trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
14.11.2002
Nguyễn Hữu Hồng Minh
“Thơ ở nơi xa”
<br>Nhà thơ <b>Nguyễn Hữu Hồng Minh</b> trả lời phỏng vấn của Talawas
 

Trần Tiễn Cao Đăng (TTCĐ): Talawas có nhờ tôi thực hiện cuộc phỏng vấn anh. Điều này cho thấy, người đọc quan tâm đến tên tuổi anh. Nhưng với tôi, thậm chí dù chưa mấy ai biết tên tuổi anh, tôi vẫn kính trọng anh ngang với bất cứ nhà thơ lớn nào, nếu tôi – chỉ riêng tôi – nhìn thấy trong sáng tác của anh sự mạnh mẽ, bất ngờ, độc sáng của một cá nhân riêng biệt. Tôi muốn hỏi anh một câu đơn giản, không mới, có thể là dễ trả lời đối với một kẻ dấn thân và quyết liệt với thơ như anh. Sau nhiều năm tìm kiếm với thơ, anh có thể cho tôi biết: sự thật, thơ là gì?



Nguyễn Hữu Hồng Minh (NHHM): Đây là một câu hỏi khá cốt tử đối với những người làm thơ. Tôi có thể trả lời với anh rằng: sự thật của thơ là, thơ không có một sự thật nào cả.

Tôi thích câu này của J.P.Sartre: “Phần quan trọng nhất của chiếc bình là cái khoảng rỗng bên trong.” Cái khoảng rỗng ấy đối với một nhà thơ là gì nếu không phải là bi kịch, định mệnh, tài năng và số phận? Nó có mặt và vô hình. Nó hiện diện và ẩn tàng… Làm sao có thể nắm bắt? Vậy, điều thấy trước tiên là cần phải tách bỏ hiện thực; cái hiện thực đã từng án ngữ, nêm chật trong nếp nghĩ và cách tư duy của người Việt Nam từ xưa đến nay. Và thơ chưa bao giờ là cuộc đối thoại trực tiếp, lớn lao với cái thực tại tối hậu kỳ vĩ bên ngoài cái hiện thực đó. Làm như vậy còn đánh mất nhiều khả năng kỳ diệu vốn ẩn tàng trong tiềm thức mỗi nhà thơ. Bởi, sứ mệnh lớn lao nhất của một nhà thơ, theo tôi là đánh thức cái khả năng tiếp kiến đó. Nếu các nhà thơ trẻ không làm được điều ấy, có nghĩa là thơ chưa được bắt đầu.

Còn thi pháp, tự nó không cứu nổi bài thơ. Thi pháp chỉ là nội ứng của bản thể. Cho rằng sự thật của thơ là thi pháp thì lại càng không tưởng. Tôi đồng ý với Antonio Porchia khi ông viết: “Người ta mở cho tôi một cái cửa, tôi bước vào và thấy mình ở trước một trăm cái cửa đóng.” Thi pháp chỉ là một cánh cửa để rốt cuộc nhà thơ phải đối diện với cái lõi cô đơn khổng lồ của hắn. Đó là một đáp số bí ẩn sau những ngột khởi, phun trào, ghìm nén hay tắt lặng. Bởi vậy, phân tích, phê bình hay cắt nghĩa chỉ là thiện chí muốn hòa giải, vươn tới hoặc xích gần lại. Nhưng đó là ước muốn. Mãi mãi chỉ là một ước muốn.

TTCĐ: “Chất Trụ”là một thi phẩm mới của anh. Theo tôi, tập thơ đã có nhiều tìm kiếm đáng chú ý trong việc xác lập trở lại nhiều giá trị đã bị đánh mất của thơ, mà trong đó tôi chú ý hơn cả đến ngôn ngữ. Ngôn ngữ, nó có vai trò như thế nào trong quan niệm và sáng tạo của anh?



NHHM: Có một sự thật: từ trước đến nay các nhà thơ Việt chỉ sử dụng ngôn ngữ như một phương tiện chuyển tải, chứ chưa xem nó như một đối tượng sáng tạo. Theo tôi, đó là một sự bỏ quên rất đáng cảnh tỉnh. Ngôn ngữ cần được xem xét về nhiều mặt như một tiến trình của văn hóa và tri thức; điều này càng quan trọng hơn đối với sinh mạng sáng tạo của nhà thơ. Tôi phát hiện điều này khi tiếp cận Trần Đức Thảo, và tôi cho rằng các nhà thơ phải là người trước tiên lĩnh hội điều đó: sự cốt tử của ngôn ngữ trong việc sáng tạo thi ca. Bởi, hơn ai hết, ngôn ngữ đối với nhà thơ không còn là phương tiện chuyển tải thông điệp bình thường, mà nó trở thành định mệnh, vận vào cuộc đời và sáng tạo của mỗi nhà thơ. Cái chết của một nhà thơ là cái chết của chữ, và sự bất tử của họ cũng do chính từ trường những con chữ của họ tạo nên. Phải chăng chữ ở đây không còn là những phương trình ngôn từ thuần túy, mà đã hé lộ mệnh của họ? Khi tháo rời những bài thơ, chỉ còn lại những tập hợp hay cộng đồng chữ.. Sinh mệnh của từng con chữ trong cộng đồng đó tham gia quyết định sự tồn vong của cái thế giới thơ mà nhà thơ là đấng sáng tạo ra nó.

TTCĐ: Vậy, cái anh quan tâm với thơ là nội dung hay hình thức? Hay cả hai? Nếu vậy, cái nào trước cái nào sau? Hay không cả cái này lẫn cái kia, mà, như nhiều người nói, tìm yếu tính, bản thể của sự vật, vũ trụ? Tôi cảm thấy, nếu cái anh tìm là bản thể, thì hình thức tối hậu anh cần không nằm ngoài cái bản thể ấy?



NHHM: Anh nói đúng. Làm thơ, với tôi nếu chỉ cốt để đi tìm hình thức hay chỉ biểu đạt nội dung là thất bại. Mallarmé cho rằng “thơ ở nơi xa” phải chăng để nói: trước một bài thơ, nhà thơ không biết nó là gì, và, sau một bài thơ, anh ta ngạc nhiên vì sao nó lại kết thúc như vậy. Thơ chưa bao giờ là một thông điệp chính trị; cái nó hướng đến chưa bao giờ là đề cao một hình thức tối hậu nào đó. Bởi, quyền lực của thơ là cái tất yếu nó có được và còn lại sau tất cả những gì đã xảy ra chăng? Tôi nghĩ, giải đáp thấu triệt về thơ chỉ là một khát vọng siêu hình. Cũng thế, nói rằng nội dung có trước hay hình thức có sau, hoặc quan tâm đến này mà loại bỏ cái kia, đều có thể đưa mọi nhà thơ vào cuộc nan giải. Yếu tính hay bản thể mà anh đặt ra cũng nên hiểu như thế. Ví dụ, tôi rất mê Vladimir Holan và García Lorca. Ðiều gì đã xảy đến với các ông khi cả nội dung và hình thức các ông đều đặt dưới chân? Bởi, trong sáng tạo của mình, điều chủ yếu các ông quan tâm là khả năng tiếp kiến với những lực lượng phong nhiêu, những tranh chấp hỗn loạn đã từng xảy ra trong một thế giới “ở nơi xa” mà Mallarmé đã cảm thấy, nói cách khác, là bản thể của tồn tại? Và hình thức không là cái nhà thơ tìm mà gặp; nó là cái tự đến, khi nhà thơ đã tiếp kiến được cái bản thể ấy.

TTCĐ: Khi xóa nhòa tất cả những ranh giới của thực tại, phải chăng anh đã đẩy thơ đến ngưỡng siêu hình? Trong một cuộc phỏng vấn, anh có phát biểu: “Thơ trong thời đại mới không còn băn khoăn đến những vấn đề quá rõ ràng, những sự việc ai cũng nhìn thấy và nắm bắt được. Nó phải hướng tâm hồn bạn đọc về một nơi xa hơn, một thế giới ở vào ngoại vi của thế giới đã được nhận thức.” Ðiều anh muốn phải chăng là tiếp cận với thơ siêu hình?



NHHM: Nhà thơ và cuộc nảy nở liên tục của họ luôn đem đến những âm vang gợi mở tới những tần số khác. Tôi có biểu chứng điều này qua phần “Vũ trụ bao la, thơ một dòng” như một trục đối xứng của con người trong thành trì bao bọc của thiên nhiên, vũ trụ. Khi thoát khỏi sự hữu hạn, con người trở về với vô hạn. Và như vậy, những cuộc đối thoại vắng mặt không phải quá cao siêu hay huyền bí, mà là một cuộc tri ngộ trước những bản nguyên kỳ diệu của cuộc sống.

TTCĐ: Sự tự tin kỳ lạ của anh khi nói về thơ càng củng cố mối hoài nghi của tôi bất cứ khi nào nghe ai đó gắn cái tên anh – và một số nhà thơ cùng trang lứa với anh – vào định ngữ “trẻ”. Tôi không thích và không rõ lắm khái niệm này; tôi chỉ muốn trò chuyện với anh như với một nhà thơ, một nhà thơ, một nhà thơ. Còn, nếu vì lý do nào đó bên ngoài tôi mà tôi buộc phải dùng từ đó, thì trước tiên tôi muốn xác định “luật chơi” đàng hoàng: Cái gì trẻ? Trẻ so với cái gì? Cái trẻ ấy tiềm ẩn cái gì và có khả năng tiến hóa thành cái gì?


NHHM: Tôi cũng không rõ lắm. Có thể như cách hiểu thực tại, “trẻ” là đã có một thế hệ khác của thơ Việt xuất hiện vào đầu thế kỷ mới chăng? Nhưng có một lần ở Hà Nội, nhà phê bình cũng được xếp vào loại “trẻ” là Nguyễn Thanh Sơn bảo tôi: “Nếu đúng như thế thì từ này chẳng có nghĩa gì cả. Nó sẽ trôi đi và không còn gì cả khi hết tuổi của lớp trẻ này đến lớp trẻ khác.” Quả đúng vậy. Theo tôi, sự thật đây là một từ ngụy tín. Bởi, khi khép các nhà thơ trên dưới 30 tuổi vào “trẻ”, xem ra ngấm ngầm trật tự đã được xác lập. Quyền hạn vẫn thuộc về các nhà thơ “già” lớp trước. Họ vẫn trưởng thượng chiếu trên, vẫn độc chiếm diễn đàn và cao giọng xoa đầu, dạy dỗ. Ðiều này cho thấy một tàn dư phong kiến đến bây giờ vẫn còn rớt lại: Ðó là ngôi thứ trên một chiếc chiếu rách và thủ tục “xoay đầu gà” hàng nghìn năm của một văn hóa Việt không dễ dàng thay đổi. Vì thế, thơ trẻ hiện nay chưa trẻ hơn so với cái gì và rõ ràng cũng chẳng tiềm ẩn một điều gì để có khả năng tiến hóa thành cái gì! “Trẻ” như khuôn của các cụ là …chưa trưởng thành. Hình như các trưởng lão trong chiếu làng Hội nhà văn Việt Nam cũng chỉ mong muốn như vậy!

TTCĐ: Như vậy, chắc anh coi trọng hơn những cái Trẻ, cái Mới thật sự của thành tựu thơ Việt? Theo anh, đó là những cá nhân nào?



NHHM: Trong nghệ thuật, trong Thơ cuối cùng chỉ còn lại những cái Trẻ, những dấn thân và trả giá cho công việc sáng tạo. Theo nghĩa đó, các nhà thơ toàn triệt cho công việc của mình, có những thành tựu nhất định là mãi mãi bất tử, mãi mãi trẻ. Hàn Mặc Tử chẳng hạn. Tôi chưa thấy ông già bao giờ. Trần Dần, Lê Ðạt, Ðặng Ðình Hưng… đều là những nội lực thơ. Những nhà thơ bị cho ra rìa như Thanh Tâm Tuyền thì thời gian cũng không thể che mờ mãi giá trị của ông. Lớp mới hơn như Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Quốc Chánh… đều có những cái “Trẻ” đáng kinh ngạc, vỡ vạc, lam lũ, quần quật hòng đem đến những mùa màng mới trên cánh đồng thơ Việt nam. Các nhà thơ mà các bậc trưởng lão trong chiếu Hội nhà văn cho là chưa trưởng thành, là cần phải tiếp tục chăn dắt, dạy dỗ, như những Văn Cầm Hải, Phan Huyền Thư, Vi Thùy Linh… đều có những đột phá, đều là những tay sát thủ ngang tàng có hạng và đầy bản lĩnh. Tôi quí mến, ngưỡng mộ và trân trọng họ. Họ vì Thơ, ngoài ra không vì bất cứ một điều gì cả. Ðấy, nếu anh muốn nói, muốn nhắc đến cái “Trẻ” của Thơ thì phải như vậy! Nói chung, nó là những cái đã tựu thành và đang tựu thành.

TTCĐ: Qua trò chuyện với anh từ đầu đến giờ, tôi nhận thấy một điều: thơ trẻ Việt nam không còn đơn giản như các thế hệ trước họ. Các nhà thơ trẻ đang có những nỗ lực tìm tòi mãnh liệt để khai phá những nhánh mới, dòng chảy mới trong thơ. Ðiều đó đòi hỏi cần phải có những nhà phê bình có tầm vóc tương xứng với sự phát triển đó. Anh nghĩ thế nào về điều này?



NHHM: Phê bình về thơ trẻ thấy dễ mà khó. Dễ, do nó là một hiện tượng có thật, đang gây dư luận chú ý trong đời sống văn học. Nhưng, khó là phải làm sao phát hiện được những tầng sâu, những quan niệm mới về bản chất và yếu tính của thơ. Yếu tính của thơ là đôi cánh triển hạn, nên điều này không thể giải quyết hoàn toàn bằng cảm tính “thích hay không thích” nữa; nó đòi hỏi những lý thuyết phê bình mới, hậu hiện đại. Tôi thích hai phong cách phê bình rất ngược nhau nhưng đều có bản sắc là nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo và nhà phê bình trẻ Nguyễn Thanh Sơn; bởi họ đại diện được cho những cách tiếp nhận mới về thơ trẻ hiện đại. Nguyễn Thanh Sơn khá sắc sảo và có “lý thuyết” về phê bình. Những bài viết của anh có lợi thế của người trong cuộc, lĩnh hội rất nhanh các ngọn gió của tri thức thời đại. Tập “Phê bình văn học của tôi” của Sơn đã dành phần lớn tâm huyết cho những bài viết như thế. Qua Sơn, bạn đọc có thể tiếp cận được nguyên nhân nhiều mặt sự ấu trĩ tồn đọng, sức trơ lì của giới văn nghệ Việt nam. Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo thì rất mạnh về “giác cảm”. Ông là một “thi gia cũ”, nhưng ủng hộ rất nhanh những cái mới, tung ra những chiêu viết đầy phóng khoáng. Nhưng, người tôi thật sự ngưỡng mộ là một nhà phê bình ở hải ngoại, anh Nguyễn Hưng Quốc. Bởi, không dừng lại ở phê bình thơ, anh còn đeo đuổi một tham vọng làm cuộc cách mạng thực sự về thi ca. Rất tiếc, độc giả của anh ấy còn ít. Nhưng đó là những độc giả của tương lai.

TTCĐ: Anh có thể cho biết một số phận thơ mà anh quan tâm?



NHHM: Ðó là ông Diễm Châu. Từ rất lâu tôi quan tâm đến số phận đặc biệt của nhà thơ này, người mà tôi hoàn toàn bặt tin tức. Cống hiến và nỗ lực thầm lặng của ông trong việc dịch hàng loạt tác phẩm của các nhà thơ “đại thụ” trên thế giới như một nguồn “Tư Liệu Thơ” quí hiếm, từ Paul Celan, Lucian Blaga, Taslima Nasreen đến Vladimir Holan, Tadeusz Kantor, Jacques Prévert, Antonio Porchia, Thơ Tây ban nha, Thơ Ba lan, Thơ Biểu hiện Ðức… Rất tiếc, những bản thơ này về Việt nam rất ít ỏi; nhưng dẫu sao, theo tôi, đã ảnh hưởng trực tiếp đối với những người đọc nó. Ðược biết, nhà thơ Diễm Châu hiện nay đã cao tuổi và đang ở trong tình trạng ngặt nghèo, nhưng vẫn nỗ lực không mệt mỏi chuyển những ngọn lửa thơ đến với các nhà thơ trẻ Việt Nam. Tinh thần này thật đáng kính trọng! Tôi hy vọng rằng một ngày không xa, những bản dịch này sẽ được in rộng rãi một cách chính thức ở Việt Nam; điều này sẽ càng có lợi cho nền văn học nước ta. Tôi rất mong được liên lạc với ông.

TTCĐ: Có nhà thơ cho rằng, “Nếu giải thưởng thơ của Hội Nhà văn Việt nam được trao cho tôi, điều đó với tôi là một sự sỉ nhục.” Như tôi biết, báo chí từng gây ồn ào khi tập thơ Giọng nói mơ hồ của anh – cùng tập Khát của nhà thơ Vi Thùy Linh – vào chung khảo giải thơ này vào năm 2000; và hình như dư luận cho rằng anh cũng đã khá quan tâm đến điều đó. Anh muốn có giải thưởng đó lắm sao?



NHHM: Ðiều sỉ nhục đối với người khác không nhất thiết sẽ là điều sỉ nhục đối với tôi. Theo tôi, giải thưởng không làm nên nhà thơ; mà chính các nhà thơ đã làm nên giải thưởng. Bởi, khi nó được trao cho những tên tuổi xứng đáng thì chính giải thưởng sẽ được tôn vinh. Tôi không muốn giải thưởng đó cho cá nhân tôi; tôi muốn nó như là sự thừa nhận thế hệ trẻ.

© Talawas 2002

Chú thích:

* Một phần bài phỏng vấn này đã được đăng trên báo Thừa Thiên-Huế cuối tuần số 145 ngày 27/10/2002.

Nguyễn Hữu Hồng Minh, sinh ngày 01/06/1972, tốt nghiệp Khoa Ngữ văn Báo chí trường ÐH Khoa học Xã hội & Nhân văn Tp.HCM. Nhân vật mà các nhà thơ Thanh Thảo, Hoàng Hưng, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Trọng Tạo, nhà phê bình Nguyễn Hưng Quốc, Nguyễn Thanh Sơn… đều cho là một hiện tượng đáng lưu ý xuất hiện trong trào lưu thơ trẻ Việt Nam. Nhưng quan trọng nhất, anh có tham vọng là nhà thơ đầu tiên khai phá dòng thơ siêu hình ở Việt Nam.

Tác phẩm chính đã xuất bản:

Thơ

Giọng nói mơ hồ (thơ, 1999)

Chất trụ (thơ, 2002)

(một tuyển tập từ hai tác phẩm này đang được dịch ra tiếng Pháp, NXB Philippe Picquier, dịch giả Đoàn Cầm Thi)

Truyện ngắn

Tháo đáy (truyện ngắn, 2000)

 
© talawas 2026