Trên báo Tiền Phong số ra ngày 6.1.2003 có đăng bài “Cửa sổ nhỏ… mở hướng vào trong nhà” của tác giả Nguyễn Bình (talawas, 09.01.2003) viết về cuộc gặp gỡ quốc tế những người dịch văn học do Hội nhà văn tổ chức tại HN vừa qua. Dư âm của bài báo cũng như cuộc gặp gỡ ấy khiến nhiều người quan tâm đến vấn đề văn học phải băn khoăn. Chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với một số nhà văn, dịch giả…

PV: Thưa các nhà văn, dịch giả, đã có tham dự cuộc gặp gỡ quốc tế những người dịch văn học nói trên và đã đọc bài viết trên báo Tiền Phong, là những “người trong cuộc”, các nhà văn, dịch giả có đồng ý với những thực trạng mà tác giả bài báo đề cập không?

Dịch giả Thúy Toàn: Truớc hết, tôi thấy có bài cũng đăng trên báo Tiền Phong đưa tin về cuộc gặp gỡ quốc tế của anh Nguyễn Hoàng Sơn (TPCN số 51 ra ngày 22.12.02), tôi thấy bài viết khách quan và rất cảm ơn. Còn bài của tác giả Nguyễn Bình, cũng cám ơn ở chỗ đã chỉ ra những sai sót về mặt tổ chức. Tôi hơi tiếc hình như người viết chỉ đứng ở góc khách quan, không coi công việc tổ chức gặp gỡ là một việc chung mà là của riêng một nhóm người nào đó. Thứ hai là tuy người viết có nói đúng một vài chỗ nhưng về đại cục đã không nắm rõ, khiến hóa ra chúng ta bôi nhọ nhau trên báo chí. Những câu thóa mạ trong bài báo cũng gây hiểu lầm đáng tiếc cho nhiều người. Ví dụ có một nhà văn sáng nay vừa gặp tôi đã hỏi: “ông đã đọc bài đó chưa, thật là một hội nghị… và “ông được chia bao nhiêu…”

PV: Vậy với tư cách là Chủ tịch hội đồng dịch của HNVVN, ông đánh giá kết quả cuộc gặp gỡ đó như thế nào?

Dịch giả Thúy Toàn: Tôi nghĩ sau cuộc gặp này, Nhà nước và xã hội sẽ chú ý hơn đến công việc dịch. Nhiều đoàn dịch thuật thuật bạn tuy không đến nhưng đã gửi giấy cảm ơn rất trân trọng. Bước đầu coi như thế đã là thành công. Rất tiếc là đã có những sơ suất không đáng có, nếu tổ chức chặt chẽ, thống nhất hơn.

Dịch giả Ðoàn Tử Huyến: Về cơ bản tôi đồng ý với bài báo. Một số chi tiết đúng, còn một số khác có lẽ do tôi không ở trong nội bộ nên không rõ nội tình. Tuy nhiên, tôi không rõ lắm về tinh thần bài viết, nói như nhiều người nếu bài viết mang tính “xây dựng” chắc chắn sẽ tốt hơn. Nhưng biết đâu viết “mềm”lại không gây được dư luận, người ta cũng chẳng nhìn lại sai sót của mình.

Nhà thơ Bằng Việt: Tôi nghĩ ai là tác giả của bài báo, hẳn rất thông tỏ nội bộ Hội Nhà văn. Cũng có không ít ý kiến về Ban đối ngoại Hội nhà văn từ trước, thế mà vừa rồi Hội lại còn kết nạp một nhân vật trong Ban đối ngoại, mặc dù không được Hội đồng dịch thuật bỏ phiếu đồng ý, khiến anh em dịch giả chúng tôi rất phẫn nộ. Còn nói về cuộc gặp gỡ, chúng tôi thấy đây là một cuộc giao tiếp đãi bôi thì đúng hơn, vì những dịch giả nổi tiếng có đóng góp lớn vào việc giới thiệu văn học Việt Nam thì không thấy đâu, chỉ thấy một vài dịch giả khác. Họ lại cũng không được gặp gỡ các nhà văn, trong khi sang đây chính là để gặp gỡ chứ không phải đi du lịch. Tôi về trước, không biết thế nào nhưng phải nói là cuộc gặp đã không thành công về mặt tổ chức.

Dịch giả Thái Bá Tân: Theo tôi, những bài viết như thế, nên hỏi trước người có trách nhiệm như Hội Nhà văn.

Nhà văn Hồ Anh Thái: Mấy ngày họp tôi đều không đến dự, không biết tình hình thực sự thế nào. Nghe mọi người và báo chí phản ảnh thì cuộc gặp gỡ ấy có rất nhiều cái bi hài. Cuộc gặp này ban đầu được Trung tâm Văn hóa Ðông Tây rục rịch chuẩn bị trước cả năm trời. Khi được hỏi, tôi có đóng góp ý kiến với dịch giả Thúy Toàn về cách tổ chức, về nội dung, thậm chí cả việc huy động sinh viên ngoại ngữ tình nguyện như tôi thấy ở một liên hoan nhà văn quốc tế uy tín bậc nhất tại Toronto, Canada. Nhưng rồi việc tổ chức được giao cho cơ quan khác, hình như chẳng ai nghe ý kiến đóng góp của ai cả.

Còn việc đối ngoại của Hội Nhà văn VN không theo kịp yêu cầu, được nêu trong bài báo, tôi thấy mới là một phần nhỏ. Nhiều điều tác giả chưa biết hết, hoặc vẫn còn phải lảng tránh.

PV: Theo những gì mà ông vừa nói, vậy có cách nào để khắc phục những hiện trạng ấy?

Nhà văn Hồ Anh Thái: Bây giờ mới nói chuyện khắc phục là theo tinh thần “muộn còn hơn không”. Ngay sau Ðại hội Nhà văn năm 1995, khi được mời phụ trách Ban Ðối ngoại của Hội, tôi đã từ chối và góp ý với lãnh đạo Hội nên củng cố ban đối ngoại, tuyển vào vài thanh niên đạt các tiêu chuẩn về ngoại ngữ, có kiến thức đối ngoại, có phẩm chất và hình thức tốt… Nhưng từ bấy đến nay mọi sự “nguyễn y vân”, mà hình như báo cáo vẫn có thêm thành tích đối ngoại?

PV: Là người công tác nhiều ở nước ngoài, qua những cuộc gặp gỡ với các nhà văn, dịch giả các nước, ông thấy họ suy nghĩ như nào về việc giới thiệu văn học Việt Nam với thế giới? Liệu họ có hào hứng dịch văn học Việt Nam hay không? Tại sao?

Nhà văn Hồ Anh Thái: Người ta giới thiệu văn học VN cũng như ta ra tạp chí văn học miền núi và hải đảo. Nói ra sự thật ấy có thể gây sốc cho nhiều người. Bên ngoài chỉ mới quen quen với dăm ba cái tên tác giả VN thôi, mà cũng phải thăm dò số lượng phát hành kỹ lắm mới dám dịch in. Kể ra thì sinh viên và giáo sư khoa học xã hội, những nhà nghiên cứu quốc tế… cũng có nhu cầu tìm hiểu VN thông qua văn học, nhưng các nhà xuất bản không dám phiêu lưu với đồng vốn đầu tư của họ.

Nói cho công bằng, văn xuôi của ta có thành tựu về truyện ngắn và tiểu thuyết ngắn (trên dưới 300 trang in), nhưng nào đã có mấy ai dịch và xuất bản để thế giới bên ngoài biết đến? Tình hình như vậy thì chỉ có cách nhà nước nên có một dự án mang tầm chiến lược, chủ động giới thiệu văn học VN ra nước ngoài. Không thế thì mãi mãi quẩn quanh trong nhà, ta hát ta khen hay mà thôi.

PV: Vậy, theo các nhà văn, các dịch giả, cần có những biện pháp nào để có thể sớm lần lượt giới thiệu văn học VN với thế giới?

Nhà thơ Bằng Việt: Theo tôi, nên tập hợp những người dịch tốt nhất, chọn những tác phẩm tốt nhất để giới thiệu. Nên ra một tạp chí như tạp chí văn chương như trong dự định của Hội nhà văn (tạp chí đã “khai sinh” 2 số rồi bị “khai tử” ấy). Thêm nữa,nhà xuất bản ngoại văn phải có những người cầm chịch giỏi như Hữu Ngọc, Nguyễn Khắc Viện… để làm tổng tập. ở nước ta hiện nay, văn học được dịch chủ yếu do một số nhàvăn nước ngoài hay nhà văn lưu vong chọn nên không chuẩn xác, gây hiện tượng “cái bóng to hơn cái hình”. Ðể làm những điều đó, phải có tiền, mà chúng ta thì không phải là không có tiền.

Dịch giả Ðoàn Tử Huyến: Phải chọn người tốt, đúng người đúng chỗ. Ví dụ như chọn một người có năng lực để phụ trách đối ngoại, tôi không e ngại mà nói là họ hoạt động quá yếu. Cái chính là Ban chấp hành có chấp nhận và tạo điều kiện không? Ngoài ra, mọi việc nên lấy tiêu chí văn chương đích thực mà hoạt động.

Dịch giả Thúy Toàn: Cuộc gặp gỡ vừa rồi, tôi cho, sẽ là tiền đề mở ra những hợp tác mới cho hoạt động dịch. Cuộc gặp, cũng như bài báo đã góp phần vào “tiếng chuông” đánh động khiến người ta chú ý đến văn học Việt Nam.

PV: Xin cảm ơn các nhà văn, các dịch giả!