Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?
10/11/2009 | 8:00 sáng | 127 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: DÂN CHỦ
1. Bài viết này chỉ ra những lý lẽ và phân tích nhằm tìm giải đáp cho câu hỏi được nêu trong tựa đề. Với bài viết này, tôi hi vọng sẽ tháo gỡ được hoàn toàn (hoặc phần lớn) băn khoăn của không ít người về mối liên hệ giữa Dân chủ và Dân trí.
Nhiều người cho rằng để có dân chủ cần có dân trí cao, hoặc ít ra là không thấp. Theo đó, dân trí phải đạt đến một trình độ nào đấy là điều kiện cần cho dân chủ. Tuy nhiên, không mấy ai chỉ ra được trình độ nào đấy cụ thể ra sao.
Dân trí được định nghĩa là trình độ hiểu biết của người dân, nói chung [1]. Ở một nước như Việt Nam, đa số người dân sống bằng nông nghiệp, lại ít có điều kiện tiếp cận với tri thức, nên trình độ hiểu biết nói chung – hay dân trí – là tương đối thấp.
Tôi không có ý muốn bàn cãi với những ai phản đối nhận định trên, bởi đó không phải là một trong những điều mà bài viết này hướng tới. Thay vào đó, tôi muốn chúng ta cùng đi đến một khẳng định rằng: Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ.
2. Cuộc bầu cử tại Ấn Độ vào tháng 5 vừa qua đã cho thấy rõ nét về quyền làm chủ của người dân nước này. Mặc dù đa số người dân Ấn Độ sống trong đói nghèo, và bởi thế, không có hoặc ít có điều kiện học hành, nhưng họ vẫn có thể sử dụng hiệu quả lá phiếu.
Trong một bài viết về cuộc bầu cử, Hồng Nga của BBC Việt ngữ đã mô tả một cụ bà 53 tuổi tên là Nila Devi, một nông dân ở làng Chhiattar, bang Bihar nghèo nhất nhì̀ Ấn Độ̣: “Giống như đa phần phụ nữ ở độ tuổi trung niên trong làng, bà Nila không biết chữ và chỉ nhận biết các đảng chính trị theo màu cờ sắc áo. Nhưng bà biết phải bầu cho ai.”[2]
Bài viết dẫn lời nhận xét của một nhà phân tích chính trị địa phương: “Cho dù nghèo đói, người dân ở đây nhận thức rõ ràng về dân chủ.”, và “Dân nghèo ở đây hiểu rằng quyền bầu cử là rất quan trọng, vì thông qua lá phiếu, họ có thể thay đổi cuộc đời.”[3]
Có thể nói, cuộc bầu cử tại Ấn Độ nói riêng và nền dân chủ Ấn Độ nói chung là minh chứng không thể chối cãi cho thực tế rằng: Dân chủ là hoàn toàn có thể ở một nước có mặt bằng dân trí thấp.
3. Nếu hình dung trình độ hiểu biết của một người như một chiếc tủ thì chiếc tủ ấy có nhiều ngăn. Mỗi ngăn của chiếc tủ chứa đựng những hiểu biết về một lĩnh vực nào đấy. Ngăn rỗng thì hiểu biết về một lĩnh vực bằng không, ngăn đầy thì hiểu biết về lĩnh vực ấy trọn vẹn. Trình độ hiểu biết của một người có thể được đánh giá là cao hay thấp, tùy thuộc vào việc chiếc tủ của người đó có các ngăn đầy, không rỗng không đầy, hoặc rỗng ra sao.
Hiểu biết về dân chủ có thể được đặt trong một ngăn. Ngăn này có thể rỗng ngay cả với người có nhiều hiểu biết, chẳng hạn những người có nhiều bằng cấp về các lĩnh vực chuyên môn nhưng lại không có khái niệm gì về dân chủ. Chiếc tủ của cụ bà Nila Devi trong minh họa kể trên có hầu hết các ngăn là rỗng, nhưng ngăn này thì không.
Thay chiếc tủ trình độ hiểu biết của mỗi cá nhân bằng chiếc tủ dân trí của người dân một nước. Ở góc độ dân trí, chỉ cần xem xét ngăn chứa hiểu biết về dân chủ, mà không cần xem xét các ngăn khác hoặc toàn bộ chiếc tủ, để biết người dân nước này có thể làm chủ hay chưa.
Hình dung đơn giản trên đây nhằm cho thấy rằng, để có dân chủ thì vấn đề không phải là dân trí cao hay thấp, mà là hiểu biết của người dân về dân chủ có đầy đủ hay không. Hiểu biết này chỉ là một phần nhỏ của dân trí. Không thể nói dân trí chung chung như một điều kiện cần cho dân chủ.
4. Dân chủ là một quá trình mà ở giai đoạn đầu, để hình thành một định chế với những yếu tố nền tảng đảm bảo cho việc người dân làm chủ thì không đòi hỏi dân trí cao. Song rõ ràng, trong bất cứ giai đoạn nào của dân chủ, dân trí càng cao thì việc thực thi dân chủ càng hữu hiệu. Trở lại hình ảnh về chiếc tủ dân trí, nếu các ngăn về các lĩnh vực kinh tế, giáo dục, y tế, pháp luật,… càng đầy, thì khả năng người dân làm chủ một cách hiệu quả các lĩnh vực này – thông qua việc tác động và (gián tiếp) tạo nên các chính sách Nhà nước về các lĩnh vực, càng lớn.
Đến đây, có thể có ý kiến cho rằng: Cần một nền dân chủ có chất lượng cao ngay từ khi nó mới ra đời, và do đó, chỉ nên có dân chủ khi dân trí đã cao. Điều này tuy có vẻ đúng, nhưng thực tế là sai lầm. Bởi thứ nhất, đợi đến khi dân trí đã cao mới thực thi dân chủ thì sẽ không nhanh tiến bộ bằng thực thi dân chủ sớm khi có thể, và hệ quả là, thứ hai, không nhất thiết cần một nền dân chủ ngay từ đầu đã có chất lượng cao.
Có thể thấy nhiều quốc gia có nền dân chủ khá sớm khi trình độ dân trí không cao, chẳng hạn như Thụy Điển. Một thế kỷ trước đây, Thụy Điển vẫn chỉ là “một nước nông canh lạc hậu, với đại đa số dân chúng sống trong những điều kiện rất nghèo khổ”[4]. Cũng khoảng thời gian ấy, năm 1921 đã diễn ra cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên. Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững. Đến nay, thành công của nền dân chủ Thụy Điển có thể được dễ dàng nhận thấy qua “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ không chỉ trong chính trị quốc gia, vùng miền và địa phương, mà còn ở cả nhà trường, nơi làm việc, trong các tổ chức quyền lợi và các khu vực khác của xã hội”[5].
Chắc chắn rằng, nếu nền dân chủ Thụy Điển chỉ xuất hiện khi dân trí đã cao, thì ngày nay chúng ta đã không có cơ hội được chứng kiến sự thành công của nền dân chủ này đến như thế!
Tán thành việc đợi cho dân trí cao rồi mới thực thi dân chủ tương tự như tán thành việc tích lũy lý thuyết thành đống rồi mới đem ra thực hành, trong khi nếu vừa học vừa hành thì sẽ sớm hưởng được ích lợi từ việc lý thuyết và thực hành bổ trợ cho nhau.
Cũng như thực hành tác động trở lại (qua việc củng cố và có thể làm gia tăng) lý thuyết, dân chủ giúp cho dân trí phát triển. Thực hành dân chủ là cách tốt nhất để người dân kiểm nghiệm lý thuyết về quyền làm chủ quốc gia, đồng thời, kinh nghiệm làm chủ quốc gia có thể giúp người dân đạt được những tri thức mới. Thêm vào đó, xã hội dân chủ cho phép các quyền tự do, mà với các quyền này, người dân có được không gian rộng mở cho sự phát triển cá nhân, trong đó có sự hoàn thiện tri thức. Chẳng hạn, thông qua báo chí tự do và bàn thảo công khai về các vấn đề thời sự, người dân có thể mau chóng thu được những hiểu biết cần thiết trong các lĩnh vực mà mình quan tâm.
5. Kết lại, toàn bộ lý lẽ và phân tích đã nêu có thể được tóm gọn qua ba điểm chính: 1) Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ. Để có dân chủ thì người dân cần hiểu biết về dân chủ, trong đó có quyền làm chủ của mình, hiểu biết này là một phần của dân trí; 2) Dân trí càng được nâng cao thì dân chủ càng được thực thi hữu hiệu, và ngược lại, dân chủ càng được thực thi hữu hiệu thì dân trí càng được nâng cao; 3) Thực thi dân chủ sớm khi có thể thì tốt hơn là đợi đến khi dân trí đã cao.
Cần lưu ý rằng, trong điểm đầu tiên, hiểu biết của người dân về dân chủ chỉ là một điều kiện cần (mà không phải toàn bộ điều kiện) cho dân chủ. Xét từ phía người dân, chỉ riêng hiểu biết này thôi là chưa đủ cho việc người dân thực hiện quyền làm chủ của mình.
Nếu có hiểu biết về quyền làm chủ nhưng không có ý thức thực hiện quyền này thì có nghĩa người dân đã tự tước đi cơ hội được làm chủ đất nước. Cho nên, chỉ khi hiểu biết về quyền được song hành với ý thức thực hiện quyền, thì mới có hi vọng rằng người dân sẽ trở thành chủ nhân đích thực.
Tại Việt Nam, hiểu biết về dân chủ lẫn ý thức thực hiện quyền làm chủ của người dân còn hạn chế, vì vậy, để tiến tới dân chủ, hai yếu tố này phải được nâng cao. Việc nâng cao cả hai yếu tố sẽ diễn ra rất chậm chạp nếu thiếu đi những điều kiện tác kích. Những điều kiện ấy có thể được tạo ra từ phía chính quyền bằng cách mở rộng dần không gian sinh hoạt dân sự và chính trị cho người dân, để người dân tham gia ngày càng sâu vào việc điều hành xã hội[6]. Bên cạnh đó, chính quyền cần có những đột phá trong việc cải tổ hệ thống chính trị hiện tại để đạt đến một thể chế dân chủ hiệu quả trong tương lai.
© 2009 Nguyễn Trang Nhung
© 2009 talawas blog
[1] Theo Từ điển tiếng Việt – Nxb Đà Nẵng.
[2] Đói nghèo và Dân chủ – Hồng Nga, BBC Việt Ngữ
http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2009/05/090511_trainblog3.shtml
[3] Như trên.
[4] Thụy Điển & Người Thụy Điển – Claes Britton và Viện Thụy Điển.
[5] Như trên.
[6] Ví dụ, mở rộng dần bầu cử dân chủ cấp cơ sở để tiến dần tới bầu cử dân chủ cấp quốc gia.
Bình luận
127 Comments (bài “Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?”)
« Trang trước 1 … 5 6 7 8 9 Trang sau »
Gửi bạn Nguyễn Quang Duy,
1. Bạn viết: Ở Việt Nam có quá nhiều tự do. Ngay cả luật đi đường cũng chẳng cần tôn trọng. Người có tiền chỉ cần đút lót cho cảnh sát thế là xong. Tại Singapore, thì ngược lại và dân mình hôm trước hôm sau sang ấy thích ứng ngay với môi trường mới. Có phải chính người dân Singapore đã đồng thuận hy sinh cái tự do vô trật tự để đổi lấy an toàn lưu thông. Như thế dân chủ chính là để mọi người (công dân, cư dân, du khách…) tự giới hạn quyền tự do của mình thực thi hài hòa xã hội hay không?
Sự tự do mà bạn nói đó là sự vô kỷ luật, xuất phát từ 1) Luật pháp không nghiêm, 2) Ý thức của người dân kém. Trong hai nguyên do này thì nguyên do thứ nhất là chính yếu.
Giới hạn của sự tự do là không xâm phạm sự tự do của người khác. Ngay như việc đi đường chẳng hạn, nếu ai đó vi phạm luật giao thông thì nguời đó đã làm ảnh hưởng xấu tới những người đi đường khác.
2. Bạn viết: Bài viết, lập luận, lý lẽ của bạn sẽ hay hơn sẽ thuyết phục hơn với ít hơn những giả thuyết, như “nếu đa số người dân VN chưa muốn dân chủ thì chưa nên có dân chủ.”
Giả thuyết mà bạn nói, như bạn thấy thì nó không nằm trong bài, mà chỉ trong phần comment. Đây cũng không hẳn là giả thuyết là mà quan sát cá nhân của tôi. Trong số những người xung quanh tôi, những người tôi biết, những người tôi không biết nhưng thử giao tiếp, đa số có thái độ không quan tâm tới chuyện đất nước, nói chi đến Dân chủ? Tôi tự hỏi nếu Dân chủ được trao cho những người thờ ơ ấy, họ có “biết” sử dụng Dân chủ hay không? (“biết” ở đây là thực hiện Dân chủ với tinh thần trách nhiệm).
Có thể đây là quan sát chủ quan và có phần hơi bi quan chăng? Dù sai hay đúng thì tôi vẫn cho rằng, người dân phải có hiểu biết và ý thức về Dân chủ trước đã.
Tôi không định viết lại bài này, mà chỉ định tổng hợp lại các ý kiến phản hồi khi nào việc tranh luận gần đến hồi kết mà thôi. Khi có dịp, có thể tôi sẽ viết một bài riêng về Việt Nam và Dân chủ.
Cảm ơn bạn!
Gửi bạn vietdieu,
1. Tôi không “tin tuyệt đối” về những gì sách nói. Trong một comment trả lời bạn Tri Ngộ, tôi có nói rằng ngay từ đầu khi xem định nghĩa này, tôi đã thấy nó còn hạn chế. Nhưng lúc đó tôi chưa thể đưa ra một định nghĩa tốt hơn được, và dù gì đi nữa thì định nghĩa mà tôi trích dẫn đó vẫn là định nghĩa đang được thừa nhận rộng rãi.
Tôi hiểu rằng khi bạn hỏi năm XB và chủ biên là góp ý cho tôi về cách trích dẫn nguồn. Và việc tôi hỏi ngược lại cũng chỉ là góp ý với bạn mà thôi. Xin đừng nghĩ gì khác hơn.
2. Trong comment trả lời bạn về cuốn từ điển, tôi đã viết:
“Cuốn từ điển này là của Nxb Đà Nẵng, trung tâm từ điển VIETLEX, tái bản lần 1 vào năm nay (2009) do Hoàng Phê chủ biên, cùng những soạn giả khác: Vũ Xuân Lương, Đào Thị Minh Thu, Đặng Thanh Hòa, với 41.3000 mục từ.”
Ở đây có 2 soạn giả khác mà tôi sơ ý bỏ sót khi gõ phản hồi, xin được bổ sung 2 soạn giả còn thiếu trong liệt kê trên là: Hoàng Thị Tuyền Linh và Phạm Thị Thủy.
Xin cảm ơn bạn về tất cả các comment cũng như góp ý.
Gửi bạn vietdieu,
1. Bạn viết
Về dân chủ, thì những “dòng bôi đậm” thiếu thuyết phục, chưa đủ chứng tỏ đó là nền dân chủ, ví dụ:
– “và nền dân chủ Ấn Độ nói chung” -> đó là bạn nói nó dân chủ thế thôi, chứ chắc gì nó “dân chủ”? Bạn có thấy mình chủ quan?
– “Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững. Đến nay, thành công của nền dân chủ Thụy Điển có thể được dễ dàng nhận thấy qua “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ không chỉ trong chính trị quốc gia, vùng miền và địa phương, mà còn ở cả nhà trường, nơi làm việc, trong các tổ chức quyền lợi và các khu vực khác của xã hội”[5].”-> Nền DC đó “trở nên bền vững” như thế nào? “Dễ dàng nhận thấy” qua “yếu tố dân chủ mạnh mẽ” là thế nào, không ai hiểu cái “yếu tố dân chủ” đó, và cũng chưa “dễ dàng nhận thấy”. Nền dân chủ Ấn Độ không phải là một sự kiện bất biến.
—
Những chỗ bôi đậm chỉ nhằm giải thích cho bạn là tôi không nhận định về dân chủ một cách đơn giản là bầu cử dân chủ.
Về việc lấy dẫn chứng, theo tôi, một cách cơ bản, những nét riêng và tiêu biểu thì cần được chỉ rõ ra (ở đây là bầu cử dân chủ), còn những nét bao quát thì có thể chỉ cần được điểm xuyết (ở đây là dân chủ nói chung).
Để nắm rõ hơn những nét bao quát, đọc giả có thể tự tìm hiểu. Nếu việc tìm hiểu dẫn đến kết luận rằng tác giả ngộ nhận về những nét bao quát (chẳng hạn, thực tế Ấn Độ không dân chủ, Thụy Điển không dân chủ, nhưng tác giả lại cho rằng hai nước này có dân chủ), thì đọc giả có thể đặt vấn đề với tác giả.
Nếu bài viết đi sâu vào chứng minh Ấn Độ là dân chủ, Thụy Điển là dân chủ, thì nó sẽ mất đi trọng tâm và lệch hướng mục đích (ở đây là dân trí bao nhiêu cho dân chủ?).
Tôi cho rằng, để đánh giá bài viết qua các dẫn chứng, đọc giả cần có những hiểu biết khái quát nhất định liên quan đến điều tác giả đề cập đến, hoặc (trong trường hợp không có những hiểu biết khái quát, thì) cần có những nỗ lực nhất định để tìm hiểu.
2. Bạn viết: Tôi rất muốn khích lệ bạn, nhưng bài viết yếu, kết cấu lỏng lẻo, không có idea nào chắc chắn, chỉ mong rằng bài sau bạn cần tìm hiểu kỹ và rộng hơn.
Cảm ơn bạn vì ý muốn này. Ý muốn đó khi được bạn phát biểu ra đã là một sự khích lệ rồi! Tôi sẽ cố gắng hơn trong những lần sau! 🙂
Nệ sách là việc “tin tuyệt đối” vào những gì sách nói. Hãy nhìn câu trích “Dân trí được định nghĩa là trình độ hiểu biết của người dân, nói chung “ được dẫn ra như một điều tất yếu: “Đây nhé, mặt trời mọc đằng đông”. Việc tôi hỏi năm XB và chỉ biên là góp ý cho bạn về cách trích dẫn nguồn.
Tôi có nhiều điểm tán đồng với những phản hồi trước nhưng bạn đều hoặc phản đối hoặc nếu không chắc bạn luôn hỏi ngược, khiến tôi cảm thấy e ngại khi bàn xa hơn với bạn. Vậy tôi xin rút ở đây. Dù sao cũng rất vui được tham luận với bạn.
Bạn Nguyễn Trang Nhung và quý vị trên diễn đàn,
Cuối tuần mới có cơ hội điểm lại bài chính và các phản hồi, tôi nhận ra một điểm dường như chưa được rõ ràng.
Ở Việt Nam có quá nhiều tự do. Ngay cả luật đi đường cũng chẳng cần tôn trọng. Người có tiền chỉ cần đút lót cho cảnh sát thế là xong. Tại Singapore, thì ngược lại và dân mình hôm trước hôm sau sang ấy thích ứng ngay với môi trường mới. Có phải chính người dân Singapore đã đồng thuận hy sinh cái tự do vô trật tự để đổi lấy an toàn lưu thông. Như thế dân chủ chính là để mọi người (công dân, cư dân, du khách…) tự giới hạn quyền tự do của mình thực thi hài hòa xã hội hay không?
Giới cầm quyền Việt Nam thì tự do tham nhũng, tự do khai thác tài nguyên quốc gia… đến cả tự do bán nước. Chế độ dân chủ cũng sẽ giới hạn các quyền mà người đại diện phải tuân theo.
Như thế cần một Hiến Pháp mới cho Việt Nam. Hiến pháp là bộ luật tối cao quy định các quyền và nghĩa vụ của người dân. Hiến pháp cũng quy định các nguyên tắc xây dựng quyền lực cho chính phủ, các giới hạn của chính phủ và đề ra các thủ tục họat động cơ bản cho chính phủ. Hiến pháp cũng là nền tảng xây dựng các chính sách xã hội, giáo dục, chính trị, kinh tế, văn hoá…, các quyết định pháp lý, các đạo luật quốc gia. Trong một quốc gia dân chủ, hiến định, pháp trị, mọi người đều bị chi phối, cũng như đều có bổn phận tôn trọng và tuân theo hiến pháp, các đạo luật, các quyết định hợp hiến. Xin xem thêm bài “Vụ Luật sư Lê Công Định và đòi hỏi một Hiến pháp Dân chủ cho Việt Nam” (http://www.talawas.org/?p=6672)
Về bài viết “What is Democracy?” trên website của Toà Đại sứ Hoa Kỳ tại Hà Nội, đã được Bác sĩ Phạm Hồng Sơn dịch ra tiếng Việt. THẾ NÀO LÀ DÂN CHỦ? (http://www.doi-thoai.com/phs_phamhongson07.html?) Bác sĩ Sơn dịch bài này để “kính tặng tất cả những người khao khát Tự do, Hòa bình và mưu cầu một cuộc sống đầy đủ trên đất nước Việt Nam.”
Và cũng vì bài dịch này Bác sĩ Sơn đã bị nhà cầm quyền cộng sản tuyên án 10 năm tù và 3 năm quản chế. Do áp lực Hoa Kỳ, nhà cầm quyền cộng sản đã phải thả Bác sĩ Sơn. Hiện nay Bác sĩ Sơn vẫn còn bị quản chế. Tuy vậy Bác sĩ vẫn tiếp tục con đường đã chọn.
Tù đày quản chế là giá mà tầng lớp trí thức Việt Nam đã và đang phải trả để giành lại dân chủ và tự do cho dân tộc. Khi xem dân chủ là nhu cầu, thì nhu cầu nào cũng có cái giá của nó.
Bạn Nguyễn Trang Nhung,
Bài viết, lập luận, lý lẽ của bạn sẽ hay hơn sẽ thuyết phục hơn với ít hơn những giả thuyết, như “nếu đa số người dân VN chưa muốn dân chủ thì chưa nên có dân chủ.”
Mong bạn viết lại bài viết dựa theo các góp ý. Cũng mong các bài viết khác của bạn.
Bạn vietdieu viết:
– “Thể chế này đảm bảo các quyền tự do cho người dân”-> Chỉ một chuyện bầu cử thôi, bạn có chắc nó “đảm bảo CÁC QUYỀN TỰ DO” không?
Để trả lời bạn, tôi xin đưa lại định nghĩa về Dân chủ ở đây:
Dân chủ [danh từ] là một hình thức của một thể chế chính trị mà ở đó, dân làm chủ. Cụ thể là người dân có quyền lực chính trị tối thượng mà với quyền lực này, họ có thể trao cho hoặc thu hồi từ một chính quyền cai trị, thông qua các cuộc bầu cử tự do, công bằng và công khai (1). Thể chế này đảm bảo các quyền tự do cho người dân (2).
Tôi viết như vậy KHÔNG có nghĩa rằng (2) là hệ quả của (1), để khiến bạn đặt câu hỏi như trên. Nếu (2) là hệ quả của (1) thì đưa (2) vào định nghĩa là thừa. Ở đây, (2) là đặc điểm của thể chế chính trị.
Tôi thừa nhận là định nghĩa tôi viết trên đây có thể gây hiểu lầm như bạn hiểu lầm. Dẫn đến sự hiểu lầm này, có thể nói, do cách diễn đạt định nghĩa của tôi không tốt. Nếu diễn đạt lại thì tôi diễn đạt thế này:
Dân chủ [danh từ] là một hình thức của một thể chế chính trị mà ở đó, dân làm chủ. Cụ thể là người dân có quyền lực chính trị tối thượng mà với quyền lực này, họ có thể trao cho hoặc thu hồi từ một chính quyền cai trị, thông qua các cuộc bầu cử tự do, công bằng và công khai (1); bên cạnh đó, thể chế này đảm bảo các quyền tự do cho người dân (2).
Nếu bạn đọc các comment trước của tôi nói về định nghĩa Dân chủ thì bạn sẽ hiểu là tôi muốn nói (2) như một đặc điểm đồng thời với (1). Nói thêm với bạn như vậy để bạn không cho là tôi chống chế hay ứng biến.
Cảm ơn bạn vì đã cho tôi thấy mình đã diễn đạt không tốt và có thể gây hiểu lầm thế nào.
Gửi bạn vietdieu:
1. Bạn góp ý với tôi về chuyện “nệ sách” (một bệnh nan y ở Việt Nam), bạn dẫn từ một cuốn từ điển không rõ năm xuất bản, không rõ ai chủ biên.”
Tại sao bạn không hỏi tôi về năm xuất bản và người chủ biên của cuốn sách này trước? Thay vì hỏi trước thì bạn chỉ trích định nghĩa tồi trước và rồi nói tôi dẫn từ một cuốn từ điển không rõ xuất xứ và người chủ biên. Chỉ trích trước cũng được (và là tùy vào bạn) có điều như vậy chủ quan sẽ cao hơn.
Cuốn từ điển này là của Nxb Đà Nẵng, trung tâm từ điển VIETLEX, tái bản lần 1 vào năm nay (2009) do Hoàng Phê chủ biên, cùng những soạn giả khác: Vũ Xuân Lương, Đào Thị Minh Thu, Đặng Thanh Hòa, với 41.3000 mục từ. Theo lời giới thiệu của người bán sách – là người đã từng làm việc trong một nhà xuất bản của Hà Nội, thì đây là cuốn từ điển mà anh ta bán được chạy nhất so với các cuốn từ điển tiếng Việt khác.
2. Bạn viết: Bạn hỏi: “Vậy chúng ta nên làm gì với các cuốn từ điển?”, rất tiếc, đó không phải nhiệm vụ của tôi trong cái “chúng ta”, cho dù tôi cũng rất mong nó sẽ khá hơn (ngang tầm Oxford, Hachette…).
Câu hỏi này là câu hỏi ngoài lề thôi. Đã nói là nên làm gì thì tôi không cho đây là một nhiệm vụ của ai cả, mà nó thuộc vế ý thức và trách nhiệm của chúng ta (chúng ta ở đây là nói chung, không có ý chỉ riêng bạn hay tôi).
Và cũng tiếp tục ngoài lề một tí, bản thân bạn đưa ra một hướng định nghĩa (mà bạn cho là tốt hơn), và bạn muốn từ điển tiếng Việt sẽ tốt hơn nhưng câu trả lời trên đây của bạn cho thấy bạn sẽ mặc kệ nó. Thái độ đó không nhất quán với việc bạn cho rằng “Hiểu biết” phải được thể hiện bằng hành động, không hành động thì cái “hiểu biết” đó là một số không tròn trĩnh, không ai quan tâm. Nếu tôi là bạn, để cho nhất quán, thì tôi sẽ trả lời thế này: rằng khi có cơ hội hay có dịp góp ý cho các Nxb thì tôi sẽ làm. (Nhắc lại, đây chỉ là ngoài lề thôi nhé.)
Gửi bạn Tôn Văn,
Về định nghĩa Dân trí mà bạn thử đưa ra: Dân trí là sự hiểu biết của người dân về vị trí cá nhân trong cộng đồng và khả năng cũng như trách nhiệm tham gia phát triển quốc gia., tôi thấy là nếu sự hiểu biết của người dân chỉ là về vị trí cá nhân trong cộng động thì sự hiểu biết này là cục bộ (hẹp).
Có lẽ bạn muốn nói đầy đủ hơn, rằng sự hiểu biết ở đây là sự hiểu biết nói chung, bao hàm sự hiểu biết về vị trí cá nhân trong cộng động?
Về “khả năng và trách nhiệm tham gia phát triển quốc gia”, tôi cho rằng: “khả năng” (bạn muốn nói khả năng trí tuệ?) có thể được đưa vào khái niệm Dân trí, còn “trách nhiệm” thì không phù hợp khi đưa vào khái niệm Dân trí.
Có mấy câu viết:
– “và nền dân chủ Ấn Độ nói chung” -> đó là bạn nói nó dân chủ thế thôi, chứ chắc gì nó “dân chủ”? Bạn có thấy mình chủ quan.
“Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững…..”-> Nền DC đó “trở nên bền vững” như thế nào? “Dễ dàng nhận thấy” qua “yếu tố dân chủ mạnh mẽ” là thế nào, không ai hiểu cái “yếu tố dân chủ” đó, và cũng chưa “dễ dàng nhận thấy”. Nền dân chủ Ấn Độ không phải là một sự kiện bất biến.
Trên cho thấy dân trí của VN hiện như thế nào, nền giáo dục XHCN “thành công” đến mức nào trong việc làm cho người có giáo dục phải đặt những câu hỏi như thế. Việc đào tạo thêm 10 ngàn tiến sĩ cho VN sẽ chẳng làm thay đổi được bao nhiêu cho cái môi trường tư duy như thế. Đồng ý, sẽ có 10 ngàn người hiểu biết hơn, nhưng như thế đâu có đủ.
Dù sao cũng thấy tác giả bài này rất bình tĩnh và kiên nhẫn, chịu khó đối đáp từng lời ngang trái.
@Nguyễn Trang Nhung:
Đến giờ phản hồi ở bài bạn khá nhiều, và tôi cũng đã tìm hiểu, có rất nhiều ý kiến hay (như của Nguyễn Tâm Bảo, Lê Thượng, Hưng Quốc, Tôn Văn..) nên tôi cho rằng ý tiếp theo của tôi sẽ là thừa, chỉ góp ý với bạn ở một khía cạnh khác. Đó là chuyện “nệ sách” (một bệnh nan y ở Việt Nam), bạn dẫn từ một cuốn từ điển không rõ năm xuất bản, không rõ ai chủ biên. Cần chú trọng việc dẫn nguồn. Không nên hoàn toàn tin vào sách (đó là việc đưa định nghĩa dân trí vào bài chính không chút nghi ngờ), tôi đã ví dụ cho bạn cái định nghĩa dân trí đó là rất… “tầm thường”, lại nữa, chắc chắn trong cuốn từ điển đó không có một định nghĩa chuẩn cho “dân chủ”.
Bạn hỏi: “Vậy chúng ta nên làm gì với các cuốn từ điển?”, rất tiếc, đó không phải nhiệm vụ của tôi trong cái “chúng ta”, cho dù tôi cũng rất mong nó sẽ khá hơn (ngang tầm Oxford, Hachette…).
Về dân chủ, thì những “dòng bôi đậm” thiếu thuyết phục, chưa đủ chứng tỏ đó là nền dân chủ, ví dụ:
– “và nền dân chủ Ấn Độ nói chung” -> đó là bạn nói nó dân chủ thế thôi, chứ chắc gì nó “dân chủ”? Bạn có thấy mình chủ quan?
– “Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững. Đến nay, thành công của nền dân chủ Thụy Điển có thể được dễ dàng nhận thấy qua “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ không chỉ trong chính trị quốc gia, vùng miền và địa phương, mà còn ở cả nhà trường, nơi làm việc, trong các tổ chức quyền lợi và các khu vực khác của xã hội”[5].”-> Nền DC đó “trở nên bền vững” như thế nào? “Dễ dàng nhận thấy” qua “yếu tố dân chủ mạnh mẽ” là thế nào, không ai hiểu cái “yếu tố dân chủ” đó, và cũng chưa “dễ dàng nhận thấy”. Nền dân chủ Ấn Độ không phải là một sự kiện bất biến.
– “Thể chế này đảm bảo các quyền tự do cho người dân”-> Chỉ một chuyện bầu cử thôi, bạn có chắc nó “đảm bảo CÁC QUYỀN TỰ DO” không?
Nói tóm lại, việc dựa trên hai tiền đề rất yếu như vậy để xây dựng một bài toán hóc búa “Dân trí bao nhiêu cho dân chủ” rõ ràng là một chuyện “xây lâu đài trên cát”.
Tôi rất muốn khích lệ bạn, nhưng bài viết yếu, kết cấu lỏng lẻo, không có idea nào chắc chắn, chỉ mong rằng bài sau bạn cần tìm hiểu kỹ và rộng hơn.
Gửi bạn Cafedenda:
Cảm ơn bạn vì sự khích lệ! 🙂
—
Gửi bạn Nguyễn Quang Duy:
Bạn viết: Trong phần kết bạn đã viết “Những điều kiện ấy có thể được tạo ra từ phía chính quyền bằng cách mở rộng dần không gian sinh hoạt dân sự và chính trị cho người dân, để người dân tham gia ngày càng sâu vào việc điều hành xã hội [6]” Và ở chú thích số [6] bạn lấy “Ví dụ, mở rộng dần bầu cử dân chủ cấp cơ sở để tiến dần tới bầu cử dân chủ cấp quốc gia.”
Tôi đang tự hỏi không biết suy nghĩ này có mâu thuẫn với bài viết và nhiều suy tư của bạn hay không ? Ở Việt Nam, trình độ dân trí ở các tỉnh thành phố khác xa trình độ cấp cơ sở xã thôn.
Đặc biệt tại Sài Gòn và Hà Nội tôi nhận ra một tầng lớp trí thức trẻ rất xứng đáng nhận trách nhiệm lãnh đạo quốc gia khi có điều kiện.
Xin trả lời bạn là Không. Như đã diễn giải trong bài viết, tôi cho rằng: hiểu biết về dân chủ và ý thức thực hiện quyền làm chủ của người dân còn hạn chế, do đó, hai yếu tố này cần được nâng cao.
Bbầu cử dân chủ cấp cơ sở là một cách để nâng cao dần hai yếu tố ấy.
Hồi tháng 8 năm ngoái, báo chí lẫn dư luận bàn tán rôm rả về việc thí điểm bầu chủ tịch xã. Kể ra nếu thí điểm này được thực hiện thì tốt, nhưng rất tiếc là đến nay, chính quyền chưa (do chưa muốn?) thực hiện, dù cấp cơ sở để thí điểm bầu cử dân chủ ở đây (cấp xã) là thấp so với mong muốn của nhiều người (trong đó có tôi).
Tôi đồng ý rằng: “Ở Việt Nam, trình độ dân trí ở các tỉnh thành phố khác xa trình độ cấp cơ sở xã thôn. Đặc biệt tại Sài Gòn và Hà Nội tôi nhận ra một tầng lớp trí thức trẻ rất xứng đáng nhận trách nhiệm lãnh đạo quốc gia khi có điều kiện.
Song, vấn đề là khi có một tầng lớp xứng đáng như thế rồi nhưng đa số người dân vẫn chưa muốn dân chủ thì sao?
Tôi đã thể hiện suy nghĩ (trong một comment trả lời một đọc giả) là nếu đa số người dân VN chưa muốn dân chủ thì chưa nên có dân chủ. Dân chủ nên đến khi mà ý muốn của người dân là đủ để khi dân chủ ra đời thì người dân không thờ ơ với nó.
Hôm nay lật quyển sách “Tôi Tập Viết Tiếng Việt” của Nguyễn Hiến Lê, tình cờ Thiên Thơ tôi phát hiện một câu văn mà tác gỉa tập sách trên đã đưa ra để làm đề tài chỉnh sửa sao cho ý nghĩa và tinh thần câu văn đạt được sự cân xứng, sáng sủa trong văn chương Việt ngữ. Câu đó khởi đầu như sau:
– Trên phương diện lý thuyết, chế độ dân chủ căn cứ trên hai quan niệm: chủ quyền thuộc về toàn dân và nguyên tắc mọi người bình đẳng.
Bàn ra tính vào, cuối cùng Nguyễn Hiến Lê đã hoàn chỉnh câu văn trên như sau:
– Trên phương diện lý thuyết, chế độ dân chủ căn cứ trên hai quan niệm: mọi người bình đẳng và chủ quyền thuộc về toàn dân.
Thiên Thơ tôi mạn phép ghi lại đây để qúy vị và các bạn có dịp thưởng lãm trong những phút trà dư tửu hậu. Mong rằng việc này không lôi thêm ra những phiền toái vô cớ khác! Và cũng xin có thêm ý kiến bằng cách đọc trại câu văn trên để xem có thật sự đúng với chế độ hiện tại ở Việt Nam có phản lại dân chủ hay không?
– Trên phương diện lý thuyết, chế độ Cộng Sản căn cứ trên hai quan niệm: đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý.
Xin hỏi qúi vị, còn nhân dân giữ vai trò gì trong chế độ CS vậy? Mong rằng qúi vị đừng trả lời “nhân dân làm chủ” hehehe…!
Bạn Nguyễn Trang Nhung thân,
Trong phần kết bạn đã viết “Những điều kiện ấy có thể được tạo ra từ phía chính quyền bằng cách mở rộng dần không gian sinh hoạt dân sự và chính trị cho người dân, để người dân tham gia ngày càng sâu vào việc điều hành xã hội [6]” Và ở chú thích số [6] bạn lấy “Ví dụ, mở rộng dần bầu cử dân chủ cấp cơ sở để tiến dần tới bầu cử dân chủ cấp quốc gia.”
Tôi đang tự hỏi không biết suy nghĩ này có mâu thuẫn với bài viết và nhiều suy tư của bạn hay không ? Ở Việt Nam, trình độ dân trí ở các tỉnh thành phố khác xa trình độ cấp cơ sở xã thôn.
Đặc biệt tại Sài Gòn và Hà Nội tôi nhận ra một tầng lớp trí thức trẻ rất xứng đáng nhận trách nhiệm lãnh đạo quốc gia khi có điều kiện.
Tiến trình dân chủ
Muốn có chế độ dân chủ thì phải xây dựng nó lên. Chế độ dân chủ ở các quốc gia đều là kết quả chọn lựa lịch sử của nhân dân đất nước đó. Bầu cử tự do chỉ là biểu tượng (nhìn từ ngoài) hay họat động chính yếu (nhìn từ trong) của một chế độ dân chủ. Cơ sở của nó nằm trong văn hóa mà cụ thể là dân trí của một đất nước.
Đầu tiên cần thừa nhận thực tế khách quan là có sự tồn tại nhiều tư tưởng, nhiều luồng suy nghĩ khác biệt đến đối ngược nhau trong một cộng đồng người. Các tư tưởng tồn tại và phát triển trong các tập thể, nhóm hội (các “đơn nguyên”) qua trao đổi, tranh luận và cọ xát thực tế. Như vậy quyền lập hội hiến định là điều kiện tiên quyết làm cơ sở cho một xã hội dân chủ đa nguyên; nhưng điều này cũng có nghĩa rằng trình độ dân trí phải đủ để các nhóm dân chúng có khả năng lập lên các nhóm hội (các “đơn nguyên”) đồng thời thừa nhận sự tồn tại của các „nguyên” khác là cũng có „khả năng cũng như trách nhiệm tham gia phát triển quốc gia”, Có thế mới tránh được nguy cơ ”chống nhau mút mùa“ làm chia rẽ dân tộc và tạo cơ hội cho những ý đồ lâm lăng của ngoại bang luôn rình rập. Khả năng tổ chức yếu kém của người Việt chứng tỏ dân trí của họ chưa đủ để lập nền dân chủ. Ngày nay mới thấy phong trào phản biện xã hội đang có chất lượng nâng cao là có khả năng đòi hỏi và tạo ra các kênh thông tin đa chiều có phản hồi.
Về sự „chọn lựa lịch sử của một cộng đồng dân tộc”, xin lưu ý một điểm. Cụ Hồ nhận định đúng đắn là: „Cứ mỗi khi đất nước bị xâm lăng thì lòng yêu nước (của dân ta) lại kết thành làn sóng nhấn chìm bè lũ bán nước và cướp nước“. Nghĩa là chỉ khi vận nước nguy nan, lúc ấy ta mới dùng đến ngón võ giữ nhà là phát huy dân chủ (Diên Hồng) và kêu gọi lòng yêu nước. Rút kinh nghiệm lịch sử, ta hy vọng đừng đợi đến khi có thằng gõ vào đầu, đập đến thân mới động chân động tay, e rằng quá muộn; và lần này thì … muộn hẳn!
Xây dựng thể chế dân chủ là điều kiện để tồn vong và phát triển bền vững.
„Dân chủ“, trong một thời gian dài, được định nghĩa là „quyền làm chủ của nhân dân“ (từ chữ gốc Helene); nay lại có định nghĩa: DÂN TRÍ là TRÍ (sự hiểu biết) của (người) DÂN.
Để thêm nội dung và dễ thao tác khi dùng, xin thử nêu ra một định nghĩa khác:
Dân trí là sự hiểu biết của người dân về vị trí cá nhân trong cộng đồng và khả năng cũng như trách nhiệm tham gia phát triển quốc gia.