Điều đầu tiên tôi muốn nói, đó là tôi không phải là một dịch giả, bởi vì đơn giản là cho đến nay tôi chưa có dịch phẩm nào được xuất bản. Nếu có ai đó không công nhận những ý kiến của tôi về dịch thuật như là cách nhìn nhận của một người dịch, thì xin hãy coi đây là những đòi hỏi và mong muốn của một người đọc. Tôi nghĩ rằng không có một người dịch nào lại tước bỏ quyền được mong muốn và đòi hỏi của người đọc (mà theo tôi là chính đáng) về cách hành ngôn của văn bản bằng tiếng mẹ đẻ, chỉ vì cho rằng người đọc không có hiểu biết gì về dịch thuật.

Tôi hoàn toàn đồng ý với Phạm Thị Hoài, nếu không phải là một nhà ngôn ngữ học thì người ta khó có thể phân tích một cách hiển ngôn, đâu là ranh giới rõ ràng giữa cách hành ngôn của tiếng Việt và các ngôn ngữ khác. Và chắc ai cũng đồng ý, rằng cái ranh giới lờ mờ bao quanh tiếng Việt ấy mỗi ngày một rộng thêm ra. Đơn giản là vì tiếng Việt là một sinh ngữ chứ không phải là một tử ngữ. Sự giao lưu và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các ngôn ngữ, nhất là trong thời đại hiện nay, là điều hoàn toàn dễ hiểu. Ngôn ngữ nào được dùng để thể hiện những thành tựu mới (kể cả những cái cũ được phát hiện lại) của văn minh nhân loại sẽ có ảnh hưởng nhiều hơn đến các ngôn ngữ khác, chứ khó có khả năng xảy ra theo chiều ngược lại. Bây giờ mà có người nào dùng tất cả các khái niệm trong công nghệ thông tin chỉ bằng tiếng Việt mà không có chú thích bằng tiếng Anh thì có lẽ khó có người Việt nào hiểu hết được.

và

Tôi cũng hoàn toàn đồng ý rằng, „gần gũi và dễ nghe không nhất thiết là tiêu chuẩn đáng lưu ý hàng đầu [của bản dịch]“. Không thể có một tiêu chuẩn „gần gũi và dễ nghe“ cho tất cả mọi người được. Khi đọc không phải chỉ là để giải trí, thì người đọc bao giờ cũng có xu hướng muốn đọc những cái mới, cả về hình thức và nội dung. Do vậy những người cầm bút có lẽ không nên phải băn khoăn nhiều về việc mình có nên hạ tầm tri thức trong những cái mình viết (dịch) không, để sao cho vừa tầm của độc giả. Tôi ủng hộ việc tìm tòi và sáng tạo ra những cách diễn đạt mới, đặc biệt là trong những lĩnh vực mà cho đến nay vẫn còn ít được thể hiện bằng tiếng Việt. Nhưng nếu người nào đó lại viết hoặc dịch ra những câu văn hoàn toàn thoát ly khỏi tiếng Việt, và việc này lại không phải xuất phát từ ý thức sáng tạo chủ động, mà chúng lại là kết quả do sự ảnh hưởng vô thức của một ngôn ngữ khác tạo thành, thì tôi thấy là khó chấp nhận được.

Trở lại với bài dịch của Trương Hồng Quang, chúng ta hãy lấy thí dụ là câu đầu tiên trong bài Đối thoại Bắc Kinh: „Ông Habermas, vì sao ông lại đến Trung Quốc?“

Tôi không dám chắc rằng, giả dụ Phạm Thị Hoài khi thực hiện một cuộc phỏng vấn Trương Hồng Quang có nêu ra câu hỏi: „Anh Trương Hồng Quang, vì sao anh lại làm diễn đàn talawas?“ không? Tôi nghĩ rằng cũng có thể xảy ra như vậy, vì Phạm Thị Hoài là người đã có một thời gian dài đọc, nghe, nói và tư duy bằng một (vài) thứ tiếng không phải là tiếng Việt. Người Việt khi nghe câu hỏi như vậy vẫn hiểu được nhưng sẽ cảm thấy nó không „xuôi tai“. Một câu hỏi chỏng lỏn như vậy e rằng chỉ có quan toà dùng khi chất vấn bị cáo. Trong một cuộc đối thoại người Việt có lẽ sẽ hỏi: „Thưa ông Habermas, lý do gì đã khiến ông đến Trung Quốc?“ hoặc „Thưa ông Habermas, ông có thể cho biết vì sao ông lại đến Trung Quốc không?“. Đương nhiên nếu dịch như vậy thì trong văn bản dịch sẽ thêm một số từ mà văn bản gốc không có, nhưng không phải vì thế mà người đọc lại có thể hiểu khác nội dung trong văn bản gốc đi. Giả dụ Phạm Thị Hoài không biết một ngôn ngữ nào ngoài tiếng Việt, thì chắc là chị sẽ hỏi: „Anh Trương Hồng Quang này (ơi), sao anh lại làm cái diễn đàn ta… ta… gì đấy?“ :-))

Có thể nhiều người sẽ cho rằng cái thí dụ trên đây là chưa thoả đáng, thậm chí có người sẽ chỉ ra cái đuôi dốt của tôi. Nhưng tôi không hề ngần ngại bộc lộ cái dốt của mình mà mình chưa nhận ra, vì chỉ có như thế thì mới không phải cõng cái dốt trên lưng đến hết đời.

Tôi nghĩ là việc trao đổi kinh nghiệm dịch thuật với những dịch giả phương Tây trên diễn đàn này có lẽ cũng sẽ rất bổ ích. Khi họ dịch một ngôn ngữ phương Đông ra một ngôn ngữ phương Tây chắc cũng gặp những khó khăn không kém phần nan giải, nếu không muốn nói là hơn, nhất là khi họ dịch những tác phẩm triết học cổ đại. Chẳng hạn như từ „tâm“ (hiểu theo nghĩa: Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài). Trong chương 12 của Đạo đức kinh có một câu được dịch như sau: „Darum tragen reife Menschen / Sorge für das Zentrum und nicht fürs Auge.“ Phía dưới có chú thích thêm: „Das Wort Mitte oder Zentrum entspricht dem chinesischen Schriftzeichen für ‘Bauch’; es bezeichnet generell ‘das, was innen ist, das innere Selbst’.“ ^[2]

P.S. Xin đừng cho tôi là bới bèo ra bọ, nhưng người ta chỉ nói là tiếng Trung, chứ không phải là tiếng Trung Quốc, cũng như chỉ nói là tiếng Việt chứ không phải là tiếng Việt Nam (Phạm Thị Hoài). Một trong những cái mà người ta có thể quy hoạch được là đô thị, chứ chính sách thì người ta chỉ có thể hoạch định được mà thôi (Trương Hồng Quang).

^[1] Cao Xuân Hạo, Về khái niệm quy tắc ngữ pháp,

http://groups.yahoo.com/group/Tri_Thuc_VN/message/317, Attachment: QuyTacNguPhap.II.doc

^[2] Lao-tzu: Der Weg und die Kraft – Laotses Tao-te-king als Orakel u. Weisheitsbuch / R. L. Wing, aus d. Amerikan. übers. von Peter Kobbe (Hrsg. von Gerhard Riemann, aus d. Chines. neu übers. von R. L. Wing, Kalligraphie: Tse Leong Toy … Ill: Scott Barlett), München: Droemer Knaur, 1987, sách không ghi số trang.