Cám ơn anh Ngô Tự Lập đã có bài trao đổi với bài viết của tôi. Để đáp lại sự quan tâm của anh, tôi xin trình bày thêm một vài suy nghĩ. Tôi xin được nhắc lại là tôi không tham gia vào việc định nghĩa thơ mà chỉ trình bày một vài suy nghĩ của mình nhân đọc bài “Thơ – hay là cái chết của thời gian” của Ngô Tự Lập.
Trước hết, tôi xin mạn phép bàn về chỉ một ý kiến trong bài gần đây nhất của anh Ngô Tự Lập:
“Trước hết, người ta chỉ có thể đánh đổ những luận điểm đứng được, trong khi luận điểm của Phan Ngọc thì không có khả năng đó. Xin nhắc lại một nguyên tắc sơ đẳng: để phủ định một kết luận, người ta chỉ cần đưa ra một trường hợp sai.”
Tôi thì lại nghĩ đơn giản rằng, trước khi đánh đổ, làm sao người ta biết rằng chúng đứng được hay không có khả năng đó? Ít nhất, khi viết bài phản bác định nghĩa của Phan Ngọc, Ngô Tự Lập hẳn đã giả định rằng định nghĩa đó đang đứng. Hay anh Ngô Tự Lập đã phí phạm sức của mình cho một cái không gì cả để lót đường cho định nghĩa của mình?
Khi anh Ngô Tự Lập cho rằng chỉ cần một trường hợp sai để phủ định một kết luận thì tôi e rằng quá khe khắt. Theo tôi, mỗi một định nghĩa hay thậm chí qui luật đều có một mục đích và một miền xác định nhất định. Điều quan trọng hơn việc định nghĩa đó tuyệt đối đúng hay sai có lẽ là việc chúng được dùng để làm gì và cách chúng được xây dựng ra sao. Sự hợp lí và miền xác định tương đối rộng làm nên sự đúng đắn, nhất là trong trường hợp mà một định nghĩa ngắn gọn duy nhất cho Thơ hầu như là điều không tưởng và thậm chí vô nghĩa. Có lẽ vì vậy mà tôi chờ đợi một sự phản bác lại bài “Thơ là gì” không phải ở chính định nghĩa mà là những luận điểm khai triển của nó, điều mà tôi hầu như không thấy trong bài “Thơ – hay là cái chết của thời gian”.
Trong bài viết trước, khi đưa ra các suy nghĩ của mình, tôi không hề có ý định chứng minh rằng Phan Ngọc hay Ngô Tự Lập đã sai ở đâu, hay là phủ nhận các quan điểm đã được các anh nêu ra (ngay cả khi tôi sử dụng lại các ví dụ của anh). Trên thực tế, hình dung và ý nghĩ của tôi về thơ rất gần với của Ngô Tự Lập, và nếu phải phản bác lại điều gì thì có lẽ tôi sẽ chọn bài “Thơ là gì” của Phan Ngọc. Nếu anh Ngô Tự Lập nhất quyết cho rằng tôi muốn chứng minh Phan Ngọc đã đúng và Ngô Tự Lập đã sai thì tôi đành chịu nhận là do trình độ viết của mình kém.
Mặc dù đã được đọc bài “Thơ là gì” trên Talawas sau khi viết những ý nghĩ của mình, tôi vẫn giữ nguyên cái ấn tượng về “mấu chốt” trong quan niệm của Phan Ngọc, cho dù sau khi đọc bài đó, cái mấu chốt ấy có bị tơi tả đi ít nhiều. Trong mô tả về cái mấu chốt này, quả thực là tôi đã bỏ qua từ ‘là’, bởi muốn giữ nguyên ấn tượng về một quan điểm tổ chức ngôn ngữ của Phan Ngọc. Vả chăng, nói “thơ là một cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản …” chẳng có gì không hợp lí, mà chỉ không cụ thể mà thôi. Chính Phan Ngọc tự nhận “sẽ phải bỏ mất vài ngàn trang mới mong nói được một cái gì bớt hời hợt” cơ mà.
Tôi ghi nhận nhận xét của Ngô Tự Lập về một nhầm lẫn của tôi: “tổ chức ngôn ngữ là một phần của cấu trúc tác phẩm”, mặc dù chưa được thuyết phục. Trong cái văn cảnh mà tôi hiểu, tổ chức ngôn ngữ của một tác phẩm hình như, hoặc là tương đương, hoặc là bao gồm cả cấu trúc tác phẩm. Bởi tổ chức ngôn ngữ trong hình dung của tôi là tất cả sự sắp xếp ngôn từ trong một tác phẩm với các cấp độ khác nhau bao gồm cả cấu trúc đoạn của tác phẩm.
Thêm nữa, có lẽ đúng như Ngô Tự Lập đã nói, tôi đã có một sự nhầm lẫn (không hẳn là đáng tiếc) khi không chú ý đến từ “là” trong định nghĩa thơ và vì vậy, đã xen vào một tranh luận về định nghĩa thơ với một hành trang là một hình dung sơ sài về thơ. Nhưng không đọc bài “Thơ là gì” trước, có lẽ mới là thiếu sót lớn nhất (và biết đâu lại là may mắn) của tôi.
11-9-2002
© Talawas 2002