Từ cuộc gặp gỡ các dịch giả nước ngoài…

Ðấy là cuộc gặp gỡ quốc tế những người dịch văn học Việt Nam mới được tổ chức tại Hà Nội. Các đại biểu nước ngoài đứng xúm xít cười khúc khích trước một tấm biển chào mừng viết sai chính tả. Tờ giấy mời in song ngữ Việt – Anh thì chính tả tàm tạm, nhưng lại sai ngữ pháp tối thiểu: thiếu mất giới từ of (của) đằng sau chữ meeting (gặp gỡ); giới từ on (vào ngày) bị viết sai thành at (ở nơi từ ngày 19 đến 21/12)… Khách mời còn chìa cho nhau xem bức thư mời được thảo bằng một thứ tiếng Anh “khuyết tật”, đọc thì cũng đoán ra được thiện ý mời mọc, nhưng câu cụt, câu què, câu ngô nghê. Có người còn khoe được tặng tờ gấp in mấy bài thơ Tố Hữu, dịch vụng về đến mức biến thành một loại thơ xuyên tạc theo kiểu Giấu một nghìn đô trong chiếc khăn vuông/ Cô gái đùng đùng sang nhà của sếp… Trên truyền hình phương Tây thường có chương trình đem những bài thơ nổi tiếng ra xuyên tạc cho ngô nghê để gây cười như vậy… Ðám dịch giả người nước ngoài đang bàn tán chuyện trò thì người phụ trách đối ngoại sầm sầm đi tới, miệng hô chỏng lỏn: Go! Go! (Ði! Ði!), tay xua như xua vịt. Hành động và khẩu lệnh ấy có nghĩa là Vào đi, đến giờ họp rồi. Ai chả đoán ra được, nhưng thiếu cả những lời thưa gửi lịch sự, như bị vỗ vào mặt.

Các đại biểu phàn nàn họ ở xa ngàn dặm đến mấy ngày chỉ để nghe đít-cua, có những tham luận tiếng Việt tràng giang nhưng người phụ trách đối ngoại không dịch, mà cũng không có chủ ý dịch ở nơi được tổ chức theo kiểu ấy, cũng chẳng có bản dịch phát ra. Phần lớn họ là người biên dịch, chỉ dịch trên văn bản, cho nên nghe tiếng Việt còn khó khăn. Thế là ta cứ nói mà Tây cứ việc nghe sấm. Dịch giả cần tranh thủ thời gian gặp những nhà văn họ quan tâm, nhưng bị cuốn vào những cuộc gặp gỡ trò chuyện không hiệu quả “nói mỏi cả tay”. Cuộc giao lưu thơ nhạc độc diễn của một tác giả làm mất đứt một buổi tối trong quỹ thời gian ngắn ngủi của họ ở Việt Nam.

Một đại biểu thật thà trả lời: Tôi không phải là dịch giả, cũng không biết tiếng Việt, Ban Tổ chức mời thì tôi đến. Một cuộc gặp gỡ thế này, “sơ sài” cũng tiêu hết dăm ba trăm triệu của dân, khách mời hạn chế, một số dịch giả dịch nhiều tác phẩm Việt Nam nhưng không được mời vì không “ăn giơ” với Ban Tổ chức; thế mà vẫn lọt lưới những người “được mời thì đến chơi” như trên.

…Sang văn phòng đối ngoại của Hội Nhà văn

Ai cũng rõ Văn phòng Ðối ngoại phải là gương mặt của một cơ quan. Rất nhiều đoàn nhà văn nước ngoài đến thăm Hội NVVN chỉ tiếp xúc với những người làm đối ngoại mà thôi, họ đâu có được gặp gỡ nhiều nhà văn để thu vào ký ức những ấn tượng tốt. Hoàn cảnh ấy đòi hỏi người làm đối ngoại phải đạt tiêu chuẩn hình thức và phẩm chất: giỏi ngoại ngữ và hiểu biết văn học, có nghiệp vụ đối ngoại, tác phong lịch thiệp, nhã nhặn. Tiêu chuẩn phẩm chất cũng quan trọng, người ta có thể tính chuyện “làm ăn” ở cơ quan nào khác, còn làm đối ngoại ở cơ quan văn nghệ thì phẩm chất trong sạch phải được đặt lên hàng đầu.

Trong bài báo cáo in trên báo của Hội về cuộc gặp gỡ dịch giả quốc tế, hàm chứa tham vọng tổng kết việc dịch văn học thời gian qua, người đọc phải mệt mỏi lách giữa những câu văn tiếng Việt lủng củng, những thông tin không chính xác, những cách kể đầu việc theo kiểu vừa “vơ vào” vừa “đuổi ra” – nghĩa là cái gì mình cần thì nhận, cái gì “không thích” nữa thì dù chính tay mình làm cũng nhất định hất đi. Người làm đối ngoại được tiếng có ngoại ngữ nhưng là thứ ngoại ngữ quằn quại trọng âm và thê thảm văn phạm, ngôn ngữ chính với khách nước ngoài là “phẩy tay đay tiếng”, “đuổi rùa lùa vịt”, chỉ dừng ở việc làm hộ chiếu, làm thủ tục và đưa đón. Có nhà văn nước ngoài được mời qua điện thoại đến làm việc với Ban chấp hành, nhưng bị phát âm sai ngày. BCH cứ thế mà ngồi chờ một người hai ngày sau mới đến. Rút kinh nghiệm, nhà văn ấy về sau yêu cầu chỉ liên lạc qua lại bằng bản fax từ Hội đến khách sạn, giấy trắng mực đen, chẳng lo người đối ngoại nghe sai nói sai.

Từ nhiều năm trước BCH Hội đã rất rõ điều này, vậy có gì vướng mắc mà sao năm tháng thoi đưa người ta vẫn chưa tìm được cho đối ngoại một “gương mặt”, mà cũng là gương mặt của cả hội vậy?

…Ðến màn vĩ thanh

Rốt cục cuộc gặp gỡ lần đầu các dịch giả nước ngoài cũng đã khép lại. Tây và ta đều đã lưu luyến chia tay, ai về nhà nấy, biết đâu đây có thể là “mãi mãi lần đầu tiên”? E rằng một chiến lược chủ động dịch văn học Việt Nam và giới thiệu ra nước ngoài sẽ vẫn còn nằm lâu trong dự định. Ta còn không làm được cái việc tự giới thiệu ta thì còn ai xa lắc làm giúp, ở cái thời lợi nhuận và quy luật thị trường đặt lên trên? Các nhà xuất bản nước ngoài chắc chắn không làm việc vì tình hữu nghị suông.

Mấy năm trước một tạp chí Văn học VN bằng ngoại ngữ được quảng cáo rầm rộ, nhưng chỉ nhặt bài từ Vietnam News và một vài tờ báo đối ngoại của VN, chào đời được đúng hai số thì lặng lẽ chìm xuồng. Ðược biết, tác phẩm văn học dịch in trên mấy tờ báo đối ngoại của ta chỉ là những bản cố gắng dịch cho được nghĩa đen, được mấy ông Tây bà đầm không có chuyên môn văn học hiệu đính qua loa. Ðối tượng là những người nước ngoài muốn tìm hiểu VN, phải vừa đọc vừa đoán như dân ta đọc bản dịch cuốn Người đẹp cho ta thuốc bùa mê mới đây. Những bản dịch đó không đạt tiêu chuẩn bản thảo để cho bất cứ một nhà xuất bản ở nước ngoài nào để mắt tới.

Màn vĩ thanh của công tác đối ngoại Hội Nhà văn thế là như thường thấy trong một kịch bản sân khấu: Ðèn mờ dần rồi… tắt.

© 2003 talawas