Zeit: Có một cách hình dung các nước hơi lạ, theo đó thì Pháp chuyên trách bộ óc, Đức chuyên trách trái tim, còn Nga chuyên trách tâm hồn.

Andrej Bitov: Tôi thích cách hình dung các ngôn ngữ hơn, tiếng Anh là động từ, tiếng Đức là danh từ, còn tiếng Nga là tính từ. Tôi nói nghiêm túc đấy. Thời gian bị ốm nặng vừa rồi, tôi nghĩ rất nhiều về nước Nga. Người ta thường cho rằng Nga là một nước lạc hậu. Không đúng. Nga là một nước quá sớm. Nó trình ra cái trạng thái còn thô mộc của một thế giới toàn cầu hoá. Con người Nga cũng vậy. Nó đã sẵn sàng cho một thứ còn chưa hề được diễn đạt.

Zeit: Vậy có nghĩa là châu Âu đã đi hết cuộc đời, trong khi Nga còn cả một cuộc đời phía trước?

Andrej Bitov: Nga đã đi hết quá nhiều cuộc đời. Đã trải qua nhiều trạng-thái-của-số-không. Nhưng số không là một con số hay, năng lượng sinh ra từ số không.

Zeit: Nhìn lại lịch sử, ông có thấy mệt mỏi không? Hay ông thấy thú vị?

Andrej Bitov: Tôi vừa qua khỏi bệnh ung thư, tôi thấy kiệt sức. Thực ra tình cảnh của tôi và của nước Nga không khác gì nhau.

Zeit: Nga cũng vừa chiến thắng ung thư ư?

Andrej Bitov: Chỉ có Nga mới đủ sức chiến thắng chủ nghĩa xã hội. Nga hoang dã và bán khai. Nó không thể nào chấp nhận trói mình trong cái coóc-xê ấy. Phải có ai đó thử nếm mùi chủ nghĩa xã hội chứ. Chúng tôi đã xung phong lãnh nhiệm vụ ấy.

Zeit: Cảm ơn.

Andrej Bitov: Có những thứ lâu đời hơn châu Âu. Như Ấn Độ và Trung Hoa chẳng hạn. Chúng tôi ở khoảng giữa. Ta đang sống trong những thời điểm lịch sử rất khác nhau. Xin bà hãy nhớ đến câu tục ngữ của vùng Georgia: “Lùa cừu đi, con cuối đàn là con cuối đàn. Lùa cừu về, con cuối đàn là con đầu đàn”. Nước Nga cần thay đổi dần dần.

Zeit: Cho đến nay, ông thấy nhớ thời nào nhất trong những thời đại đã phôi phai của Nga?

Andrej Bitov: Nào có ai được chọn thời. Người ta sống và chết ở thời của mình. Phải biết một thời nào đó thì mới yêu được. Tôi yêu thời Pushkin.

Zeit: Ông sinh năm 1937, khi Stalin ngự trị. Khi đế chế xô viết sụp đổ, ông đã qua quá nửa cuộc đời. Bây giờ nghĩ về Liên Xô, ông thấy thế nào?

Andrej Bitov: Tôi không tham dự vào thế giới xô viết thuở ấy, nhưng tôi có một tình cảm nhất định với đế chế Nga. Tôi đau nỗi mất mát đó. Theo cách nhìn của tôi, không hề có thế lực xô viết. Đó chỉ là một sự xuyên tạc. Thế lực xô viết có chức năng cứu vãn đế chế sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Chủ nghĩa toàn trị là tảng băng dùng để ướp đế chế Nga thành một cái xác đông lạnh. Nhưng con người, bằng sự sống của nó, đã thổi linh hồn vào tất cả, dù đó là một sự sống trong chiến hào hay trong xà lim. Chỗ nào rồi cũng có những quan hệ giữa người với người. Đế chế thuở trước của chúng tôi cũng vậy. Về cuối, chỉ còn hai thứ giữ cho đế chế ấy tồn tại, là rượu Vốt-ka và chợ phiên. Vương quốc của cái Thiện của chúng tôi là thế đó. Chúng tôi vẫn không nguôi thương nhớ nó.

Zeit: Nhưng cái năng lượng khổng lồ mà đế chế xô viết xuất ra, bây giờ đâu rồi?

Andrej Bitov: Áp lực của ý thức hệ từ trên dội xuống không hề có trí tuệ. Nhân dân thì cả tin, đem hết trí tuệ và lòng tin đầu tư vào hệ thống ấy. Họ đã bị lừa. Dân Đức cũng là dân lí tưởng chủ nghĩa, chắc phải hiểu chuyện này. Tội ác lớn nhất của Liên Xô là tội tiêu diệt niềm tin vào lí tưởng, một niềm tin rất tự nhiên và rất con người.

Zeit: Nhưng ở Nga lại nảy nòi ra một đối cực khác, là tinh thần phi lí. Ở Pháp, cái phi lí là chuyện của một nhúm đặc tuyển, đủ nhét vừa một tách cà phê. Còn ở Nga, dường như cái phi lí ngự trị khắp nơi.

Andrej Bitov: Vâng, đúng vậy, phi lí là bản chất thật của chúng tôi. Nó không hề mang tính thử nghiệm, thí nghiệm gì hết. Nó là hiện thực của chúng tôi. Với tôi, cái phi lí chính là nền văn hoá Nga truyền thống, luôn phải tồn tại trong những điều kiện không thể hình dung nổi và vẫn không ngừng tiếp diễn. Vốn làm nghề địa chất, tôi biết sự hình thành của các lớp đá. Áp suất kinh hoàng, nhiệt độ khủng khiếp. Thiên nhiên thay đổi cấu trúc của nó trong những điều kiện dữ dội như thế. Cái phi lí ở Nga cũng hình thành trong hoàn cảnh tương tự. Chưa bao giờ chúng tôi phi lí để gây ấn tượng với ai. Trái lại: chúng tôi có mặt trên đời chính là để Kafka trở thành hiện thực.

Andrej Bitov, Chủ tịch Hội văn bút (PEN) Nga, sinh năm 1937 tại Leningrad (nay là Petersburg). Tác phẩm nổi tiếng nhất: Nhà Pushkin.

© 2003 talawas