Hou Hanru: Dẫu Shanghai Biennale năm nay có được coi là thành công hay không, dù bạn có thích cuộc triển lãm hay không, tôi tin rằng nó sẽ có một ảnh hưởng quan trọng và tích cực đến sự phát triển của mỹ thuật đương đại Trung Quốc. Ít nhất, nó đã để lại dấu ấn ở một khía cạnh: những địa điểm nghệ thuật cần có các phương pháp và các kênh (channels). Về vấn đề này, không những bây giờ đã đến lúc, mà quá trình đã thật sự khởi đầu. Về [việc đánh giá] tác động của cuộc triển lãm và phản ứng của công chúng, tôi xin nhường lại cho mỗi người; mỗi cá nhân chắc chắn sẽ có quan điểm riêng.

Zhu Qi: Đâu là tiêu chí chính của ông khi chọn các nghệ sĩ tham gia triển lãm?

Hou Hanru: Tôi nghĩ vai trò hay chức năng của tôi không đơn thuần là chọn họa sĩ. Có lẽ nó có phần vượt ngoài khỏi phạm vi đó. Tôi đã đưa ra được một cách có hiệu quả một loạt phương pháp làm việc; phương thức tư duy curator, cũng như một quy trình làm việc khởi đầu từ cái trừu tượng đi tới cái cụ thể. Những việc như phương pháp luận, quá trình tư duy để lựa chọn họa sĩ, cũng như xử lý nhiều vấn đề cụ thể khác. Nếu bảo rằng chúng tôi đã đạt được một đột phá nào đó về mặt hạ tầng cơ sở nghệ thuật hiện hữu, thì sự đột phá đó không đơn giản chỉ về khía cạnh ý thức hệ và thẩm mỹ của cuộc triển lãm, mà còn ở chỗ chúng tôi đã có thể gây tác động đến một cơ sở hạ tầng nghệ thuật vốn dĩ không có hiệu quả cao mà cũng chẳng lấy gì làm năng động. Theo tôi, đây dứt khoát là một bước tiến đối với cơ sở hạ tầng nghệ thuật ở Trung quốc, xét vì đây vẫn là mảnh đất mà nghệ thuật có thể tiếp tục đơm hoa kết trái một cách tự nhiên.

Về chuyện chọn họa sĩ, việc đó đòi hỏi chúng tôi cân nhắc những nét đặc thù của Trung quốc trong điều kiện hiện tại của nó lẫn những đặc điểm và văn hóa của riêng Thượng hải. Trong việc chọn họa sĩ, chúng tôi có ba tiêu chí chính: nhóm đầu tiên phản ánh các không gian và sự đổi thay của thành phố này. Mỗi người đối mặt với một thực tại đô thị khác nhau. Các họa sĩ đến từ những thành phố toàn cầu có chung một số yếu tố nhất định, thế nhưng, về nhiều mặt khác, họ vẫn đến từ những thực tại hoàn toàn khác biệt nhau; từ những bối cảnh ngôn ngữ khác nhau. Nhóm thứ hai phản ánh hiện tượng của những thay đổi có tính toàn cầu. Những người vốn từ Trung quốc nay sống ở nhiều nước khác nhau: Cai Guoqiang, Sarkis, Aglaia Konrad v.v…, tất cả đều diễn đạt trải nghiệm của mình trong các khung cảnh văn hóa như vậy.

Còn có một bối cảnh khác, cụ thể là chúng tôi xử lý khái niệm “sự thuần khiết” theo một cách mới. Chúng tôi không nói rằng nghệ thuật cần phải thuần khiết. Mặt khác, trong hoàn cảnh hiện tại của Trung quốc, vai trò và khái niệm về người trí thức – với tư cách một giai cấp – đang biến mất. Một yếu tố then chốt đối với tôi là cái hệ thống này đang vượt qua cái kiểu tư duy chức năng thực dụng này như thế nào. Nó bao hàm một thứ chủ nghĩa cá nhân cực đoan. Cuối cùng, nhóm thứ ba gồm các nghệ sĩ quan tâm tới các công nghệ mới, tiêu chí này áp dụng chủ yếu cho các nghệ sĩ phương Tây. Trong cả danh sách của tôi và danh sách của Toshio Shimizu, đồng curator của tôi, có nhiều cái tên trùng nhau, chẳng hạn Mariko Mori của Nhật v.v… Dĩ nhiên, những tác phẩm chúng tôi chọn thì khác nhau, bởi chúng tôi có những quan điểm khác nhau về Thượng Hải và Trung Quốc.

Zhu Qi: Ông đã làm curator cho nhiểu triển lãm ở nước ngoài. Ở đây (tại Trung Quốc, ND), các phương pháp của ông nhìn chung hẳn đã gặp một số sức cản hoặc xung đột. Điều này đã bộc lộ như thế nào?

Hou Hanru: Xung đột xảy ra hầu hết từ quan niệm của chúng ta về mỹ thuật đương đại. Chúng tôi phải đối mặt với câu hỏi khó: làm sao tìm ra cách thức và không gian để trưng bày những cái mà thực ra chúng tôi chưa bao giờ coi là tác phẩm mỹ thuật đương đại hay thậm chí hiện đại, nhất là ngay bên cạnh những tác phẩm mang tính tiền phong. Khi làm curator cho các triển lãm ở nước ngoài, tôi ít gặp thách thức hơn. Chủ yếu là vì các triển lãm ở nước ngoài có một nhịp điệu đều đặn và phương pháp luận vững chắc. Ở Trung quốc thì ngược lại, đây là một đất nước đang chuyển mình nhanh chóng.

Zhu Qi: Toàn xã hội Trung Quốc dường như đã bước vào một thời kỳ phán xét lẫn nhau. Ông đã đương đầu như thế nào với thách thức này?

Hou Hanru: Sự phán xét, tự nó chẳng có gì xấu. Nó chỉ có hại nếu diễn ra trên nguyên tắc làm tổn thương kẻ khác, hoặc bằng cách nào đó số lượng được xem là tốt hơn chất lượng.

Ở Trung quốc, khái niệm chất lượng đã bị giảm thiểu một cách trầm trọng. Lần này, việc bảo đảm chất lượng và tính ổn định của bố cục triển lãm là một thử thách lớn hơn nhiều so với khi tôi ở nước ngoài, nơi mà mọi chuyện thường ngược lại. Về mặt kỹ thuật curator, đây có lẽ là cuộc triển lãm khiến tôi hài lòng nhất trong mọi triển lãm của tôi từ trước đến nay. Tầng ba của Bảo tàng mỹ thuật Thượng Hải cũ là phòng thí nghiệm của tôi. Tôi bố cục nó theo một cách hoàn toàn mới và cách tân. Đi vòng quanh, bạn sẽ thấy bố cục có một đường lối logic rõ ràng. Ở đây, khái niệm cái trống rỗng (emptiness) hoặc cái không (void) là yếu tố chủ đạo. Ở Trung Quốc chưa hề có triển lãm nào mà trong đó một hành lang được đặt trong phòng triển lãm; chỉ bằng cách đi qua hành lang đó, công chúng mới cảm nhận được từng tác phẩm khi chúng đập vào mắt họ. Tôi đã hợp tác chặt chẽ với các họa sĩ, đặc biệt là với Zhang Yonghe trên tầng ba của viện bảo tàng cũ nhằm tạo hiệu quả này. Đó là một thứ thể nghiệm.

Zhu Qi: Tại hội nghị chuyên đề trong khuôn khổ triển lãm lần này, nhiều tham luận đề cập đến vấn đề xung đột văn hóa, đặc biệt là văn hóa trong thời kỳ hậu thuộc địa. Một số người cho rằng “nghệ thuật thuần túy”, từ Kandinsky đến trường phái Khái niệm, dù gì thì cũng đã cáo chung. Nó sẽ không có cơ tồn tại vào cuối thiên niên kỷ này, dẫu có đi nữa thì xác suất là hết sức nhỏ, và giờ đây cái mà chúng ta nên chú tâm là những vấn đề cụ thể hơn.

Hou Hanru: Trong công việc của mình tôi thường đề cập đến những vấn đề loại này. Tuy chính tôi cũng ra sức mở rộng ranh giới, tôi nghĩ đây là một vấn đề sâu xa đối với nghệ thuật tiền phong ngày nay. Mỹ thuật đương đại, dù chính thống hay tiền phong, thậm chí cả những tác phẩm trình diễn cực đoan nhất, trên thực tế đều đậm tính chức năng, rất thực dụng, và có lẽ hơi thiển cận. Thái độ đối đầu của họ tuyệt không phải là sự thuần khiết của Kandinsky. Dĩ nhiên, sự thuần khiết của Kandinsky gắn bó chặt chẽ với một loạt tiêu chí đặc định. Chính vì vậy tôi nhấn mạnh ý niệm về “cái trống rỗng” (emptiness) hoặc “không” (void), không gian, chất lượng, tính ổn định và làm cách nào để có thể tiệt trừ tính chức năng, giải cấu nó, để thực sự giải phóng nghệ thuật.

Điều tôi muốn nói là: Lòng tin của chúng ta rằng khi thách thức một vài điều cấm kỵ phổ biến của xã hội là ta có thể bằng cách nào đó giải phóng nghệ thuật, là chưa đủ. Nếu chỉ có vậy thì tuyệt nhiên sẽ không đạt được hiệu quả mong muốn. Để đạt tới tự do đích thực, trước hết ta phải có khả năng suy nghĩ độc lập. Ta không thể xem nghệ thuật chỉ là một cuộc đấu tranh chống lại quyền lực hay ý thức hệ. Từ quan điểm này, tôi đã tiến hành một số thử nghiệm. Chẳng hạn, sự hiện diện của Chen Peiqiu, để được gọi là hòa hợp với tinh thần của phương Đông. Thậm chí dẫu có phần khiên cưỡng, ta vẫn cần phải có thứ tự do cho phép ta suy ngẫm lại những gì các họa sĩ hay ngay cả người bình thường đang nói.

Zhu Qi: Có phải đây là một khía cạnh quan trọng của việc ông đã ở nước ngoài trong một thời gian dài như vậy: nghĩa là triệt tiêu các giới hạn, các ranh giới, cả những giới hạn của các cấu trúc quyền lực, các hệ thống và xu hướng tư tưởng?

Hou Hanru: Khi làm curator cho các triển lãm ở nước ngoài, thường tôi không bắt đấu bằng một chủ đề lớn như một thứ điều kiện tiên quyết. Hầu như mọi dự án của tôi đều phát triển một cách tự nhiên từ một bối cảnh ngôn ngữ, kể cả một số dự án lớn, những dự án phức tạp, hầu như tất cả đều xuất sinh từ một vài ý nghĩ hay cảm xúc mà tôi trải nghiệm trong một địa hạt văn hóa vào một thời điểm nhất định. Dĩ nhiên, kết quả sau cùng thường khác với cái mà một số người vẫn xem là nghệ thuật hay một cuộc triển lãm, khác với một số loại thách đố nghệ thuật nào đó; điều đó cũng tự nhiên thôi. Tôi không thể nói đó có phải là một “trung tâm” hay không. Đơn giản, đó chỉ là đặt một thực thể duy nhất vào một môi trường bền vững. Đấy không phải là chuyện bảo vệ một hệ thống cụ thể nào; trọng tâm của tôi là làm sao có thể giải cấu mang tính xây dựng (constructively deconstruct) một hệ thống hiện hữu, dù việc đó nghe có vẻ mâu thuẫn đến đâu.

Zhu Qi: Tôi vẫn luôn nghĩ rằng khi các nhà phê bình trẻ ở nước ngoài muốn giải cấu các sự vật trong xã hội, trọng tâm của họ chẳng phải là sự giải cấu một cách lý thuyết hoặc lan man trong tự thân nó, mà là ở cấp độ tiến hành một dạng hành vi nào đó, làm một cái gì đó. Về vấn đề này, ông có cho rằng trước khi hành động, viết về một cái gì đó là một việc vô nghĩa không?

Hou Hanru: Với cá nhân tôi, viết luôn luôn là trọng tâm của mọi việc tôi làm. Dĩ nhiên, việc viết của tôi có nhiều hình thức. Nhưng, viết là một dạng hành động. Tôi không thấy nó tách rời khỏi hành động. Với tôi, hai việc đó là một. Các triển lãm của tôi tuyệt không phải chỉ là minh họa những gì tôi viết. Các họa sĩ trong triển lãm của tôi cũng không phải chỉ là minh họa cho tư tưởng của tôi. Một curator thật sự công bằng sẽ xem mục đích cốt tử của anh ta là dành cho các hoạ sĩ có đủ không gian để làm việc và di chuyển. Không bao giờ nên đặt mục đích buộc các họa sĩ thích ứng với hay làm việc cho một chủ đề nào đó.

Zhu Qi: Vậy, curator làm cách nào để minh định được phạm vi cách hiểu của họa sĩ về chủ đề triển lãm, mà vẫn cho họ có được cái tự do ấy?

Hou Hanru: Đặt ra chủ đề, bản thân việc đó là một cơ chế có khả năng khai mở nhiều thứ. Nếu tôi đặt ra một chủ đề nhưng phản ứng của các họa sĩ trái với điều tôi mong đợi, với tôi đó sẽ là một quá trình đối thoại thú vị. Một khía cạnh quan trọng của bất kỳ cuộc triển lãm nào là nó phải có khả năng khuyến khích những cái khác biệt.

Zhu Qi: Sau khi làm việc ngần ấy năm, ông có cảm thấy mình đã đạt tới một phương pháp giải cấu thực tại? Nếu có, đâu là điểm vào của nó?

Hou Hanru: Tôi chưa hề tìm kiếm một phương pháp như vậy. Tôi cũng chẳng quan tâm đến việc vạch ra một phương pháp như vậy. Điểm vào của tôi là hoài nghi, suy nghĩ, ở nơi này, tại thời điểm này, khi nào hay vào khoảnh khắc nào, thông qua phương pháp triển lãm nào. Tôi có thể có cơ hội gây ra một thay đổi, kể cả những thay đổi trong việc định vị nghệ thuật, cách định nghĩa nghệ thuật hay thậm chí bản thân ngôn ngữ nghệ thuật. Để giúp cho sự thay đổi đó có thể xảy ra, tôi tin rằng bạn cần phải cấp tiến hay cực đoan. Dùng chữ cực đoan, tôi không định nói rằng bạn phải buộc các họa sĩ minh họa cho ý tưởng của bạn. Đúng hơn, tôi muốn nói rằng bạn phải dùng những phương thức cực đoan để đối đãi với một số hệ thống, không gian và sự câu thúc hiện hữu. Suốt trong nhiều năm, tôi đã liều một vài phen để làm cuộc triển lãm có vẻ như rậm rạp. Nhưng ở đây, tôi đã cố làm cho cuộc triển lãm dường như trống rỗng. “Trống rỗng” đối với nhiều người là một cái gì khó lĩnh hội hay cảm thụ.

Zhu Qi: Trong công việc rất có trọng tâm của ông, có những nguyên tắc hay quan điểm nào không bao giờ thay đổi không?

Hou Hanru: Dĩ nhiên, có những quan điểm cơ bản không bao giờ thay đổi. Tôi muốn nhắc lại: một cuộc triển lãm phải cho họa sĩ những điều kiện mà họ cần để tự biểu đạt chính mình một cách tự do. Còn một điểm khác nữa. Tôi muốn mình là trung gian hay chất xúc tác mà nhờ nó mới có khả năng đối thoại giữa họa sĩ và tác phẩm. Điều này rất khó. Đối với tôi, tác phẩm nghệ thuật ngày nay là một sự “tương tác”. Sao cho ta có thể tạo ra một chất kích thích hay trung gian mà nhờ đó họa sĩ có thể biểu lộ một quan điểm cởi mở với láng giềng của mình hoặc với công chúng mà không sợ mình phiền nhiễu hoặc không bị phiền nhiễu. Đó là những nguyên tắc khá bao quát. Tôi còn có một nguyên tắc khác. Mỗi triển lãm là một công trình xây dựng nên vị thế của chính nó, một sự thách thức, một sự thương lượng hoặc xung đột với những diễn ngôn đã định hình, một cái gì dẫn đến một thay đổi nội tại tinh tế. Nói thế nghĩa là, hiệu quả của một triển lãm không chỉ là sự thay đổi nó mang lại cho các họa sĩ và người curator mà là cho toàn bộ cơ cấu. Sự tích lũy dần dần những điều đó sẽ dẫn đến phát triển và tiến bộ.

Zhu Qi: Vào thập niên 1990, các họa sĩ Trung Quốc tham gia nhiều triển lãm nghệ thuật quốc tế, trong khi đó các nhà phê bình trong nước lại nuôi những cảm xúc có phần mâu thuẫn. Một mặt, các nhà phê bình trong nước cảm thấy mỹ thuật đương đại Trung Quốc rốt cuộc đã bước lên vũ đài mỹ thuật quốc tế. Mặt khác, chính các nhà phê bình đó lại cảm thấy mỹ thuật Trung Quốc đang bị hiểu sai và lạc hướng bởi các nhà phê bình phương Tây. Tác phẩm “Rent Collector’s Courtyard” của Cai Guoqiang là một ví dụ tiêu biểu. Nó đã đổ dầu vào ngọn lửa tình cảm dân tộc ở nhiều người trong giới hàn lâm. Ông nghĩ sao về điều này?

Hou Hanru: Đơn giản là thế này: Từ quan điểm của kinh nghiệm sống cá nhân và các giá trị của tôi, chủ nghĩa dân tộc là kẻ thù của tôi. Tôi không thuộc về bất cứ dân tộc nào. Chúng ta sống trên thế giới này và không nên cho rằng bằng cách nào đó ta thuộc về bất cứ cái gì. Các dân tộc chẳng qua là những quần thể do con người đặt ra. Và còn một điều quan trọng khác cần phải ghi nhớ. Khi chủ nghĩa dân tộc trở thành những diễn ngôn mang tính đa cảm hay chính trị, nó trở thành một thứ cực nguy hiểm. Tôi có thể hiểu được loại tình cảm này. Nhưng khi càng cảm thấy bất an, người ta càng cần áp dụng những biện pháp hòa dịu để sống với thực tại của mình. Nghệ thuật, ở cấp độ yếu tính nhất của nó – nếu nó phải có một ý nghĩa nào đó – thì nó phải khác biệt với xã hội chính lưu, đặc biệt là với kiểu hoa mỹ chính trị. Và trong tính toàn vẹn cơ bản và biểu hiện nghệ thuật của mình, nó cần phải như thế.

Khi đối mặt với cung cách mà cái gọi là phương Tây nhìn cái gọi là phương Đông và dùng sức mạnh của mình để thao túng phương Đông, tôi cho rằng chúng ta không nên nghĩ theo kiểu đây là Đông kia là Tây. Cái cấu trúc vẫn được gọi là phương Tây đó là cái gì. Phương Tây không phải là một sự vật duy nhất. Cũng như phương Đông chẳng phải là một thực thể duy nhất. Nó là một nơi chốn. Cứ hai năm một lần, Venice Biennale lại một khác. Chớ nghĩ rằng phía bên kia tồn tại độc lập, thậm chí quan trọng hơn, chớ nghĩ rằng phía bên kia không bao giờ thay đổi. Dĩ nhiên, do những cách hiểu lầm lạc, người ta có thể dễ dàng biến mình thành một công cụ kỳ quái, tự động chống đối vài cái này và tự động nghênh đón vài cái kia. Dù thế nào, đó là một trạng thái tồn tại rất không lành mạnh.

Một điều quan trọng khác, đó là chớ mù quáng cho rằng ta là phương Đông chỉ vì ta hiện hữu ở vị trí địa lý được gọi là phương Đông, một nơi mà dường như khác biệt với phương Tây. Thật ra, những thực tại mà trong đó ta sống và những nền giáo dục mà tất cả chúng ta thụ hưởng đều giống nhau. Tôi nghĩ đã đến lúc cần thay đổi cách nghĩ, làm sao ta có thể đưa tính đa nguyên vào một bối cảnh thế giới. Ta cần phải thôi tìm kiếm một sự thật duy nhất.

Bối cảnh nghệ thuật càng cần phải như vậy. Bất cứ một địa điểm nào cũng có thể được chia thành nhiều tiểu khu, các tiểu khu đó chia sẻ vài cái chung. Dẫu chăng, nó sẽ tùy thuộc vào những điều kiện khác biệt nhau. Nó sẽ đặc dị về mặt sáng tạo nghệ thuật, định nghĩa của nó về nghệ thuật, cách nghĩ của nó về nghệ thuật, kể cả những giới hạn của các hệ thống nghệ thuật của nó. Chính cái tính đặc dị kiểu này là cái chúng ta cần phải chống lại. Do đó, mơ ước của tôi là các nghệ sĩ có thể từ bất cứ đâu trên thế giới đến Thượng Hảo, Hồng Kông hay thậm chí Manila để tham dự triển lãm mỹ thuật và cuộc triển lãm này có thể giúp họ đạt được một vị trí khả kính trên thế giới. Điều đó có nghĩa: đây là một nơi đã trưởng thành về văn hóa và nghệ thuật của nơi này thật sự đáng kể. Để đạt được mục tiêu đó, còn nhiều việc phải làm. Điều tôi tuyệt không muốn làm là phí thì giờ nói về chuyện tôi bị giật dây như thế nào bởi phương Tây. Còn tệ hơn, quả thật có những người biết chuyện ấy, và hoan nghênh một cách có phần tai ác cái sự giật dây tưởng tượng ấy.

Zhu Qi: Hội nghị cũng khơi dậy vấn đề rằng các cuộc triển lãm mỹ thuật hai năm một lần (biennale) khắp nơi trên thế giới đang tiến hóa thành một thứ cỗ máy mỹ thuật khổng lồ và bất cứ ai, bất kể hy vọng và khát vọng của họ là gì, đều phải bước vào cỗ máy này để chiến đấu. Ông nghĩ thế nào về cái cơ cấu biennale đang ngày càng mạnh mẽ đó?

Hou Hanru: Trước đây tôi từng phê phán và cảm thấy bất an bởi tính chất máy móc của biennale. Song, nếu thật sự thấu hiểu xã hội ngày nay, bạn sẽ nhận ra rằng cũng như mọi thứ khác, con người vẫn hết sức quan trọng. Làm cách nào tận dụng cơ chế này để phá vỡ cỗ máy, đó là phương tiện duy nhất khả dĩ hữu hiệu.

Vấn đề không đơn thuần ở chỗ số lượng các cuộc triển lãm mỹ thuật quốc tế này, mà là chất lượng của mỗi cuộc triển lãm. Một lần nữa, vấn đề là làm sao có thể tác động đến bộ máy, phá vỡ nó, hoặc thay đổi nó. Có lẽ, như ông nói, thực tế là các cuộc triển lãm này đòi hỏi quá nhiều và ảnh hưởng quá nhiều đến sáng tạo nghệ thuật. Các họa sĩ dường như đều chuẩn bị sẵn sàng cho biennale lớn kế tiếp. Nhưng, ta cũng cần thừa nhận rằng các cuộc triển lãm này cũng là cơ hội cho các họa sĩ thả sức sáng tạo. Nói cách khác, hầu hết biennale diễn ra bên ngoài các viện bảo tàng và gallery. Ngay cả khi chúng diễn ra trong viện bảo tàng thì viện bảo tàng cũng thường được cải tạo hoặc xây dựng lại. Cuộc triển lãm lần này ở Thượng Hải cũng vậy. Các họa phẩm được trưng bày theo một cách hoàn toàn khác. Điều này có ý nghĩa gì trên thực tế? Nó có nghĩa là: nhờ có các biennale, chúng ta có một phương thức để thay đổi cách làm nghệ thuật. Chúng ta có thể thay đổi khái niệm xưa nay về viện bảo tàng và gallery. Vả lại, hầu hết tác phẩm trong các biennale thật ra đều được sáng tác dành cho không gian triển lãm. Có nghĩa là chúng hầu như là những thứ không thể quy tập, vô thường, linh hoạt, những thứ mà người ta không thể sưu tập. Điều quan trọng nhất là ngày nay ta sống trong một thế giới quá đỗi vật chất. Đã vậy, làm sao ta có thể dành ra một chốn cho những thứ phi vật chất, vô thường và vô hình. Đây là cách duy nhất của chúng ta để đối chọi với thế giới vật chất. Nếu sử dụng đúng, biennale có thể vừa tích cực vừa có ý nghĩa.

Zhu Qi: Ông có ý kiến gì về các triển lãm “vệ tinh” do các họa sĩ tổ chức xung quanh cuộc Triển lãm mỹ thuật quốc tế?

Hou Hanru: Tôi có xem một triển lãm như thế và nếu có thời gian, nhất định tôi sẽ còn xem những cái khác. Tôi cho đây là một điều tuyệt vời. Và tôi có thể tự hào nói rằng, nếu không có Biennale, chúng ta đã không có những triển lãm “vệ tinh” ấy, dù người ta có ý định hợp tác hay không. Xét cho cùng, kiểu hợp tác này hết sức quan trọng. Theo tôi, chúng ta không nên cố phân định ranh giới rạch ròi giữa các thể chế gọi là chính thống và thể chế phi chính thống. Như tôi đã nói, một trong các mục tiêu của tôi khi nhận trách nhiệm làm curator cho triển lãm này đơn giản là tìm cách giúp mỹ thuật đương đại ở Trung Quốc sinh tồn một cách tự nhiên. Dù bộ mặt của một số cuộc triển lãm này có thế nào đi nữa, hạt giống cho sự sinh tồn tự nhiên đó đã bắt đầu nảy nở. Tiếp theo thì sao, tôi không biết. Tôi cũng sẽ không đoán liều. Dẫu sao, tôi vẫn hạnh phúc rằng nhờ có triển lãm mỹ thuật quốc tế, rất nhiều người đã tề tựu về đây. Đó đã là một hình thức hợp tác có ích cho tất cả mọi người. Điều đó vừa cực kỳ quan trọng vừa hết sức chân thực.

Zhu Qi: Ông nghĩ như thế nào về bản thân các tác phẩm trong các triển lãm đó?

Hou Hanru: Mỗi thời đại có những trạng huống đặc hữu của nó. Trạng huống phổ biến trong xã hội ngày nay là thông tin di chuyển với tốc độ nhanh. Mọi diễn ngôn và tư tưởng văn hóa được chuyển thành hình ảnh di động nhanh. Chúng ta thật không có đủ thời gian để tiêu hóa những hình ảnh này. Nhiều tác phẩm trong các triển lãm “vệ tinh” là những hình vay mượn, được diễn dịch, rồi sau đó, với một trực giác cao độ, được cá nhân hóa dựa trên trải nghiệm cảm xúc riêng tư hoặc có thể không mấy riêng tư. Nhiều tác phẩm là những nỗ lực thuần khiết và đơn giản nhằm tỏ ra khiêu khích, nhằm gây ra phản ứng. Tác giả của một phản ứng như vậy, dù nó in đậm vào ý thức hay tiềm thức, ắt hẳn muốn thu hút sự chú ý của người khác. Ngày nay, điều quan trọng hơn là việc người họa sĩ nghĩ gì. Nói vậy không có nghĩa là tôi cho rằng sẽ có nhiều người xem đáp lại một tác phẩm nếu nó không thu hút sự chú ý. Đó là cả một vấn đề.

Zhu Qi: Ông muốn nói mỹ thuật đương đại nên tìm cách thu hút sự chú ý của mọi người?

Hou Hanru: Nhìn chung thì đúng. Lại nữa, điều quan trọng là người ta nghĩ thế nào về điều đó, nếu họ không biến nó thành vấn đề duy nhất. Người nghệ sĩ không nên làm thứ nghệ thuật mà công chúng quá dễ tiếp cận. Ngày nay, người trí thức không còn nữa. Còn bi đát hơn, hạnh phúc cũng đã thôi hiện hữu. Tôi không nói về những kiểu hạnh phúc cười hố hố ha ha, cái hạnh phúc hời hợt bề ngoài, mà nói về cái niềm vui trụ trong tiềm thức.

Zhu Qi: Niềm vui của tự do?

Hou Hanru: Đúng vậy. Những cuộc triển lãm này, cũng như toàn bộ nền văn hóa Trung Hoa ngày nay, thiếu một cảm thức hài hước, một sự nhẹ nhàng khó lòng kham nổi của đời sống, nghĩa là thiếu một nội thức hay biểu hiện của loại hài hước này. Đây là một nan đề. Tôi cho rằng nghệ thuật ngày nay tại Trung Quốc quá vị lợi, quá thỏa hiệp. Không có tự do cá nhân để quán sát và lượng giá cội rễ của một vấn đề. Điều này bị thiếu một cách trầm trọng. Ý tôi không chỉ muốn nói về các triển lãm “vệ tinh”, mà là mỹ thuật đương đại nói chung, một vấn đề lớn hơn nhiều.

Zhu Qi: Ông có vẻ hết sức xúc động trong buổi tiệc vào đêm khai mạc Triển lãm. Với tôi, ông giống như một vũ trụ thu nhỏ của thế hệ ông, thế hệ đã cố gắng đi xa đến như vậy. Ông cũng như nhiều người thuộc thế hệ ông, đã lên đường, ra nước ngoài và trong mười năm qua đã nhìn thấy thế giới rất nhiều và làm được nhiều thứ. Nếu phải nói gọn một câu, ông cảm thấy cái giá trị mà ông và thế hệ của ông đã tạo ra là gì?

Hou Hanru: Giá trị của chúng tôi, đó là tất cả chúng tôi đã trở thành những cá nhân đích thực. Ít nhất, đó là điều tôi đã đòi hỏi ở chính mình. Tôi không đại diện cho những nguời khác. Song tôi hạnh phúc rằng nhiều bạn tôi cũng có chung quan điểm với tôi. Tôi chưa bao giờ biến mình trở thành một đại diện của giới phê bình hay ngành phê bình Trung Quốc. Đúng hơn, tôi đã biến mình từ một người có sứ mệnh rất đỗi dân tộc chủ nghĩa và một định đề rất đỗi cao ngạo trở thành một người với cảm xúc và tình cảm chân thực. Tôi nghĩ đây là điều trọng yếu nhất. Và tôi nghĩ những tình cảm đó thể hiện rõ trong công việc của tôi.

Zhu Qi: Hầu hết trong thời gian ở nước ngoài, ông luôn đi đây đi đó, chính xác là trên máy bay, có phải ông đã rời xa nhịp đập của một nơi cụ thể nào đó?

Hou Hanru: Dĩ nhiên, nguy cơ này luôn luôn có. Nhưng thật ra, điều đó tuỳ thuộc vào công sức mà người ta sẵn sàng bỏ ra. Chẳng hạn, mỗi khi làm một triển lãm, về lý thuyết tôi đều nỗ lực hết mình để bảo đảm rằng dự án được hướng vào chính địa điểm mà nó xảy ra.

Zhu Qi: Ông từng làm đồng curator cho triển lãm “Những đô thị trong chuyển động” (Cities on the Move). Ông có thể cho biết ý nghĩa của cuộc triển lãm đó, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa hiện nay khi ngày càng nhiều thành phố trở nên đồng dạng?



Hou Hanru: Với tôi, mỗi cuộc triển lãm mới là một kinh nghiệm sống mới. Nó không nhằm diễn đạt thông điệp rằng các thành phố trên thế giới đang ngày một giống nhau, mà là mỗi thành phố trong số đó đang trải ra qua một hình thức tự thay đổi, thường xuyên sản sinh một cái gì đó khác. Chúng ta tìm kiếm một cách hữu thức yếu tính của thay đổi trong sự thoái hóa sinh ra từ loại chuyển động này. Đó là việc mà tôi luôn dốc sức làm.