Trong chứng minh khá dài của mình, thực ra, tác giả Ngô Tự Lập đã không đánh đổ được luận điểm của tác giả Phan Ngọc cho rằng thơ được qui định bởi cách tổ chức ngôn ngữ. Mặc dù có những khai triển có thể gây tranh cãi, theo tôi hiểu, mấu chốt trong luận điểm của Phan Ngọc là: Thơ được qui định bởi cách tổ chức ngôn ngữ ‘quái đản’. Trong khi Ngô Tự Lập cho rằng: không phải cách tổ chức ngôn ngữ mà chính là ấn tượng thẩm mĩ về một tâm trạng phi thời gian văn bản tạo nên nơi người đọc. Tôi cho rằng (giống như tác giả Nguyễn Hoà đã chỉ ra), Ngô Tự Lập đã đứng ở một tầng lầu khác với Phan Ngọc để định nghĩa về thơ: một người tiếp cận từ khía cạnh ngôn ngữ, tức là bản thân văn bản, một người tiếp cận từ khía cạnh cảm nhận, tức là những gì mà văn bản đó gây ra nơi người đọc hay là những gì mà văn bản đó chuyên chở. Tôi xin được góp một vài suy nghĩ. Xin nói ngay là tôi không định tham gia vào việc định nghĩa thơ, bởi, mượn lời Chi Nam, mỗi người thích thơ luôn có một hình dung riêng về thơ. Tuy nhiên điều đó không ngăn cản tôi thích thú khám phá các í tưởng và lí luận của các nhà lí luận văn học, cũng như âm thầm kiểm nghiệm chúng trước khi biến chúng thành ‘của mình’.
Thử xét lại ví dụ ‘Nước mắt’ mà Ngô Tự Lập dẫn ra:
Trường hợp 3:
‘Để sau này ghi lên mộ chí
Tôi đứng về phe nước mắt’
Nếu như diễn tả cùng một í, cùng một tâm trạng, nhưng viết lại cho đúng ngữ pháp thành:
“Để sau này, khi tôi chết thì ghi lên mộ chí rằng tôi đã đứng về phe nước mắt”.
Liệu nó còn là một bài thơ không? Tôi không dám chắc.
Ngược lại, trong giả thuyết số 2, nếu viết lại thành:
Anh ấy đứng lên và nói:
Tôi đứng về phe nước mắt
Hoặc trong trường hợp 1 được viết lại thành:
đội bóng của những người cùng khổ
có tên là ‘Nước mắt’
hôm nay đấu trận đầu tiên.
những cổ động viên
đứng về phe nước mắt.
Liệu có thể gọi đó là một bài thơ không? Liệu chất thơ trong văn bản mang một nội dung tương tự được viết lại đó có tăng lên được chút nào không?
Ngô Tự Lập kết luận:
“Rõ ràng trong trường hợp này không phải là vần điệu hay những yếu tố tổ chức ngôn ngữ. Sự khác nhau chắc chắn nằm ở ấn tượng thẩm mỹ mà văn bản tạo ra ở người đọc.”
và:
“sự khác nhau cơ bản giữa truyện và thơ là ở chỗ đó: ấn tượng thẩm mỹ mà truyện gây nên ở người đọc là ấn tượng về một quá trình, còn ấn tượng thẩm mỹ mà thơ tạo ra ở người đọc là ấn tượng về một trạng thái. Nói cách khác, ấn tượng thẩm mỹ ở truyện mang tính thời gian, còn ở thơ thì phi thời gian”.
Trong câu đầu tiên của kết luận trên, tôi chỉ thấy điều ngược lại là rõ ràng: Chính iếu tố tổ chức ngôn ngữ đã làm nên sự khác nhau. Và có lẽ chính bởi sự khác nhau ấy mà có điều thứ 2: ấn tượng thẩm mĩ. Thế thì liệu có một kết luận hợp lô gích hơn: chính các iếu tố tổ chức ngôn ngữ đã tạo nên ấn tượng thẩm mĩ và tính thơ của văn bản? Nói một cách khác, liệu bản thân hình thức hay cách tổ chức của văn bản, tự nó, có một í nghĩa; một í nghĩa bên ngoài biểu nghĩa của ngôn từ. Và í nghĩa này góp phần quyết định trong việc xác định tính chất của văn bản? Nếu như đề cập đến iếu tố phi thời gian của một tâm trạng làm nên thơ, thì điều gì, nếu không phải là cách tổ chức ngôn ngữ của văn bản, tạo nên iếu tố ấy? Liệu có thể bỏ qua hình thức và cách tổ chức ngôn ngữ, chỉ dựa vào việc nó chuyên chở một tâm trạng phi thời gian để quyết định nó là thơ hay truyện? Cho dù rất tin, tôi cũng không thấy thuyết phục lắm.
Xét một ví dụ:
“Hôm nay trời lạnh lên cao
Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn”
(Xuân Diệu)
Và:
“Hôm nay trời lạnh và lên cao lắm. Tôi rất buồn và không hiểu vì sao lại buồn như vậy.”
Đây là một ví dụ tồi, vì tôi không thật tin trong 2 cách diễn đạt trên, cách nào thơ hơn. Liệu có một bài thơ hay nào mà ít có tính thơ (ấn tượng về một tâm trạng phi thời gian – định nghĩa của Ngô Tự Lập) hoặc ngược lại, có nhiều tính thơ nhưng nhất quyết không phải là thơ?
Trong ví dụ về bài ca dao ‘Nụ tầm xuân’, Ngô Tự Lập đổi vị trí các câu rồi kết luận nó vẫn là một bài thơ. Bỏ qua một khía cạnh là ông đã không đổi chỗ các cụm từ, các câu một cách ngẫu nhiên, vẫn còn lại 2 điểm cần bàn thêm:
- Bản thân cấu trúc ngôn ngữ của bài ca dao gốc đã là một cấu trúc ‘dành cho thơ’ theo cách nó chọn các từ trong một câu và cách nó viết một câu dưới dạng 6-7-8 chữ. Nó đã lược bỏ các từ nối, từ đệm, làm cho nó ‘sai ngữ pháp’. Nói cách khác, bản thân nó đã là một tổ chức ngôn ngữ thơ, mà việc sắp xếp các từ, các câu là ở một giai đoạn cao cấp hơn: giai đoạn hoàn thiện. Điều đó tương tự như việc xây nhà, phải có bếp, phòng ngủ, phòng khách, … Nếu có đủ các bộ phận thì việc đặt bếp trước phòng khách vẫn làm chúng thành một cái nhà. Nhưng nếu đặt các lavabo ở giữa phòng khách, đặt bếp trong nhà xí thì hoặc là không thể gọi nó là nhà hoặc là một cái nhà dị thường. Như vậy khi xét đến cấu trúc ngôn ngữ thơ, cần xem xét ở các cấp độ khác nhau: cấp độ từ, cấp độ câu, cấp độ văn bản. Việc Ngô Tự Lập thay đổi bài ca dao, cứ cho là thành công và vẫn đảm bảo nó là thơ, chỉ mới là thao tác ở cấp độ câu và cấp độ văn bản. Nếu phá vỡ cách tổ chức nguyên thủy của nó ở tất cả các cấp độ, sẽ dẫn đến tình trạng không thể phân biệt nó là thơ hay văn được nữa, cho dù nó vẫn có thể nói về một tâm trạng, một cảm giác, ‘một cái chết của thời gian’.
- Chi Nam đã đề cập đến sự khác nhau giữa ‘2 bản’ ca dao. Cho dù Ngô Tự Lập cho rằng dị bản vẫn là một bài thơ, đó là một cái gì hoàn toàn khác với nguyên bản. Tôi muốn bổ sung: nếu như ông cho rằng chính cái ấn tượng thẩm mĩ tạo ra nơi người đọc làm cho một văn bản là thơ thì lại nảy sinh ra một câu hỏi mới: vậy ấn tượng thẩm mĩ có các cấp độ khác nhau không? Và nếu như nó khác nhau, thì một ấn tượng thẩm mĩ do một bài thơ gây ra là 10 (ví dụ thế), trong khi một bài khác là 2 (ví dụ thế) thì liệu có thể lấy ranh giới ở quãng 4 (ví dụ thế) để phân biệt một bài là thơ, còn bài kia không phải? Theo tôi thì bất cứ một cấu trúc văn bản nào cũng luôn tạo ra một ấn tượng thẩm mĩ nào đó, và rất nhiều những văn bản mang lại một tâm trạng phi thời gian. Cái khác nhau chỉ là ở cấp độ và cách mà ấn tượng đó được gây ra mà thôi.
Kết luận cấu trúc văn bản quyết định thơ dĩ nhiên không giới hạn ở niêm luật đã có, bởi vì một câu hỏi đơn giản nảy sinh là: trước khi có niêm luật, có tồn tại thơ không? Và bên ngoài niêm luật, có tồn tại thơ không? Tôi chỉ có thể phỏng định rằng: có. Còn cấu trúc ngôn ngữ đó là gì thì đó là mảnh đất cho các thi sĩ khai phá.
Thơ là sử dụng ngôn ngữ để tạo hiệu ứng đặc biệt nơi người đọc, cũng giống như màu sắc, không gian, bố cục và ánh sáng của các họa sĩ. Vì vậy hình thức của nó, cách tổ chức ngôn ngữ của nó là điều quyết định để cho nó trở thành thơ, kể cả việc nó ngắt dòng ở chỗ nào, kể cả những dấu chấm, phảy bị ‘bỏ quên’, cách nó không viết hoa ở đầu dòng,…. Xét về mặt chức năng, một bài thơ không nhằm truyền thông tin mà khơi gợi cảm xúc. Nó có thể là miêu tả một quá trình, nó có thể là một xâu chuỗi những hành động. Nó không chuyên chở một tâm trạng mà là những trạng thái của í nghĩ. Nó không nhằm truyền tin, nên nó có thể bỏ qua biểu nghĩa của câu. Nó nhằm khơi gợi cảm xúc và liên tưởng, nên nó có thể không cần đến cấu trúc ngữ pháp. Nhưng một bài thơ luôn có cấu trúc riêng. Và chính ở trong cấu trúc đó mà nó tồn tại. Một bài thơ là một thể hoàn chỉnh. Khi thay đổi cấu trúc và hình dáng của nó, hoặc là nó trở thành một bài thơ khác, hoặc là nó không là gì cả.
Phan Ngọc chỉ quan tâm đến cách tổ chức ngôn ngữ của thơ trong định nghĩa của mình. Tôi cho rằng thơ còn tiêu biểu ở một khía cạnh khác: đó là đơn vị truyền đạt: từ. Chính nó, những từ riêng biệt là iếu tố cơ bản, tạo nên liên tưởng, ngữ điệu, tạo nên thi vị mà ở rất nhiều chỗ, người ta qui nó đồng nghĩa với lãng mạn. Trong thơ, quyền lực ẩn dụ và liên tưởng của ngôn ngữ được khai thác tối đa. Có thể hình dung thơ là một cái khung xương, còn da thịt của một hình hài là do người đọc. Một bài thơ bụ bẫm là một bài thơ chết iểu. Nếu trong truyện, đơn vị cơ bản của văn bản có lẽ là một đoạn văn, thì trong thơ, đơn vị cơ bản là một cụm từ, thậm chí, một từ.
Tại sao trong bài ca dao Ngô Tự Lập dẫn ra, nụ tầm xuân không phải nở ra xanh ngắt mà là xanh biếc, hoặc tại sao là nụ tầm xuân chứ không phải là nụ hoa hồng hay tu-lip? Tại sao lại có 3 đồng một mớ trầu cay lọt vào đây một cách tưởng như vô lí? Tôi có thể viết lại:
hoa bưởi thơm
vườn cà tím
nụ tầm xuân
hoa xanh biếc
em lấy chồng
trầu 3 đồng
cay cay cay
anh tiếc thay
sao anh không hỏi những ngày còn không?
Hình như vẫn có thể gọi là thơ. Chứ đổi tuốt tuồn tuột thì chắc chắn không thể gọi là thơ. Có lẽ đấy cũng là cái gót chân mà Phan Ngọc chìa ra: từ khía cạnh ngôn ngữ, không thể định nghĩa thơ bằng chỉ xem xét đến cấu trúc của thơ mà không xem xét đến đơn vị ngôn ngữ của thơ.
Tôi có thể thậm chí đi xa hơn: đơn vị ngôn ngữ của thơ – iếu tố nền tảng tạo nên liên tưởng, thi vị cho thơ; còn cấu trúc và tổ chức từ những đơn vị đó – iếu tố nền tảng tạo nên nhạc điệu và đôi khi í nghĩa cho thơ. Hai nền tảng đó quan trọng như nhau cho một ngôi nhà bài thơ, nhưng không nhất thiết tách biệt rạch ròi. Có những bài thơ toàn gồm vôi vữa và ma-tit, và ngược lại, có những ngôi nhà chỉ được xếp lên bởi đá hộc. Sự khác nhau giữa chúng là biên giới của nghệ thuật và của cảm nhận.
Từ khía cạnh cảm nhận, nói ấn tượng thẩm mĩ là một cách nói mơ hồ. Tôi muốn cụ thể hoá nó thành những đợt sóng liên tưởng của ngôn ngữ, có í thức hay vô thức, trực tiếp hay gián tiếp. Một người sẽ không thể cảm nhận được cái hay của bài ca dao trên nếu không biết đến những thế giới nào hiện hữu ở sau những con chữ riêng biệt như hoa tầm xuân, trầu cau, hoa bưởi. Một người đọc thơ không phải để thưởng thức một tâm trạng, cho dù người viết nó cho một tâm trạng, mà để chia sẻ và đón nhận cảm thức văn hoá của mình với ngôn ngữ và nhạc điệu trong bài thơ. Tôi dám chắc, ca dao Việt Nam sẽ chết dần chết mòn như nó đang chết, không phải vì nó không hay, mà vì thế giới của những liên tưởng và nhạc điệu đó đã không còn trong mô thức cảm nhận của người đọc.
‘Hãy cứ hay đi đã, rồi tôi sẽ thích thơ của anh’. Tôi muốn đặt một câu hỏi: thế nào là Hay? Điều này gần giống như đặt câu hỏi: thế nào là Đẹp. Có thể thấy rằng ‘hay’ là một khái niệm trừu tượng và mang tính cá nhân. Phán quyết ‘hay’ phụ thuộc hoàn toàn vào mô thức cảm nhận, phụ thuộc vào quá khứ văn hoá, thế giới quan và quan điểm sống. Nó không phải là một thuộc tính của thơ. Nó thuộc về người đọc. Suy luận của tôi đưa đến một hình dung: định nghĩa về thơ không cần đến sự tham gia của người đọc. Bởi bản thân thơ tồn tại như một chủ thể độc lập bằng chính tổ chức văn bản của mình. Tuy nhiên thơ hay thì cần đến người đọc, đến cảm nhận, đến quá khứ văn hoá, đến kinh nghiệm và kiến thức, đôi khi không liên quan gì đến thơ. Liệu có xác đáng không khi phải mượn đến sự có mặt của người đọc để định nghĩa thơ, cho dù mỗi một thi sĩ trước tiên là một người đọc?
Người thuộc trường phái ‘cứ phải hay cái đã’ là một nhà giáo dục. Anh ta quan tâm đến số đông, và cái mà anh tin tưởng là sự vĩnh cửu, là phổ cập, là những giá trị vĩnh hằng. Anh không quen lang thang ở bên rìa của sự tồn tại, ở biên giới của sống và chết, ở giới hạn của sự sáng tạo. Nói tóm lại, anh là con người của quần chúng. Những cái mới lạ, khó hiểu, chưa được kiểm chứng làm anh ta hoang mang. Điều đó làm cho mô thức cảm nhận của anh bị đe dọa. Suy cho cùng, họ có lí của họ. Còn gì có thể lấy làm thước đo an toàn và tốt hơn sự vĩnh hằng – những giá trị đã được thời gian kiểm nghiệm.
Cuối cùng, thay cho kết luận, tôi xin trình bày 2 suy diễn chủ quan:
Suy diễn 1:
Rất tiếc Ngô Tự Lập không dẫn ra chính xác bài thơ nào của Lê Đạt làm dẫn chứng cho định nghĩa Thơ của ông. Tuy nhiên, dựa trên lựa chọn của ông và cảm nhận của tôi về ‘Bóng chữ’, tôi có thể suy diễn: phải chăng [khoảng cách và mật độ tối đa của liên tưởng trong thơ, nghệ thuật biến các cảm xúc trở nên ở giữa hư và thực, chợt gặp chợt biến, gần rìa giữa vô thức và í thức, chỉ có thể cảm chứ không thể kể, và sự xa lánh khía cạnh biểu nghĩa của câu] mới là tiêu chuẩn thực của ông trong định nghĩa về thơ?
Suy diễn 2:
Trong cả 2 trường hợp: quãng cách liên tưởng, hay tâm trạng phi thời gian, làm tiêu chí cho thơ Lê Đạt – hiện thân của Thơ, tôi cho rằng Ngô Tự Lập khó mà biện giải được tính thơ trong thơ Lê Đạt đã hoàn toàn không phải đến từ cấu trúc ‘quái đản’ và từ nghệ thuật dụng chữ mà nhà thơ Lê Đạt hẳn đã dụng công với thơ của mình. Và như vậy bản thân luận điểm của Phan Ngọc vẫn còn nguyên. Lẽ dĩ nhiên, không bàn tới các khai triển của Phan Ngọc cho luận điểm của mình. Nhưng đó lại là một chuyện khác. Là chuyện cái ‘quái đản’ ấy là gì.
27-8-2002
_______________
Ngô Tự Lập: “Thơ – hay là cái chết của thời gian,” Talawas, 6-2002
Nguyễn Hoà: “Thời gian không chết, chỉ có khoa học dễ bị “bức tử” mà thôi!
(Trao đổi với Ngô Tự Lập về bài Thơ- hay là cái chết của thời gian)”, 12-8-2002
Chi Nam: “Vài vụn nghĩ – Mạn phép!” Talawas, 13-8-2002