnh khoẻ – và trong một hoặc hai thế hệ nữa, người dân cũng có thể có những dịch vụ xã hội tươm tất.

Khắp nơi, dân chúng đều có những hoài bão cho bản thân và con cái, và họ sẽ lao động cật lực để tạo nên cuộc sống tươm tất cho chính mình nếu họ thấy có hy vọng thành công. Ai cũng cần một mức độ an ninh vừa phải cho thân thể (đó là công tác trước tiên của bất cứ chính quyền nào), một môi trường chính trị ở đó sự thịnh vượng mà họ tạo ra cho bản thân và con cái không bị ăn cắp tức thời bởi những kẻ có quyền thế nhất trong xã hội, và họ cần thời gian. Như thế, sự thật của vấn đề, mà phần lớn bị che dấu trong bản báo cáo ấy, là ngày nay hầu hết thế giới đang trèo lên chiếc thang dẫn tới an ninh, thịnh vượng và thậm chí, dân chủ.

Hãy đọc các thống kê trong bản báo cáo hơn là lối tu từ hoa mỹ của nó, và thật là hoàn toàn rõ ràng: trong thập niên 1990, tỉ lệ dân số thế giới sống trong tình trạng nghèo khổ cực độ – ít hơn một mỹ kim một ngày, theo tỉ giá sức mua – từ 30% nay giảm xuống 23%. Than ôi, BBCPTNS2003 lại nói với chúng ta rằng thay đổi ấy hầu hết là nhờ sự cải thiện các định chuẩn trong đời sống tại Trung quốc và Ấn độ – thật đáng ngạc nhiên, làm như thể chỉ căn cứ vào hai xứ đó để giải thích cho hơn một nửa dân số của thế giới đang phát triển, và làm như thể những người Hoa người Ấn nghèo dù sao đi nữa cũng ít đáng được giúp đỡ hơn những người nghèo ở các nơi khác, thí dụ tại châu Phi.

Bánh xe nào kêu ken két thì được bôi dầu mỡ, và trong trường hợp này, bánh xe thu hút sự chú ý của mọi người là sự xuống cấp một cách gia tốc các định chuẩn đời sống tại hầu hết các xứ ở châu Phi. Một số xứ ở châu Mỹ La tinh và Trung Ðông cũng bị thụt lùi về mặt kinh tế trong thập niên 90, và hầu hết các xứ thuộc khối cựu Cộng sản tại châu Âu đang nếm trải cảnh suy thoái các định chuẩn đời sống (dù mọi người cho rằng tình trạng đó chỉ tạm thời trong giai đoạn chuyển biến). Nhưng tại vùng thượng Sahara ở châu Phi, với cả chục chủng tộc [hơn 45 xứ hoặc khu vực] mà cảnh ngộ khốn khó của họ khiến cộng đồng phát triển hầu như tuyệt vọng, và kích thích một lối nói hoa mỹ đầy chỉ trích, làm nhiễm độc bản báo cáo.

Cuộc khủng hoảng ấy tại châu Phi có thật, nhưng nguyên nhân chủ yếu của nó là do bởi các chính phủ thực sự đáng kinh tởm. Còn hơn cả dịch bệnh AIDS, chính tham nhũng và chiến tranh đã và đang kéo châu Phi xuống tận đáy các bản danh mục về phát triển nhân sinh suốt 40 năm qua (lúc này, ngoại trừ người châu Phi, không còn ai nhớ rằng vào năm 1960, hầu hết các xứ châu Phi có lợi tức cao hơn và có các dịch vụ xã hội tốt hơn hầu hết các xứ châu Á). Và thậm chí dịch bệnh AIDS cũng ít tàn phá tại các xứ, như Uganda, nơi có các chính quyền chỉ thành thạo đôi chút.

Lối nói hoa mỹ cực đoan về tình trạngï suy sụp các định chuẩn cuộc sống và khoảng cách lớn dần giữa giàu và nghèo ấy có ngụ ý kích thích dân chúng tại các xứ giàu hơn gấp rút ra tay hành động, và có thể cần tới lối nói ấy để thuyết phục họ làm một điều khổ tâm nhưng thiết yếu, là mở rộng thị trường cho các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu từ châu Phi, nhưng nó cũng tạo ấn tượng sai lầm một cách sâu xa. Khoảng 1/5 thế giới là giàu, 1/5 kia thì nghèo và ngày càng nghèo hơn, nhưng còn 3/5 lưng chừng ở giữa thì đang quả thật có những tiến bộ vững chắc – không phải do bởi viện trợ của nước ngoài hoặc bởi công thức đặc biệt nào đó về kinh tế hay chính trị, mà là do bởi có an ninh, chính quyền nhạy cảm và thời gian để dân chúng ở bất cứ đâu cũng có thể trèo lên cây thang tiến triển.

Nguyên tác: Quality of Life, Progressing up the ladder của Gwynne Dyer, đăng ở trang A23, Nhật báo The Toronto Star, ngày 7.8.2003, Ontario, Canada.

Gwynne Dyer là ký giả độc lập, thường trú ở London, Anh; các bài báo của ông/bà được đăng tải tại 45 nước.

BBCPTNS2003 được Liên hiệp quốc công bố cùng ngày 8.7.2003 tại Dublin, Ái nhĩ lan, vàø New York.

Trong BBCPTNS2003, Việt Nam xếp hạng (tt. 369-72):

• Một trong 86 nước hoặc khu vực thuộc khối phát triển nhân sinh trung bình. Chỉ số phát triển từ 0.500 – 0.799.
• Một trong 66 nước hoặc khu vực có lợi tức đầu người thấp, năm 2001: 745 mỹ kim hoặc ít hơn.
• Một trong 28 nước thuộc khối khu vực đang phát triển tại châu Á và vùng Thái bình dương.
• Một trong 137 nước thuộc thế giới đang phát triển. Danh sách này đứng trên 49 nước hoặc khu vực phát triển tối thiểu.

Có thể tìm đọc toàn văn BBCPTNS2003 tại địa chỉ
www.undp/hdr2003/pdf/hdr03_complete.pdf

© 2003 talawas