Phan Huyền Thư
Sau khi ra mắt bạn đọc, tập Thơ “Nằm nghiêng” của Phan Huyền Thư đã gây ra những phản ứng, những nhận xét trái ngược nhau trong giới làm thơ và yêu thơ cả nước. Dẫu sao đây cũng là điều may mắn cho tác giả vì đã không bị lâm vào cảnh “ném đá ao bèo” như phần lớn các tập thơ khác. Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với tác giả về tập thơ của chị.
Công việc của bạn hiện nay như thế nào, nó có tác động gì đến việc viết? Rất nhiều bạn viết trẻ ở Sài Gòn viết trong tình trạng không có việc gì để làm! Ngược lại, nhiều bạn viết trẻ tại Hà Nội lại quá nhiều việc. Dường như có một sự an bài gì ở đây? Hay là do quan niệm có thể có khác nhau về danh phận? Bạn có suy nghĩ gì không, nếu có, bạn có cảm giác được những ưu nhược do đời sống công việc mang lại?
Hiện nay tôi đang là biên kịch kiêm biên tập viên của Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương. Một đơn vị nghệ thuật đã được Ðảng và nhà nước trao tặng danh hiệu Anh hùng. Rất đáng tự hào. Tôi rất gắn bó với công việc hiện nay, tuy là còn đang trên đường học hỏi. Chắc bạn muốn nói đến ảnh hưởng của công việc này tới thơ của tôi? Thực ra là ngược lại, thơ đã ảnh hưởng đến mọi công việc của tôi, kể cả việc viết kịch bản. Viết một kịch bản phim tài liệu hay viết văn xuôi đối với tôi chỉ khác làm một bài thơ ở phương pháp và hình thức thể hiện mà thôi, tình cảm và sự rung động không khác gì nhau. Những băn khoăn của bạn về danh phận nhà thơ của những người viết trẻ hai miền đất nước tự thân nó đã là câu trả lời. Khi làm thơ, nhà thơ đã tự cho mình một danh phận và đã quyết sinh tử cho danh phận ấy. Với tôi, công việc luôn đem đến những lợi thế cho người làm thơ, tuy là hơi vất vả và thiếu thốn về thời gian nhưng công việc lại luôn cho bạn những rung động mới mẻ về cuộc sống. Hơn thế, có ai sống đủ bằng việc làm thơ đâu.
Thế còn đời sống văn học hiện nay? Vì sao có nhiều ý kiến cho rằng tác phẩm của người viết trẻ đang không tiếp cận được quần chúng?Quần chúng có phải là bạn đọc đích thực không?Những quan niệm tách biệt của bạn về tác phẩm – dù gắn bó hoặc xa cách với bạn đọc?
Tôi cho rằng với vẻ bên ngoài trầm lắng, văn học của chúng ta đang có những bước chuyển ngầm. Mỗi tác giả vẫn đang tìm tòi và khám phá theo lối độc đạo của mình. Hàng năm vẫn có những tác phẩm hay xuất hiện. Tuy nhiên, cái hay không thể nhiều được. Viết lách là công việc rất riêng tư nên không thấy trường phái nọ, bút nhóm kia cũng chưa chắc đã đáng bi quan. Nếu như tác phẩm nào viết ra cũng tiếp cận được quần chúng ngay thì chỉ có thể là đã quá thành công hoặc là sẽ thất bại ê chề. Thời gian và công chúng là thử thách lớn nhất với một tài năng đồng thời cũng là lá bùa hộ mệnh cho sự ngu dốt và bất tài. Với tôi, quan trọng hơn là tình yêu, tri thức, bản lĩnh và đương nhiên là tài năng sẽ làm nên tác phẩm, làm nên danh phận cho một tác giả. Trước mắt tôi chưa bao giờ có độc giả, chỉ có thể nhìn thấy họ ở sau lưng, khi ta quay đầu lại và tác phẩm của ta đã đi qua họ.Và giờ thì tôi quay đầu lại mới chỉ thấy có mấy người…Nhưng tôi rất lạc quan và tôi sẽ chờ thêm.
Ý tưởng ban đầu về “Nằm nghiêng” hình thành như thế nào? Sau khi hoàn tất việc in ấn, hình dáng của nó có thay đổi gì đáng kể? Phải chăng có nhiều cái bạn không nói được trong “Nằm nghiêng”? Nếu có sự ấm ức đó, có thể chia sẻ bằng tâm sự được không?
“Nằm nghiêng” rất đơn giản chỉ là tập hợp những bài thơ của tôi lại. Tôi cứ viết và viết, đến lúc muốn nhìn lại một giai đoạn viết của mình và băn khoăn một chút để tìm những bứt phá khác với chính mình thì tôi in. Ðấy là một cách đoạn tuyệt với một mạch viết của mình, tôi cũng muốn thử sức một chút. Những gì tôi muốn nói đều đã nói cả trong “Nằm nghiêng”. Mỗi bài thơ đã tự làm xong sứ mệnh của nó. Tuy là còn một số bài thơ không được nằm trong tập vì những lí do khác nhau nhưng tôi không có ẩn ức gì. Nếu có, thì là cảm giác trống rỗng và vô nghĩa khủng khiếp sau khi xuất bản “Nằm nghiêng”.
Nhiều người đánh giá Việt Nam không có giới phê bình (ít nhất trong thời gian này) tương xứng hoặc gây ảnh hưởng tới giới cầm bút. Trước giọng gia trưởng hì hục và vin vào một thứ mà chính họ không bao giờ biết hoặc có – là đạo đức – bạn đã đối xử như thế nào? Có khi nào sự im lặng là cần thiết hay sự im lặng đang cần sinh ý kiến?
Tôi phải xin lỗi các nhà phê bình mất thôi vì trong thế giới sáng tạo của tôi không thấy có bóng dáng nhà phê bình. Vậy thì hãy thử cố gắng làm ngược lại: hãy gây ảnh hưởng tới họ. Tôi nghĩ chúng ta nên có thiện chí với nhà phê bình vì họ đã có tình cảm, sự quan tâm dù yêu hay ghét với tác phẩm của chúng ta. Thực ra nhà phê bình là những người đáng quí, chỉ có điều ở nước ta, các nhà phê bình thường không yêu quí nhau lắm cho nên mới có chuyện “ruồi muỗi chết” như chúng ta phải chịu. Còn một chuyện khác là trình độ. Bạn hãy lấy tác phẩm là tấm gương, các nhà phê bình soi vào sẽ thấy chân dung mình hiện ra trong đó, chính vì vậy, đừng buồn trước một bài phê bình dở. Với tập “Nằm nghiêng” của tôi, bạn đã đọc bài phê bình của Chu Thị Thơm trên báo Giáo dục và Thời đại chưa? Tôi chẳng im lặng thì còn biết làm gì !
Có lẽ do không có giới phê bình trung thực nên những người cầm bút trở thành độc giả của nhau. Bạn nghĩ gì về sự co cụm hiện nay, giữa những người viết với nhau ? Một vài tác giả mà bạn đang quan tâm (cả hải ngoại) ?
Cho dù phê bình trung thực hay là phê bình cảm tính thì cũng đừng nên để họ chi phối chuyện viết lách của mình nhiều quá. Tôi thích Nguyễn Quốc Chánh, Phan Nhiên Hạo, Văn Cầm Hải, Trần Tiến Dũng, Ngô Tự Lập, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Ly Hoàng Ly, Nguyễn Vĩnh Tiến … Và cả bạn nữa, bạn Lý Ðợi. Tôi nghĩ, những người viết luôn cần phải đọc lẫn nhau, thích được nhau thì là đáng mừng. Tôi thích những ai làm điều mình không thể làm được. Ðơn giản hơn, họ là những người bạn của tôi, tôi chẳng lẽ lại không ưa thơ của bạn mình? Có lẽ mọi người sẽ cho tôi là ngạo mạn, nhưng một người làm thơ thích thơ của tôi có ý nghĩa bằng mười vạn độc giả bình dân khác và tôi quan tâm đến những độc giả đặc biệt ấy hơn quảng đại quần chúng.
Thơ là một thứ tình yêu mà cái đích của nó là sự thoả mãn-hạnh phúc. Bạn nghĩ như thế nào là một bài thơ, một tác giả thành công?Bản thể của cảm giác, tính nữ, theo bạn, có phải là một ưu thế của các tác giả nữ? Bạn nghĩ gì về những tác giả nữ viết quá khô, có phải họ đang đánh mất mình?
Nếu không nhầm thì tôi cũng bị coi là người làm thơ khô khan, thiên về lí trí, thậm chí là “quá tỉnh” nữa . Nhưng cho dù thế nào thì đấy cũng là tôi, theo con mắt của người cảm nhận (vì bạn chỉ có thể cảm nhận về tôi qua những câu chữ). Nữ tính trong thơ không phải là sự hở hang uốn éo, kích động hay hạ mình yếu đuối. Người đánh mất mình là người thiếu sự chân thành với cảm xúc của chính mình.Với tôi, cảm giác vô cùng quan trọng. Nếu như nàng thơ cần phải trở thành chàng thơ thì cũng cứ chân tình, đừng cố gắng rung động trước một ngài thơ đồng cô chẳng nam cũng chẳng nữ. Thật đáng sợ khi cứ phải rắp tâm làm một bài thơ, rắp tâm trở thành thi sĩ. Còn thơ là gì? Giáo sư, nhà văn hoá Phan Ngọc của chúng ta gọi đó là “một tổ chức ngôn ngữ quái đản”. Anh bạn Ðinh Linh, một nhà thơ Mỹ gốc Việt gọi đó là “một chuỗi chữ vừa cô đọng vừa bất ngờ”. Tôi thì thích hình ảnh về nhà thơ trong một câu thơ hình như là của Tagore: “Những ngọn cỏ tìm bạn dưới mặt đất, ngọn cây tìm nỗi cô đơn trên trời”. Theo tôi, thành công là khi ngọn cây tìm thấy nỗi cô đơn của mình.
Bạn hãy nói một chút về bản thân mình và những dự định sắp tới?
Về tôi thì chẳng có gì đáng nói ngoài những thông tin mà ai đọc tập “Nằm nghiêng” đều biết rồi: Tên đầy đủ là Phan Thị Huyền Thư, sinh năm 1972 tại Hà nội, học Tổng hợp Văn. Tôi đã có gia đình gồm chồng và hai con trai (có giấy kết hôn và khai sinh hợp pháp). Dự định sắp tới của tôi là yêu chồng thương con, sống tốt và làm việc nhiều, với hi vọng như vậy thơ sẽ hay hơn chăng?
Bạn nghĩ gì về cuộc phỏng vấn?
Tôi không nghĩ gì, chỉ thấy thoải mái vì đã có người trò chuyện. Tôi đã rất chân thành. Cảm những câu hỏi.