Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?
10/11/2009 | 8:00 sáng | 127 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: DÂN CHỦ
1. Bài viết này chỉ ra những lý lẽ và phân tích nhằm tìm giải đáp cho câu hỏi được nêu trong tựa đề. Với bài viết này, tôi hi vọng sẽ tháo gỡ được hoàn toàn (hoặc phần lớn) băn khoăn của không ít người về mối liên hệ giữa Dân chủ và Dân trí.
Nhiều người cho rằng để có dân chủ cần có dân trí cao, hoặc ít ra là không thấp. Theo đó, dân trí phải đạt đến một trình độ nào đấy là điều kiện cần cho dân chủ. Tuy nhiên, không mấy ai chỉ ra được trình độ nào đấy cụ thể ra sao.
Dân trí được định nghĩa là trình độ hiểu biết của người dân, nói chung [1]. Ở một nước như Việt Nam, đa số người dân sống bằng nông nghiệp, lại ít có điều kiện tiếp cận với tri thức, nên trình độ hiểu biết nói chung – hay dân trí – là tương đối thấp.
Tôi không có ý muốn bàn cãi với những ai phản đối nhận định trên, bởi đó không phải là một trong những điều mà bài viết này hướng tới. Thay vào đó, tôi muốn chúng ta cùng đi đến một khẳng định rằng: Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ.
2. Cuộc bầu cử tại Ấn Độ vào tháng 5 vừa qua đã cho thấy rõ nét về quyền làm chủ của người dân nước này. Mặc dù đa số người dân Ấn Độ sống trong đói nghèo, và bởi thế, không có hoặc ít có điều kiện học hành, nhưng họ vẫn có thể sử dụng hiệu quả lá phiếu.
Trong một bài viết về cuộc bầu cử, Hồng Nga của BBC Việt ngữ đã mô tả một cụ bà 53 tuổi tên là Nila Devi, một nông dân ở làng Chhiattar, bang Bihar nghèo nhất nhì̀ Ấn Độ̣: “Giống như đa phần phụ nữ ở độ tuổi trung niên trong làng, bà Nila không biết chữ và chỉ nhận biết các đảng chính trị theo màu cờ sắc áo. Nhưng bà biết phải bầu cho ai.”[2]
Bài viết dẫn lời nhận xét của một nhà phân tích chính trị địa phương: “Cho dù nghèo đói, người dân ở đây nhận thức rõ ràng về dân chủ.”, và “Dân nghèo ở đây hiểu rằng quyền bầu cử là rất quan trọng, vì thông qua lá phiếu, họ có thể thay đổi cuộc đời.”[3]
Có thể nói, cuộc bầu cử tại Ấn Độ nói riêng và nền dân chủ Ấn Độ nói chung là minh chứng không thể chối cãi cho thực tế rằng: Dân chủ là hoàn toàn có thể ở một nước có mặt bằng dân trí thấp.
3. Nếu hình dung trình độ hiểu biết của một người như một chiếc tủ thì chiếc tủ ấy có nhiều ngăn. Mỗi ngăn của chiếc tủ chứa đựng những hiểu biết về một lĩnh vực nào đấy. Ngăn rỗng thì hiểu biết về một lĩnh vực bằng không, ngăn đầy thì hiểu biết về lĩnh vực ấy trọn vẹn. Trình độ hiểu biết của một người có thể được đánh giá là cao hay thấp, tùy thuộc vào việc chiếc tủ của người đó có các ngăn đầy, không rỗng không đầy, hoặc rỗng ra sao.
Hiểu biết về dân chủ có thể được đặt trong một ngăn. Ngăn này có thể rỗng ngay cả với người có nhiều hiểu biết, chẳng hạn những người có nhiều bằng cấp về các lĩnh vực chuyên môn nhưng lại không có khái niệm gì về dân chủ. Chiếc tủ của cụ bà Nila Devi trong minh họa kể trên có hầu hết các ngăn là rỗng, nhưng ngăn này thì không.
Thay chiếc tủ trình độ hiểu biết của mỗi cá nhân bằng chiếc tủ dân trí của người dân một nước. Ở góc độ dân trí, chỉ cần xem xét ngăn chứa hiểu biết về dân chủ, mà không cần xem xét các ngăn khác hoặc toàn bộ chiếc tủ, để biết người dân nước này có thể làm chủ hay chưa.
Hình dung đơn giản trên đây nhằm cho thấy rằng, để có dân chủ thì vấn đề không phải là dân trí cao hay thấp, mà là hiểu biết của người dân về dân chủ có đầy đủ hay không. Hiểu biết này chỉ là một phần nhỏ của dân trí. Không thể nói dân trí chung chung như một điều kiện cần cho dân chủ.
4. Dân chủ là một quá trình mà ở giai đoạn đầu, để hình thành một định chế với những yếu tố nền tảng đảm bảo cho việc người dân làm chủ thì không đòi hỏi dân trí cao. Song rõ ràng, trong bất cứ giai đoạn nào của dân chủ, dân trí càng cao thì việc thực thi dân chủ càng hữu hiệu. Trở lại hình ảnh về chiếc tủ dân trí, nếu các ngăn về các lĩnh vực kinh tế, giáo dục, y tế, pháp luật,… càng đầy, thì khả năng người dân làm chủ một cách hiệu quả các lĩnh vực này – thông qua việc tác động và (gián tiếp) tạo nên các chính sách Nhà nước về các lĩnh vực, càng lớn.
Đến đây, có thể có ý kiến cho rằng: Cần một nền dân chủ có chất lượng cao ngay từ khi nó mới ra đời, và do đó, chỉ nên có dân chủ khi dân trí đã cao. Điều này tuy có vẻ đúng, nhưng thực tế là sai lầm. Bởi thứ nhất, đợi đến khi dân trí đã cao mới thực thi dân chủ thì sẽ không nhanh tiến bộ bằng thực thi dân chủ sớm khi có thể, và hệ quả là, thứ hai, không nhất thiết cần một nền dân chủ ngay từ đầu đã có chất lượng cao.
Có thể thấy nhiều quốc gia có nền dân chủ khá sớm khi trình độ dân trí không cao, chẳng hạn như Thụy Điển. Một thế kỷ trước đây, Thụy Điển vẫn chỉ là “một nước nông canh lạc hậu, với đại đa số dân chúng sống trong những điều kiện rất nghèo khổ”[4]. Cũng khoảng thời gian ấy, năm 1921 đã diễn ra cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên. Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững. Đến nay, thành công của nền dân chủ Thụy Điển có thể được dễ dàng nhận thấy qua “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ không chỉ trong chính trị quốc gia, vùng miền và địa phương, mà còn ở cả nhà trường, nơi làm việc, trong các tổ chức quyền lợi và các khu vực khác của xã hội”[5].
Chắc chắn rằng, nếu nền dân chủ Thụy Điển chỉ xuất hiện khi dân trí đã cao, thì ngày nay chúng ta đã không có cơ hội được chứng kiến sự thành công của nền dân chủ này đến như thế!
Tán thành việc đợi cho dân trí cao rồi mới thực thi dân chủ tương tự như tán thành việc tích lũy lý thuyết thành đống rồi mới đem ra thực hành, trong khi nếu vừa học vừa hành thì sẽ sớm hưởng được ích lợi từ việc lý thuyết và thực hành bổ trợ cho nhau.
Cũng như thực hành tác động trở lại (qua việc củng cố và có thể làm gia tăng) lý thuyết, dân chủ giúp cho dân trí phát triển. Thực hành dân chủ là cách tốt nhất để người dân kiểm nghiệm lý thuyết về quyền làm chủ quốc gia, đồng thời, kinh nghiệm làm chủ quốc gia có thể giúp người dân đạt được những tri thức mới. Thêm vào đó, xã hội dân chủ cho phép các quyền tự do, mà với các quyền này, người dân có được không gian rộng mở cho sự phát triển cá nhân, trong đó có sự hoàn thiện tri thức. Chẳng hạn, thông qua báo chí tự do và bàn thảo công khai về các vấn đề thời sự, người dân có thể mau chóng thu được những hiểu biết cần thiết trong các lĩnh vực mà mình quan tâm.
5. Kết lại, toàn bộ lý lẽ và phân tích đã nêu có thể được tóm gọn qua ba điểm chính: 1) Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ. Để có dân chủ thì người dân cần hiểu biết về dân chủ, trong đó có quyền làm chủ của mình, hiểu biết này là một phần của dân trí; 2) Dân trí càng được nâng cao thì dân chủ càng được thực thi hữu hiệu, và ngược lại, dân chủ càng được thực thi hữu hiệu thì dân trí càng được nâng cao; 3) Thực thi dân chủ sớm khi có thể thì tốt hơn là đợi đến khi dân trí đã cao.
Cần lưu ý rằng, trong điểm đầu tiên, hiểu biết của người dân về dân chủ chỉ là một điều kiện cần (mà không phải toàn bộ điều kiện) cho dân chủ. Xét từ phía người dân, chỉ riêng hiểu biết này thôi là chưa đủ cho việc người dân thực hiện quyền làm chủ của mình.
Nếu có hiểu biết về quyền làm chủ nhưng không có ý thức thực hiện quyền này thì có nghĩa người dân đã tự tước đi cơ hội được làm chủ đất nước. Cho nên, chỉ khi hiểu biết về quyền được song hành với ý thức thực hiện quyền, thì mới có hi vọng rằng người dân sẽ trở thành chủ nhân đích thực.
Tại Việt Nam, hiểu biết về dân chủ lẫn ý thức thực hiện quyền làm chủ của người dân còn hạn chế, vì vậy, để tiến tới dân chủ, hai yếu tố này phải được nâng cao. Việc nâng cao cả hai yếu tố sẽ diễn ra rất chậm chạp nếu thiếu đi những điều kiện tác kích. Những điều kiện ấy có thể được tạo ra từ phía chính quyền bằng cách mở rộng dần không gian sinh hoạt dân sự và chính trị cho người dân, để người dân tham gia ngày càng sâu vào việc điều hành xã hội[6]. Bên cạnh đó, chính quyền cần có những đột phá trong việc cải tổ hệ thống chính trị hiện tại để đạt đến một thể chế dân chủ hiệu quả trong tương lai.
© 2009 Nguyễn Trang Nhung
© 2009 talawas blog
[1] Theo Từ điển tiếng Việt – Nxb Đà Nẵng.
[2] Đói nghèo và Dân chủ – Hồng Nga, BBC Việt Ngữ
http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2009/05/090511_trainblog3.shtml
[3] Như trên.
[4] Thụy Điển & Người Thụy Điển – Claes Britton và Viện Thụy Điển.
[5] Như trên.
[6] Ví dụ, mở rộng dần bầu cử dân chủ cấp cơ sở để tiến dần tới bầu cử dân chủ cấp quốc gia.
Bình luận
127 Comments (bài “Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?”)
« Trang trước 1 … 3 4 5 6 7 … 9 Trang sau »
Thực tế là cơ chế độc tài toàn trị kiểu CSVN chỉ mới bước đầu tập tễnh làm quen với thế giới tư bản, nơi thể hiện được quyền tự do, dân chủ nơi mỗi con người, CSVN từ bao lâu chỉ lý tưởng hóa những điều hoang tưởng trong chủ nghĩa Mác-Lê, chỉ nhào nặng toàn những sáo ngữ, khẩu hiệu rỗng tuếch chứ chưa hiểu nổi thế nào là một cơ chế chính trị có tam quyền phân lập gồm: Hành pháp, Lập pháp, Tư pháp và thêm quyền tự do báo chí được coi như Đệ tứ quyền, được coi trọng, ngang hàng với 3 quyền trên, nền tảng tự do dân chủ không có thì lấy gì kêu đảng CSVN thực thi nhân quyền chính đáng cho mọi người dân đây? Biết bao nhiêu luật sư, trí thức, và gần đây là hội khoa học IDS, họ không phải là những người có trình độ dân trí cao sao, thế mà vẫn bị cấm đoán, giải tán…?
Việc sửa sai, chỉnh đốn đầu tiên cần làm ở cơ chế chính trị, chính quyền đã không chịu làm, mà lại đi oán trách người dân, như vậy là trách người không đúng chổ khi đổ quấy hết trách nhiệm cho người dân, khi kết án dân trí thấp hay thực chất chính những người cầm quyền ở hàng ngũ cao nhất như Bộ chính trị không hiểu gì về tự do, dân chủ và một cơ chế chính trị tam quyền phân lập…!(Nhìn Nông Đức Mạnh, Nguyễn Minh Triết, đến Nguyễn Tấn Dũng… tuyên bố huênh hoang, chưa thoát ly được lề thói (lề phải) Mác-Xít, độc tài, kiểu thùng rỗng kêu to là biết rồi!)
Thật là buồn cho thân phận người dân nước CHXHCNVN, không biết bao giờ phép màu của các vị lãnh đạo (sic!) mới hô phong, hoán vũ, hóa phép được cho người dân Việt Nam qua được thời kỳ “qúa độ” để đến thiên đường xã hội chủ nghĩa, có được đầy đủ các quyền tự do dân chủ trong việc mưu tìm hạnh phúc đây, hay cứ phải lẫn quẩn trông đợi vào “cơ chế xin cho” nơi các vị lãnh đạo với kiến thức về tự do dân chủ không có chứ chưa nói đến nền tảng cơ chế chính quyền có tam quyền phân lập, chỉ còn biết đổ quấy hết những sai lầm của mình gây ra lên đầu người dân (dân trí thấp) cho xong chuyện.
Kẻ đáng trách, đáng tội phải đem ra xử thì không xử, mà lại đem người dân vô tội ra xử mới là việc nghịch lý, đem cái cày đặt trước con trâu, lẫn quẩn, làm đảo lộn hết mọi gía trị tiến hóa của loài người như quái thai “độc tài chuyên chính (mặc dầu vô sản đã bỏ)” còn tồn đọng nơi những người cầm quyền đảng CSVN hiện tại.
Từ nhận định đúng, đến thực hành còn nhiều khoảng cách khá xa; nói chi nhận định sai lầm nơi những người có trách nhiệm lãnh đạo đất nước sẽ luôn bị bí lối, lệch hướng tiến trình dân chủ hóa…như thế con đường dân chủ chắc còn nhiều trắc trở, và cũng mờ mịt cuối chân trời xa xôi bão tố nhỉ…?
Thực tế là cơ chế độc tài toàn trị kiểu CSVN chỉ mới bước đầu tập tểnh làm quen với thế giới tư bản, nơi thể hiện được quyền tự do, dân chủ nơi mỗi con người, CSVN từ bao lâu chỉ lý tưởng hóa những điều hoang tưởng trong chủ nghĩa Mác-Lê, chỉ nhào nặng toàn những sáo ngữ, khẩu hiệu rỗng tuếch chứ chưa hiểu nổi thế nào là một cơ chế chính trị có tam quyền phân lập gồm: Hành pháp, Lập pháp, Tư pháp và thêm quyền tự do báo chí được coi như Đệ tứ quyền, được coi trọng, ngang hàng với 3 quyền trên, nền tảng tự do dân chủ không có thì lấy gì kêu đảng CSVN thực thi các quyền này cho mọi người dân đây? Biết bao nhiêu luật sư, trí thức, và gần đây là hội khoa học IDS, họ không phải là những người có trình độ dân trí cao sao, thế mà vẫn bị cấm đoán, giải tán…? Việc sửa sai, chỉnh đốn đầu tiên cần làm ở cơ chế chính trị, chính quyền đã không chịu làm, mà lại đi oán trách người dân, như vậy là trách người không đúng chổ khi đổ quấy hết trách nhiệm cho người dân, khi kết án dân trí thấp hay thực chất chính những người cầm quyền ở hàng ngũ cao nhất như Bộ chính trị không hiểu gì về tự do, dân chủ và một cơ chế chính trị tam quyền phân lập…!(Nhìn Nông Đức Mạnh, Nguyễn Minh Triết, đến Nguyễn Tấn Dũng… tuyên bố huênh hoang, chưa thoát ly được lề thói (lề phải) Mác-Xít, độc tài, kiểu thùng rỗng kêu to là biết rồi!)
Thật là buồn cho thân phận người dân nước CHXHCNVN, không biết bao giờ phép màu của các vị lãnh đạo(sic!) mới hô phong, hoán vũ, hóa phép được cho người dân Việt Nam qua thời kỳ “qúa độ” đến thiên đường xã hội chủ nghĩa, có được các quyền tự do mưu tìm hạnh phúc đây? hay cứ phải lẩn quẩn trông đợi vào “cơ chế xin cho” nơi các vị lãnh đạo với kiến thức về tự do dân chủ không có chứ chưa nói đến nền tảng cơ chế chính quyền có tam quyền phân lập, chỉ còn biết đổ quấy hết những sai lầm của mình gây ra lên đầu người dân (dân trí thấp) cho xong chuyện.
Kẻ đáng trách, đáng tội phải đem ra xử thì không xử, mà lại đem người dân vô tội ra xử mới là việc nghịch lý, đem cái cày đặt trước con trâu, lẩn quẩn, làm đảo lộn hết mọi gía trị tiến hóa của loài người như quái thai “độc tài chuyên chính (mặc dầu vô sản đã bỏ)” còn tồn đọng nơi những người cầm quyền đảng CSVN hiện tại.
Lại rách việc đôi co với ông Hưng Quốc:
Ông HQ hượm đã nào, chớ có “lẩy” sớm thế ! Những cái ví dụ vụn vặt của ông rơi vãi không đúng chỗ
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=1#comment-7763
thì ông phải cố mà nhặt lấy, cuộn lại bằng giấy hoặc cho vào bịch nylon gói đàng hoàng, bỏ vào thùng rác đúng quy định để giữ sạch công viên chứ nhỉ.
Cái dân trí thể hiện ở hành động ấy đấy chứ, phải không ông HQ?
Tôi chỉ mượn lại những ví dụ rất là “trực quan sinh động” của ông HQ để chỉ ra rằng những loại “hàng dân chủ”, không phù hợp với “dân trí lùn”, sẽ gặp phải “hàng dỏm”, “hàng Tàu”, “hàng Thái”… “Hàng” của ông thì tôi trả lại cho ông đấy thôi.
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=3#comment-7806
Cái khó khăn của ông HQ là cố gắng nhét những cái ví dụ đó vào cái ý trừu tượng của tác giả NTNhung, chứ không phải là Café tôi chứ nhỉ.
Mấy cái ví dụ choãi về “máy tính xách tay” tôi cũng mượn của ông HQ và mừng thay là ông đã thú thật rồi,
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=5#comment-7863
nhưng lại cố nhét thêm cái ví dụ “mạng nhện” vào, thì chính ông HQ là người có khó khăn trong vấn đề tư duy trừu tượng!!!
Hình như không có khả năng hình dung nên mới cần nhiều ví dụ “trực quan” có phải không ông Hưng Quốc?
Chủ đề mà tác giả Trang Nhung nói đến trong bài là quan hệ giữa « dân trí » và « dân chủ ». Theo tác giả thì: 1) Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ. Để có dân chủ thì người dân cần hiểu biết về dân chủ, trong đó có quyền làm chủ của mình, hiểu biết này là một phần của dân trí; 2) Dân trí càng được nâng cao thì dân chủ càng được thực thi hữu hiệu, và ngược lại, dân chủ càng được thực thi hữu hiệu thì dân trí càng được nâng cao; 3) Thực thi dân chủ sớm khi có thể thì tốt hơn là đợi đến khi dân trí đã cao.
Theo tôi thì tác giả đã thành công. Tất cả các góp ý phản biện đều không thể chứng minh rằng tác giả đã viết sai chỗ nào trong ba điểm trên.
Góp ý của bạn Nguyễn Tâm Bảo có nhiều điểm đáng chú ý, như lo ngại về một sự hỗn loạn nếu VN có dân chủ trong tình trạng dân trí hiện nay. Bạn Tâm Bảo cũng rất hữu lý khi nhắc hai trường hợp Đài Loan và Đại Hàn, khá phù hợp với tình trạng VN, bạn cho rằng một nền dân chủ tốt hơn khi dân trí cao hơn.
Tôi thì nghĩ khác bạn Tâm Bảo.
Theo tôi thì vấn đề hỗn loạn rất có thể xảy ra cho VN nếu dân chủ được áp dụng ngay, nhưng không phải vì VN có dân trí thấp, mà vì xã hội VN chất chứa nhiều mâu thuẫn chưa giải quyết. Các cuộc tranh luận trên talawas về vai trò lịch sử của tôn giáo trong thời Đệ nhứt Cộng Hòa, xuyên qua chủ đề 1-11 (đảo chánh ông Diệm), cho thấy tranh chấp tôn giáo VN vẫn còn rất sâu sắc, mới chỉ là một thí dụ. VN còn có những mâu thuẫn gay gắt khác, đem lại do hậu quả của những chính sách tàn bạo và phi nhân, như các cuộc đấu tố dã man… trong Cải cách ruộng đất, Nhân Văn Giai Phẩm, đối xử với « ngụy » sau 1975, vấn đề « nạn kiều », đánh tư sản mại bản v.v… Nạn nhân của chế độ XHCN đã lên quá nhiều. Các mâu thuẫn này chực chờ ngày để bùng nổ. Răng đòi trả răng, mắt đòi trả mắt. Giả sử rằng dân trí VN cao, theo tôi, nếu VN không thông qua một quá trình hòa giải dân tộc trước, việc hỗn loạn vẫn có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
Bạn Tâm Bảo nói về Đại Hàn và Đài Loan, tôi xin đưa một vài dữ kiện về lịch sử dân chủ ở Đài Loan, hy vọng sẽ trở lại với trường hợp của Đại Hàn trong góp ý tới.
Tại Đài Loan, ta nên biết là chính phủ Quốc Dân Đảng, ngày 28 tháng 2 năm 1947 (ngày nhị nhị bát) đã đàn áp dân bản xứ ở đây, đưa đến gần ba chục ngàn người chết (dân số Đài Loan lúc đó khoảng 6 triệu người). Sau khi bỏ lục địa ra Đài Loan, chính quyền Tưởng Giới Thạch đã áp dụng tình trạng « thiết quân luật » để kiềm chế người dân liên tục từ năm 1949 cho đến tháng 3 năm 1987. Dân chủ được thiết lập tại đây sau khi ông Lý Đăng Huy, một người bản xứ, lên nắm quyền 1987, sau khi ban bố nhiều chính sách hòa giải dân tộc, trong đó có việc hạ bệ Tưởng Giới Thạch để xoa dịu sự phẫn uất của hậu duệ các nạn nhân. Nền dân chủ Đài Loan thấy vậy mà không phải vậy, tức là khi thấy cảnh các dân biểu gấu ó, thậm chí thượng cẳng chân hạ cẳng tay với nhau trong nghị viện, hay là dân chúng ủng hộ hai phe (Dân Tiến và QDD) đôi khi đụng độ với nhau nảy lửa, đôi khi có đổ máu, nhưng tất cả đều « sinh hoạt » với tinh thần trọng luật, hay nói đúng ra là xã hội có nền pháp trị đúng đắn, do đó các « hỗn loạn » đã thấy đều nằm trong vòng kiểm soát.
Pháp trị là một yếu tố cần (chưa chắc đủ) để xã hội ổn định. Một xã hội ổn định khi nào xã hội đó không có những mâu thuẫn sâu sắc về quyền lợi. Mỗi người dân có « quyền dân » ngang nhau trong xã hội. Người khác chính kiến, khác niềm tin… không cảm thấy bị đe dọa ở bất kỳ nơi nào trong xã hội. Như thế vấn đề hòa giải phải là yếu tố thường xuyên để một xã hội dân chủ có ổn định.
Tôi nghĩ rằng một xã hội được dễ dàng dân chủ hóa, nếu nhà cầm quyền có mục tiêu xây dựng một xã hội dân chủ. Dân trí chỉ là phần phụ. Trở lại thí dụ Ấn Độ mà tác giả Trang Nhung đã đưa ra, tôi thấy tại đây dân chủ được thể hiện một cách hết sức đơn giản. Một người dân quê (hoàn toàn thất học, trình độ dân trí = 0) lặn lội đi bộ hàng chục cây số để đi bầu. Vì sao vậy? Vì người này có ý thức rằng lá phiếu của mình có thể làm thay đổi đời sống của mình. Động lực khiến cho người dân Ấn Độ đi bầu là họ có ý thức kết quả của việc bầu cử có thể làm thay đổi lối sống (tình trạng) của họ, theo hướng tốt hoăc xấu. Họ đi bầu là bầu cho (hay chống) một chính sách, thể hiện qua người đại biểu chủ trương chính sách. Ý thức về lợi ích của dân chủ (ở đây thể hiện qua việc bầu cử) của người dân Ấn Độ đã được truyền bá từ thời thuộc địa. Indira Gandhi, một nhà trí thức lớn của nhân loại, đã hướng dẫn dư luận quần chúng để dành độc lập cho Ấn Độ. Sau đó ông xây dựng một chế độ dân chủ thực sự cho Ấn Độ, mặc dầu dân trí ở đây không khác gì (có thể còn tệ hơn) dân trí VN thời Pháp thuộc.
Tôi cũng nhận thấy, trong các góp ý với tác giả (và với tôi), có ông Hưng Quốc. Ông này có những ý kiến khác, lập trường khác, do đó có óc thẩm định khác. Tôi tôn trọng. Nhưng tiếc là ông Hưng Quốc lẫn lộn «dân trí » = sự hiểu biết của người dân, theo định nghĩa của tác giả Trang Nhung dẫn từ một từ điển, với các vấn đề thuộc đạo đức, về ý thức công dân và tinh thần thuợng tôn pháp luật của người dân trong xã hội. Vì thế cũng rất khó tranh luận.
Xin chấm dứt ở đây và cám ơn tác giả (và mọi người, đặc biệt anh Tâm Bảo) đã đưa ra một chủ đề (và góp ý sôi nổi) mà tất cả các ý kiến chung quanh đều có lợi ích cho VN.
Phản hồi thêm bạn Lê Thượng:
Bạn viết:
“Dân trí và dân chủ chẳng có liên quan gì với nhau cả ngoài trừ cùng bắt đầu bằng chữ DÂN. Chính vì thế, có dân trí cao nhưng chưa chắc có dân chủ hoặc ngược lại, không có gì ràng buộc.”
Và khi tôi viết:
“Đúng là “có dân trí cao nhưng chưa chắc có dân chủ hoặc ngược lại”. Tôi đồng ý với điều này,…”
thì không có nghĩa tôi đồng ý với cả câu trên của bạn đâu nhé, mà chỉ đồng ý với một phần của câu thôi. Phần còn lại: “Dân trí và dân chủ chẳng có liên quan gì với nhau…” và “không có gì ràng buộc” thì tôi không đồng ý. Bài viết của tôi đã cho thấy liên hệ giữa Dân trí và Dân chủ. Bạn có thể không đồng tình, và nếu không đồng tình thì xin vui lòng chỉ ra những lập luận xác đáng.
1. Tôi xin đưa ra những dẫn chứng để bạn Trang Nhung thấy mình còn “không hiểu rõ hai khái niệm” nhưng rất thích “đao to búa lớn” với những kết luận lúc nào vẫn “cũng thế”:
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=1#comment-7744
Đúng là vấn đề Dân trí – Dân chủ từ trước tới nay vẫn lùng bùng như vấn đề con gà – quả trứng.
Tôi đã đọc một số bài viết về vấn đề này, nhưng chưa thấy bài viết nào thuyết phục (vì không giải quyết được vấn đề từ gốc rễ).
Cho nên, với bài viết này, tôi thể hiện suy nghĩ riêng của mình, hi vọng nhiều người sẽ cảm thấy hữu ích!
– Vậy thật đúng là những khái niệm mà bạn đề cập theo “cách nghĩ riêng của mình”.
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=2#comment-7765
Tôi đồng ý là định nghĩa về Dân trí có phần hạn hẹp (ngay từ đầu khi xem định nghĩa này, tôi đã thấy như vậy).
Về khái niệm Dân chủ thì ngay từ đầu khi viết bài tôi đã không nghĩ đến việc giải nghĩa. Đây là một thiếu sót và nếu có dịp, tôi sẽ trở lại trong một đề tài riêng về Dân chủ. (Bạn không giải nghĩa, không sao, nhưng cái chính là bạn chưa hiểu)
– Bạn “không nghĩ đến” hay bạn không chắc đã hiểu?
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=3#comment-7801
1. Dân chủ [tính từ], hiểu một cách nôm na là (tính chất của một thể chế chính trị mà ở đó) dân làm chủ.
2. Dân chủ [danh từ] là một hình thức của một thể chế chính trị mà ở đó, dân làm chủ. Cụ thể là người dân có quyền lực chính trị tối thượng mà với quyền lực này, họ có thể trao cho hoặc thu hồi từ một chính quyền cai trị, thông qua các cuộc bầu cử tự do, công bằng và công khai.
Ở đây, chúng ta xem xét nghĩa 2.
Nghĩa 2 là một định nghĩa phổ thông cho từ Dân chủ [danh từ]. Với định nghĩa này, người ta có thể phân ra hai loại: Dân chủ tự do và Dân chủ phi tự do.
– Hai ý hiểu về “dân chủ” này là sự hiểu biết “què quặt” về dân chủ, đúng là một kiểu “thày bói xem voi” như có người đề cập.
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=4#comment-7830
Về trường hợp Ấn Độ, nếu những điều được chỉ ra trong Journal of Democracy là đúng, thì có thể nói rằng định chế dân chủ của Ấn Độ là không đủ tốt, mà như vậy thì việc lấy ví dụ về Ấn Độ trong bài viết của tôi là không thích hợp. Tuy nhiên, các kết luận về Dân trí & Dân chủ trong bài thì vẫn thế.
– Bài viết có mỗi ví dụ về trường hợp Ấn Độ là có vẻ giá trị nhất (tôi tin là bạn không biết gì về Ấn Độ cả, khi mà không rõ thì đừng đưa ra làm luận cứ, đó không những là lừa dối mình mà lừa dối cả độc giả) mà bạn “nỡ lòng” bỏ nó đi để kết luận “vẫn thế” thì e rằng bạn lý lẽ không đủ lại cố chấp.
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=4#comment-7854
Căn bản thì định nghĩa về Dân trí là như trong bài đã dẫn. Nếu có một định nghĩa Dân trí rộng hơn thì với tôi, các kết luận trong bài vẫn không thay đổi. Giả dụ nếu Dân trí bao hàm cả nhận thức đúng về những điều cần làm (nâng lực nhận thức), thì mối tương quan của nó với Dân chủ vẫn thế.
– Lại minh chứng nữa về thói cố chấp, và phản hồi này sẽ phủ nhận với phản hồi sau đây:
http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=4#comment-7854
Đúng là “có dân trí cao nhưng chưa chắc có dân chủ hoặc ngược lại”. Tôi đồng ý với điều này, thế nên tôi mới chỉ ra trong bài viết là để có dân chủ thì vấn đề không phải là dân trí cao hay thấp… Còn cụ thể để có dân chủ cần có những yếu tố nào thì bài viết cũng đã chỉ ra.
2. Cảm ơn bạn Trang Nhung đã dành thời gian thêm vào bản liệt kê của tôi, tôi hoàn toàn đồng ý. Và cũng xin thêm vào ý của bạn là “Dân trí là dân không quanh co, giấu dốt”
Thực ra nội dung & mục đích của tác giả (TG) đơn giản & rõ ràng: dân trí thấp, vẫn có thể biết & “hưởng” dân chủ (DC), nhưng lại có những ý kiến cố ý bắt bẻ lệch hướng từ định nghĩa, từ ngữ, thậm chí, tới cả nhân xưng.
TG chỉ muốn đưa ra lập luận để phủ nhận lý do – Việt Nam (VN) không cần, hoặc chưa thể sẵn sàng “hưởng” DC vì “dân ta dân trí thấp” 1 trong những: “DC gây rối loạn”, “VN không thể theo mô hình DC của phương Tây vì khác biệt văn hóa”… Nghe giống như cái lý do chặn tiền trợ cấp cho người nghèo vì sợ họ sài phung phí!
Có thể o VN, nơi mà “dân chủ = phạm pháp” dù chỉ nhắc tới, đã bị bắt nhốt, thì ít người thực sự biết DC là gì. Nhưng nếu nhìn những đoàn người xếp hàng khiếu kiện (đa số là nông dân), những bạn trẻ lên tiếng đòi bảo vệ chủ quyền HS, TS, phản đối khai thác Bauxite… tất cả họ biết họ cần gì – nhu cầu được lên tiếng (dù biết bị cấm), và được nhà nước lắng nghe (dù biết vô vọng).
Đơn giản hơn, có 3 luồng ý kiến:
1- VN cần DC: DC là nhu cầu, quyền lợi cũng như trách nhiệm của người dân(tổ quốc không phải của riêng 1 nhóm người, và khi mà giới lãnh đạo đã, đang & tiếp tục đặt quyền lợi của bản thân, nhân danh cho 1 nhóm, Đãng lên trên lợi ích của quốc gia).
2- VN không cần DC: Không có DC vẫn có thể phát triển (như TQ). Có ai không biết GPD của TQ hay VN như là chuyện con gà cho 8 người của bác nông dân? Hơn nữa, nhu cầu được lên tiếng, trao đổi, phản biện là tự nhiên, để xây dựng & phát triển, như chúng ta đang góp ý ở đây. Còn như tự làm, tự vỗ tay, tự sướng, ai nói trái là bịt miệng, bắt giam, thì hậu quả ràng trước mắt.
3- VN cần DC nhưng không/chưa khả thi: Tại sao?
Tin rằng đây là vấn đề mấu chốt – nguyên nhân là nguyên tố căn bản để đưa ra giải pháp để DC có thể khả thi ở VN?
Bạn Hưng Quốc viết:
“1. “Bản liệt kê” của tôi là gửi đến phản hồi của ông Trương Nhân Tuấn, nó có lý do riêng..”
và:
“…
– Dân trí là dân phải có trách nhiệm trong những hành động của mình cho xã hội.
– Dân trí là dân không đổ rác, ném chuột chết ra đường.
– Dân trí là dân nên yêu hoa, nâng niu hoa chứ không nên “phá hoa/cướp hoa” như những hội hoa ở Hà Nội.
…”
Tôi xin bổ sung thêm một vài gạch đầu dòng cho bản liệt kê này nhé:
– Dân trí là dân phải biết tôn trọng các quy tắc tranh luận, để không dẫn đến những tranh cãi tầm thường hay ngụy biện
– Dân trí là dân phải biết tranh luận với tinh thần hợp tác, thay vì thói hẹp hòi hay xỉa xói
– Dân trí là dân phải coi trọng việc hoàn thiện hiểu biết và nhận thức trong tranh luận, thay vì coi trọng sự ăn thua
vân vân và vân vân…
@Bác Phùng Tường Vân:
Chắc hẳn đến phản hồi hàng “thất thập” thế này, đặc biệt là phản hồi của tác giả: http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=5#comment-7863 thì bác có nhận thấy ý kiến của Anh Dũng là có lý chăng, tôi xin chép lại:
“Những bài viết kiểu này, dù cho do ai viết đi chăng nữa, thì cũng chẳng giải quyết được gì. Bởi không giải quyết được câu hỏi quan trọng nhất: DÂN CHỦ LÀ GÌ?”
Kính mong bác đôi lời.
Bạn Hưng Quốc viết:
“2. “Dân chủ” mà bạn có “giải thích thêm” ở phản hồi vừa rồi (http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=4) tôi nghe nó quen lắm, liệu bạn có lặp lại ở phản hồi nào trước đó của các độc giả khác chăng, hay bạn có vừa tham khảo, “bổ túc cấp tốc” thêm ở đâu không? Bạn chưa tiêu hóa được hết những khái niệm tưởng như “dễ nhằn” đó đâu, cần phải có thời gian, bạn Trang Nhung ạ.”
—
Nếu có nghe quen thì đó là chuyện dễ hiểu mà, vì như tôi đã nói định nghĩa mà tôi đưa ra là định nghĩa phổ thông. Tôi cũng không sáng tạo gì cho định nghĩa này cả.
Tất nhiên để đưa ra định nghĩa này thì tôi đã tìm hiểu từ trước (từ trước ở đây là từ lâu chứ không phải mới tìm hiểu) mà không phải dựa vào bất cứ một phản hồi của độc giả nào đó (tuy độc giả Nguyễn Đình Đăng đã đưa ra khái niệm này, song đưa ra sau phản hồi của tôi, nếu nếu ai nghĩ rằng tôi dựa vào đó để đưa ra định nghĩa thì xin thưa là không phải). Khi đưa ra định nghĩa thì tôi cũng không phải mở lại tài liệu nào hết. Nhưng nếu bạn Hưng Quốc cho là vậy thì cũng không sao, việc tham khảo lại để củng cố lại một khái niệm nào đó là chuyện bình thường.
Tất nhiên khái niệm này không dễ mà thẩm thấu được, tôi hay bất kỳ ai cũng thế. Và khi tranh luận ở đây, hẳn là nhiều người trong chúng ta đã củng cố thêm về khái niệm này.
Bạn Lê Thượng viết:
“Dân trí bao nhiêu cho dân chủ?
Là một câu hỏi ngớ ngẫn!
Dân trí và dân chủ chẳng có liên quan gì với nhau cả ngoài trừ cùng bắt đầu bằng chữ DÂN. Chính vì thế, có dân trí cao nhưng chưa chắc có dân chủ hoặc ngược lại, không có gì ràng buộc.”
—
Đúng là “có dân trí cao nhưng chưa chắc có dân chủ hoặc ngược lại”. Tôi đồng ý với điều này, thế nên tôi mới chỉ ra trong bài viết là để có dân chủ thì vấn đề không phải là dân trí cao hay thấp… Còn cụ thể để có dân chủ cần có những yếu tố nào thì bài viết cũng đã chỉ ra.
Tiêu đề bài viết này được đặt xuất phát từ băn khoăn của nhiều người về mối liên hệ giữa Dân trí và Dân chủ. Nhiều người tán thành Dân trí trước, Dân chủ sau, hoặc Dân trí cao mới nên có Dân chủ. Cách đặt tiêu đề cho bài viết chẳng qua là vậy thôi!
Cafedenda có vẻ gặp khó khăn nhiều với tưởng tượng, hình tượng, với cách nói ẩn dụ, chắc muốn cái gì cũng phải rõ ràng như một với một bằng hai. Thú thật tôi rất ngại tiếp chuyện với những người như vậy, vì phải giải thích rất dài dòng mà tính tôi lại thiếu kiên nhẫn. Tôi xin giải thích lại một ý “Máy tính xách tay cho học sinh tiểu học miền ngược”: Học sinh tiểu học thì cần máy tính xách tay (laptop) làm cái gì, lại còn là dân “miền ngược” (miền núi đấy), lo cái ăn còn tướt bơ lại còn đòi in-tờ-lét, chính phủ điện tử với cả tin học gì? Phải lo cái “mạng nhện chăng đít” trước khi lo “mạng toàn cầu”, cafedenda có hình dung ra không nhỉ. Những gì như cafedenda hình dung giống y hệt những tay “văn phòng máy lạnh” ngồi nghĩ phương án đại loại như thế cho dân nghèo.
Tái bút: hình ảnh “mạng nhện chăng đít” là một hình ảnh mà tôi và bạn bè thường đùa xem đói đến mức nào là đói nhất, và hình ảnh đó xem ra là “đoạt giải”. Tôi không có ý bậy bạ hay xúc phạm gì ở đây.
@Bạn Trang Nhung
1. “Bản liệt kê” của tôi là gửi đến phản hồi của ông Trương Nhân Tuấn, nó có lý do riêng, xin đọc kỹ lại cả phản hồi của ông Tuấn để hiểu cho tường. Thêm nữa, cũng xin phân trần, tôi không phải là nhà lý thuyết chủ nghĩa hòng tìm ra những “định nghĩa ra hồn và đầy đủ”.
2. “Dân chủ” mà bạn có “giải thích thêm” ở phản hồi vừa rồi (http://www.talawas.org/?p=12978&cpage=4) tôi nghe nó quen lắm, liệu bạn có lặp lại ở phản hồi nào trước đó của các độc giả khác chăng, hay bạn có vừa tham khảo, “bổ túc cấp tốc” thêm ở đâu không? Bạn chưa tiêu hóa được hết những khái niệm tưởng như “dễ nhằn” đó đâu, cần phải có thời gian, bạn Trang Nhung ạ.
3. “Dân chủ” mà bạn nói đến là một hàm số đa biến, chứ không phải chỉ có duy nhất một biến “bầu cử” để bạn vẽ mấy cái graphic rối mắt rồi giải thích “thực tế nó không đơn giản như hàm toán học bậc nhất” là chuyện thật khôi hài. Máy tính có thể giải quyết những bài toán đa biến phức tạp nhưng nó chẳng bao giờ giải được bài toán xã hội như mối tương quan DC-DT của bạn đâu.
Bác Hưng Quốc,
Phản hồi 1 của tôi là ủng hộ tác giả NTN, đồng ý cái cách “chia ngăn” về sự hiểu biết dân chủ của bài chủ tác giả. Với cách nhìn gãy gọn như vậy, tác giả đã có thể giúp lý giải cái lùng bùng về vấn đề dân chủ có cần chờ dân trí hay không? Cái kết luận là không! Ai cũng thấy điều đó.
Phản hồi 2 của tôi góp ý về phần phê bình của ông về những ví dụ và lập luận về bài chủ. Những ví dụ như “dân trí hóa học”, “hàng hóa dân chủ”, “dân trí lùn” sẽ mua được “hàng dân chủ dỏm”… thoạt đầu đọc qua tưởng là có lý vì những vụn vặt đó phù hợp với góc nhìn hạn hẹp, nhưng hoàn toàn không giải quyết được cái lùng bùng giữa dân trí và dân chủ như tác giả đã nêu.
Tôi thấy rằng ông Hưng Quốc không đồng ý cái cách chia ngăn, vấn đề này chỉ là ý nhỏ, không quan trọng lắm. Nhưng ông HQ đưa ví dụ bầu cử Việt Nam rằng có người đi bầu, cử tri có đọc tiểu sử các vị đại biểu, rồi gạch rất chắc tay… nhìn nhận đó cũng là dân chủ, cũng là dân trí, cũng là ngăn dân chủ, ngăn bỏ phiếu như ai… để phản đối cách giải quyết của tác giả thì ông Hưng Quốc đã hiểu SAI cái ý của Nguyễn Trang Nhung rồi!
Đặc biệt, cái kết luận “máy tính xách tay cho học sinh tiểu học miền ngược” mà ông Hưng Quốc đưa ra nghe rất choãi. (Vì tinh thần dân chủ mà nghe cái choãi,) nhưng tôi cho rằng đó là một ví dụ choãi nổ bôm bốp để nghe cho sướng tai chứ hoàn toàn không đúng một chút nào!!!
Mượn cái ý chính bài chủ của tác giả NTN và cái ví dụ máy tính choãi trong phản hồi của Hưng Quốc mà giải thích nôm na và lỗ mỗ như thế này nè:
Tác giả Nguyễn Trang Nhung lập luận rằng: nên trang bị máy tính xách tay cho mọi học sinh các miền ngược -xuôi (tinh thần dân chủ nên được áp dụng cho các nước đông-tây ) để mọi người biết thêm về tin học, biết thế nào là nối mạng, thế nào chính phủ điện tử và mạng lưới toàn cầu-internet (thì dân trí sẽ được nâng lên dần từ cơ bản đến nâng cao, từ dân chủ địa phương đến ý thức công dân toàn cầu).
Bạn Tâm Bảo viết:
“Bạn có thể không đồng ý với tôi, muốn có dân chủ ngay lập tức. Vấn đề là bạn có đủ sức thuyết phục được đa số đồng lòng với bạn để tranh đấu cho dân chủ hay không?”
Tôi đồng ý, muốn thì tôi muốn có ngay :), nhưng nếu đa số người dân chưa muốn (do chưa hiểu hoặc do hiểu rồi (về dân chủ) mà vẫn chưa muốn) thì tôi cho rằng dân chủ chưa nên có. Cái ý muốn đó của người dân được phản ánh trong ý thức thực hiện quyền làm chủ, mà tôi có nhắc đến trong bài viết rồi.