Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?
10/11/2009 | 8:00 sáng | 127 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: DÂN CHỦ
1. Bài viết này chỉ ra những lý lẽ và phân tích nhằm tìm giải đáp cho câu hỏi được nêu trong tựa đề. Với bài viết này, tôi hi vọng sẽ tháo gỡ được hoàn toàn (hoặc phần lớn) băn khoăn của không ít người về mối liên hệ giữa Dân chủ và Dân trí.
Nhiều người cho rằng để có dân chủ cần có dân trí cao, hoặc ít ra là không thấp. Theo đó, dân trí phải đạt đến một trình độ nào đấy là điều kiện cần cho dân chủ. Tuy nhiên, không mấy ai chỉ ra được trình độ nào đấy cụ thể ra sao.
Dân trí được định nghĩa là trình độ hiểu biết của người dân, nói chung [1]. Ở một nước như Việt Nam, đa số người dân sống bằng nông nghiệp, lại ít có điều kiện tiếp cận với tri thức, nên trình độ hiểu biết nói chung – hay dân trí – là tương đối thấp.
Tôi không có ý muốn bàn cãi với những ai phản đối nhận định trên, bởi đó không phải là một trong những điều mà bài viết này hướng tới. Thay vào đó, tôi muốn chúng ta cùng đi đến một khẳng định rằng: Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ.
2. Cuộc bầu cử tại Ấn Độ vào tháng 5 vừa qua đã cho thấy rõ nét về quyền làm chủ của người dân nước này. Mặc dù đa số người dân Ấn Độ sống trong đói nghèo, và bởi thế, không có hoặc ít có điều kiện học hành, nhưng họ vẫn có thể sử dụng hiệu quả lá phiếu.
Trong một bài viết về cuộc bầu cử, Hồng Nga của BBC Việt ngữ đã mô tả một cụ bà 53 tuổi tên là Nila Devi, một nông dân ở làng Chhiattar, bang Bihar nghèo nhất nhì̀ Ấn Độ̣: “Giống như đa phần phụ nữ ở độ tuổi trung niên trong làng, bà Nila không biết chữ và chỉ nhận biết các đảng chính trị theo màu cờ sắc áo. Nhưng bà biết phải bầu cho ai.”[2]
Bài viết dẫn lời nhận xét của một nhà phân tích chính trị địa phương: “Cho dù nghèo đói, người dân ở đây nhận thức rõ ràng về dân chủ.”, và “Dân nghèo ở đây hiểu rằng quyền bầu cử là rất quan trọng, vì thông qua lá phiếu, họ có thể thay đổi cuộc đời.”[3]
Có thể nói, cuộc bầu cử tại Ấn Độ nói riêng và nền dân chủ Ấn Độ nói chung là minh chứng không thể chối cãi cho thực tế rằng: Dân chủ là hoàn toàn có thể ở một nước có mặt bằng dân trí thấp.
3. Nếu hình dung trình độ hiểu biết của một người như một chiếc tủ thì chiếc tủ ấy có nhiều ngăn. Mỗi ngăn của chiếc tủ chứa đựng những hiểu biết về một lĩnh vực nào đấy. Ngăn rỗng thì hiểu biết về một lĩnh vực bằng không, ngăn đầy thì hiểu biết về lĩnh vực ấy trọn vẹn. Trình độ hiểu biết của một người có thể được đánh giá là cao hay thấp, tùy thuộc vào việc chiếc tủ của người đó có các ngăn đầy, không rỗng không đầy, hoặc rỗng ra sao.
Hiểu biết về dân chủ có thể được đặt trong một ngăn. Ngăn này có thể rỗng ngay cả với người có nhiều hiểu biết, chẳng hạn những người có nhiều bằng cấp về các lĩnh vực chuyên môn nhưng lại không có khái niệm gì về dân chủ. Chiếc tủ của cụ bà Nila Devi trong minh họa kể trên có hầu hết các ngăn là rỗng, nhưng ngăn này thì không.
Thay chiếc tủ trình độ hiểu biết của mỗi cá nhân bằng chiếc tủ dân trí của người dân một nước. Ở góc độ dân trí, chỉ cần xem xét ngăn chứa hiểu biết về dân chủ, mà không cần xem xét các ngăn khác hoặc toàn bộ chiếc tủ, để biết người dân nước này có thể làm chủ hay chưa.
Hình dung đơn giản trên đây nhằm cho thấy rằng, để có dân chủ thì vấn đề không phải là dân trí cao hay thấp, mà là hiểu biết của người dân về dân chủ có đầy đủ hay không. Hiểu biết này chỉ là một phần nhỏ của dân trí. Không thể nói dân trí chung chung như một điều kiện cần cho dân chủ.
4. Dân chủ là một quá trình mà ở giai đoạn đầu, để hình thành một định chế với những yếu tố nền tảng đảm bảo cho việc người dân làm chủ thì không đòi hỏi dân trí cao. Song rõ ràng, trong bất cứ giai đoạn nào của dân chủ, dân trí càng cao thì việc thực thi dân chủ càng hữu hiệu. Trở lại hình ảnh về chiếc tủ dân trí, nếu các ngăn về các lĩnh vực kinh tế, giáo dục, y tế, pháp luật,… càng đầy, thì khả năng người dân làm chủ một cách hiệu quả các lĩnh vực này – thông qua việc tác động và (gián tiếp) tạo nên các chính sách Nhà nước về các lĩnh vực, càng lớn.
Đến đây, có thể có ý kiến cho rằng: Cần một nền dân chủ có chất lượng cao ngay từ khi nó mới ra đời, và do đó, chỉ nên có dân chủ khi dân trí đã cao. Điều này tuy có vẻ đúng, nhưng thực tế là sai lầm. Bởi thứ nhất, đợi đến khi dân trí đã cao mới thực thi dân chủ thì sẽ không nhanh tiến bộ bằng thực thi dân chủ sớm khi có thể, và hệ quả là, thứ hai, không nhất thiết cần một nền dân chủ ngay từ đầu đã có chất lượng cao.
Có thể thấy nhiều quốc gia có nền dân chủ khá sớm khi trình độ dân trí không cao, chẳng hạn như Thụy Điển. Một thế kỷ trước đây, Thụy Điển vẫn chỉ là “một nước nông canh lạc hậu, với đại đa số dân chúng sống trong những điều kiện rất nghèo khổ”[4]. Cũng khoảng thời gian ấy, năm 1921 đã diễn ra cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên. Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững. Đến nay, thành công của nền dân chủ Thụy Điển có thể được dễ dàng nhận thấy qua “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ không chỉ trong chính trị quốc gia, vùng miền và địa phương, mà còn ở cả nhà trường, nơi làm việc, trong các tổ chức quyền lợi và các khu vực khác của xã hội”[5].
Chắc chắn rằng, nếu nền dân chủ Thụy Điển chỉ xuất hiện khi dân trí đã cao, thì ngày nay chúng ta đã không có cơ hội được chứng kiến sự thành công của nền dân chủ này đến như thế!
Tán thành việc đợi cho dân trí cao rồi mới thực thi dân chủ tương tự như tán thành việc tích lũy lý thuyết thành đống rồi mới đem ra thực hành, trong khi nếu vừa học vừa hành thì sẽ sớm hưởng được ích lợi từ việc lý thuyết và thực hành bổ trợ cho nhau.
Cũng như thực hành tác động trở lại (qua việc củng cố và có thể làm gia tăng) lý thuyết, dân chủ giúp cho dân trí phát triển. Thực hành dân chủ là cách tốt nhất để người dân kiểm nghiệm lý thuyết về quyền làm chủ quốc gia, đồng thời, kinh nghiệm làm chủ quốc gia có thể giúp người dân đạt được những tri thức mới. Thêm vào đó, xã hội dân chủ cho phép các quyền tự do, mà với các quyền này, người dân có được không gian rộng mở cho sự phát triển cá nhân, trong đó có sự hoàn thiện tri thức. Chẳng hạn, thông qua báo chí tự do và bàn thảo công khai về các vấn đề thời sự, người dân có thể mau chóng thu được những hiểu biết cần thiết trong các lĩnh vực mà mình quan tâm.
5. Kết lại, toàn bộ lý lẽ và phân tích đã nêu có thể được tóm gọn qua ba điểm chính: 1) Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ. Để có dân chủ thì người dân cần hiểu biết về dân chủ, trong đó có quyền làm chủ của mình, hiểu biết này là một phần của dân trí; 2) Dân trí càng được nâng cao thì dân chủ càng được thực thi hữu hiệu, và ngược lại, dân chủ càng được thực thi hữu hiệu thì dân trí càng được nâng cao; 3) Thực thi dân chủ sớm khi có thể thì tốt hơn là đợi đến khi dân trí đã cao.
Cần lưu ý rằng, trong điểm đầu tiên, hiểu biết của người dân về dân chủ chỉ là một điều kiện cần (mà không phải toàn bộ điều kiện) cho dân chủ. Xét từ phía người dân, chỉ riêng hiểu biết này thôi là chưa đủ cho việc người dân thực hiện quyền làm chủ của mình.
Nếu có hiểu biết về quyền làm chủ nhưng không có ý thức thực hiện quyền này thì có nghĩa người dân đã tự tước đi cơ hội được làm chủ đất nước. Cho nên, chỉ khi hiểu biết về quyền được song hành với ý thức thực hiện quyền, thì mới có hi vọng rằng người dân sẽ trở thành chủ nhân đích thực.
Tại Việt Nam, hiểu biết về dân chủ lẫn ý thức thực hiện quyền làm chủ của người dân còn hạn chế, vì vậy, để tiến tới dân chủ, hai yếu tố này phải được nâng cao. Việc nâng cao cả hai yếu tố sẽ diễn ra rất chậm chạp nếu thiếu đi những điều kiện tác kích. Những điều kiện ấy có thể được tạo ra từ phía chính quyền bằng cách mở rộng dần không gian sinh hoạt dân sự và chính trị cho người dân, để người dân tham gia ngày càng sâu vào việc điều hành xã hội[6]. Bên cạnh đó, chính quyền cần có những đột phá trong việc cải tổ hệ thống chính trị hiện tại để đạt đến một thể chế dân chủ hiệu quả trong tương lai.
© 2009 Nguyễn Trang Nhung
© 2009 talawas blog
[1] Theo Từ điển tiếng Việt – Nxb Đà Nẵng.
[2] Đói nghèo và Dân chủ – Hồng Nga, BBC Việt Ngữ
http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2009/05/090511_trainblog3.shtml
[3] Như trên.
[4] Thụy Điển & Người Thụy Điển – Claes Britton và Viện Thụy Điển.
[5] Như trên.
[6] Ví dụ, mở rộng dần bầu cử dân chủ cấp cơ sở để tiến dần tới bầu cử dân chủ cấp quốc gia.
Bình luận
127 Comments (bài “Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?”)
« Trang trước 1 2 3 4 5 6 … 9 Trang sau »
Dân trí bao nhiêu cho dân chủ?
Là một câu hỏi ngớ ngẫn!
Dân trí và dân chủ chẳng có liên quan gì với nhau cả ngoài trừ cùng bắt đầu bằng chữ DÂN. Chính vì thế, có dân trí cao nhưng chưa chắc có dân chủ hoặc ngược lại, không có gì ràng buộc.
Dân chủ đã đến với Ấn Độ trên 50 năm và với Mỹ đã mấy trăm năm về trước rồi, không lạ gì. Điều nầy chứng tỏ rằng dân chủ có thể đến cho bất cứ nước nào, sắc dân nào trong thời điểm này. Thật thế, tôi tin rằng bất cứ con DÂN nào trên trái đất này cũng hiểu được hai chữ DÂN CHỦ, nhưng dân chủ có ĐẾN được với họ hay không lại chuyện khác.
Gửi bạn Anh Dũng,
Xin phản hồi thêm với bạn là, khi tôi dùng từ “người ta” thì không có nghĩa tôi mơ hồ với nó hay với khái niệm (Dân chủ) mà tôi dùng từ này để diễn đạt.
Suy luận từ cách diễn đạt trong đó có dùng một từ, sang việc khẳng định (hay cho rằng) người diễn đạt mơ hồ về từ này, là một suy luận sai (về logic). Suy luận sai trong tranh luận là ngụy biện. Về vấn đề ngụy biện, bạn có thể tham khảo tại đây:
Văn hóa tranh luận và vấn đề ngụy biện:
http://kuvia.eu/make.php?u=Oi8vd3d3LnRhbGF3YXMub3JnLz9wPTEyOTc4&b=5
Cũng xin lưu ý với tất cả là: Tranh luận nói chung (hay tranh luận nói riêng giữa chúng ta ở đây) là với tinh thần khai sáng (dùng từ khai sáng có vẻ hơi trịnh trọng nhưng bản chất là như vậy)
Với tinh thần đó, thì những người tham gia tranh luận không vì mục đích hay tâm lý ăn thua, mà vì mục đích hoàn thiện hiểu biết và nhận thức cho mình và cho cả những người khác nữa.
Mà như thế thì chúng ta cần tuân theo những quy tắc tranh luận và tránh mắc phải ngụy biện.
Bạn Tâm Bảo viết:
“Tiêu đề bài viết của bạn là “dân trí bao nhiêu cho dân chủ?”. Như vậy khái niệm dân trí phải được định nghĩa cho rõ ràng, trở thành một biến số có thể đo lường được để có thể định lượng nhiều hay ít, và có thể so sánh giữa các dân tộc khác nhau.
Nếu không có một định nghĩa rõ ràng, không có một chuẩn mực chung để đo lường, thì làm sao biết là nhiều hay ít. Người này có thể dựa vào một hệ quy chiếu để bảo dân trí người Việt còn thấp lắm, người khác dùng hệ quy chiếu khác sẽ bảo dân trí người Việt cao lắm rồi … và sẽ chỉ dẫn đến những tranh cãi vô tận và có lẽ vô ích.”
Vâng, nếu làm rõ được khái niệm Dân trí, và giả sử là khái niệm này không những đã được định nghĩa rõ ràng trong từ điển mà còn được hiểu tường tận bởi chúng ta ở đây, thì là tốt nhất.
Song chúng ta hãy coi thiếu sót này như một cơ hội, hay một dịp để chúng ta cùng tranh luận và bản thảo, từ đó trong số chúng ta hay ai khác có thể đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh cho từ này.
Căn bản thì định nghĩa về Dân trí là như trong bài đã dẫn. Nếu có một định nghĩa Dân trí rộng hơn thì với tôi, các kết luận trong bài vẫn không thay đổi. Giả dụ nếu Dân trí bao hàm cả nhận thức đúng về những điều cần làm (nâng lực nhận thức), thì mối tương quan của nó với Dân chủ vẫn thế.
Ngay từ đầu tôi có nói, việc bàn cãi rằng Dân trí VN cao hay thấp không phải là mục đích của bài, mà bài đưa ra khái quát mối liên hệ giữa Dân chủ và Dân trí.
Về mối tương quan giữa Dân chủ và Trình độ giáo dục, thì tôi đồng ý là có mối quan hệ mật thiết. Khi nói về tương quan này, hẳn tác giả muốn bắc cầu sang tương quan Dân chủ – Dân trí? Song theo tôi thì trình độ giáo dục được phản ánh một phần qua Dân trí, một phần qua Ý thức, mà yếu tố Ý thức thì tôi đã bàn đến trong bài viết này (ngoài ra là yếu tố Văn hóa nữa).
Nếu bàn sâu tiếp, mong là bạn Tâm Bảo sẽ diễn đạt rõ về trình độ giáo dục và những liên hệ của nó.
Ông Nguyễm Tâm Bảo viết:
“Rõ ràng chế độ dân chủ ở Ấn Độ đã không làm tốt hơn chế độ độc đảng ở Trung Quốc trong việc “nâng cao dân trí” và “phát triển kinh tế”: kinh tế Trung Quốc tăng trưởng nhanh hơn Ấn Độ… “.
Nền giáo dục của Ấn Độ đào tạo đội ngũ trí thức rất lớn, có lẽ đông hơn TQ, nhưng hiện tượng xuất huyết não trầm trọng vì Ấn Độ không khả năng thu dụng hết số trí thức giỏi của họ. Một số đông trở thành di dân qua Mỹ làm các nghề bác sĩ, kỷ sư điện tử, chuyên viên computer, viết phần mềm. Về kinh tế, Ấn hiện thua TQ vì trước đây Ấn cũng xây dựng nền kinh tế XHCN mô phỏng theo Liên Xô, và chỉ chuyển đổi qua kinh tế thị trường từ 1991, sau khi khối Đông Âu sụp đổ, nên tính ra còn sau Việt Nam.
Ở điểm khởi đầu, tính từ 1947 khi Ấn độc lậo, Ấn Độ đã không bằng TQ. Ấn là nước thuộc địa lâu đời, bị Anh khai thác hết mức, kiềm hãm trong vòng lạc hâu, còn TQ là nước độc lập (như Nhật), sau năm 1945 xuất hiện như một trong bốn cường quốc của thế giới, đã có sẵn cơ sở tốt về giáo dục, công nghệ (như ở Mãn Châu, Nhật xây nhiều nhà máy. Sau khi mở cửa thay đổi chính sách kinh tế, TQ được sự giúp đỡ rất lớn của khối Hoa kiều giàu có, của Đài Loan và Singapore, thêm nhờ gần Hàn, Nhật có nền công nghiệp phát triển cao, thừa tiền và thiếu công nhân trầm trọng, nên TQ nhận được nhiều đầu tư về công nghiệp, tài chính từ những nơi đó. Ấn không có được những lợi thế đó. So sánh Ấn Độ với TQ, gần giống như so sánh VN với tỉnh Quảng Đông của TQ. Cà hai đếu nằm sát biển, gần nhau nữa, có dân số đông (VN đông hơn), nhưng vì Quảng Đông xây dựng kinh tế thị trướng sớm hơn VN 10 năm, nên hiện nay mức phát triển kinh tế của hai bên khác biệt nhau rất lớn.
Bạn Hưng Quốc viết:
“Theo tôi bài viết này của bạn có vẻ “non tay” và tôi không lấy làm ngạc nhiên khi bạn giới thiệu bạn 27 tuổi và đang ở Việt Nam. Bạn viết về một đề tài lớn trong khi bạn không hiểu rõ các khái niệm căn bản, đặc biệt là hai vấn đề chủ chốt bạn đề cập là “dân trí” và “dân chủ” khiến cho bao nhiêu “anh tài” phải lên tiếng “định nghĩa” xuông lại các khái niệm này”
Về khái niệm Dân trí thì ngay cả những người làm từ điển đồ sộ ở VN còn có thiếu sót, nữa là tôi? Ngay cả bạn khi phê phán người khác không hiểu rõ về Dân trí thì nào đã cho ra một định nghĩa ra hồn và đẩy đủ? Một phép liệt kê hàng loạt Dân trí là gì (như bạn làm) thì đâu phải định nghĩa?
Còn về khái niệm dân chủ thì như tôi đã trình bày ra (một cách ngắn gọn, không dài dòng) thì nó là một định nghĩa hoàn chỉnh rồi đó. Xin viết lại ở đây.
Nếu như bạn Hưng Quốc cho rằng như vậy là “không hiểu rõ” về khái niệm Dân chủ thì tôi xin chịu, không có ý kiến và cũng không muốn bàn cãi tiếp.
1. Dân chủ [tính từ], hiểu một cách nôm na là (tính chất của một thể chế chính trị mà ở đó) dân làm chủ.
2. Dân chủ [danh từ] là một hình thức của một thể chế chính trị mà ở đó, dân làm chủ. Cụ thể là người dân có quyền lực chính trị tối thượng mà với quyền lực này, họ có thể trao cho hoặc thu hồi từ một chính quyền cai trị, thông qua các cuộc bầu cử tự do, công bằng và công khai.
Ở đây, chúng ta xem xét nghĩa 2.
Nghĩa 2 là một định nghĩa phổ thông cho từ Dân chủ [danh từ]. Với định nghĩa này, người ta có thể phân ra hai loại: Dân chủ tự do và Dân chủ phi tự do.
Khi nói đến Dân chủ phi tự do thì người ta vẫn coi đó không phải là Dân chủ đích thực. Cho nên, Dân chủ được định nghĩa như vậy còn hạn chế, nên cũng có định nghĩa hoàn chỉnh hơn: vẫn với nghĩa 2, song bao hàm đặc điểm là thể chế đó đảm bảo các quyền tự do cho người dân. Định nghĩa hoàn chỉnh này chính là định nghĩa mà tôi muốn nói tới trong bài viết.
1. Bạn Anh Dũng viết:
“Thứ nhất, đại từ “người ta” mà anh/chị dùng là một đại từ vô nghĩa, mơ hồ. Đúng ra thì “người ta” chỉ là một bộ phận này của thế giới đưa ra những khái niệm như “dân chủ phi tự do” để chê bai, chỉ trích bộ phận khác của thế giới.”
Xin thưa với bạn là cách dùng từ “người ta” chỉ là một cách diễn đạt thôi mà. Có cần phải bắt bẻ thế không nhỉ? Khi tôi dùng từ này thì tôi đâu có mơ hồ với nó hay với khái niệm mà tôi dùng từ này để diễn đạt.
Dẫu sao vẫn cảm ơn về góp ý nhé!
—
2. Bạn Lê Quốc Trinh viết:
“Các bác bàn cãi chuyện dân chủ dân trí coi vẻ lý thuyết khá nhiều, lại còn dẫn dắt nhiều sự kiện từ những nước khác (Ân Độ chẳng hạn).”
Vâng, tôi đồng ý là chúng ta không cần phải nhắm vào lý thuyết nhiều. Còn việc lấy ví dụ về Ấn Độ thì đó là do tôi muốn tham khảo thêm (và nếu những người khác tham khảo thì cũng tốt) để phản hồi bạn Tâm Bảo.
Tôi cũng muốn chúng ta cùng liên hệ tới VN. Mong bạn cho ý kiến nhé!
Thôi thì hãy so thẳng Việt Nam với các nước đi. Trước hết, chưa thể xem Trung Quốc là độc tài tốt nhưng không phải là độc tài tồi, vì nhờ độc tài mà ít nhất dân nghèo của họ còn có miếng ăn cái mặc được cải thiện, quốc gia dư tiền làm chủ nợ. Có thể xem Ấn Độ là dân chủ tồi, nhưng nhờ có dân chủ mà tình trạng tham nhũng bị điều tra và loại trừ, tình trạng phân chia giai cấp bị chống đối.
Việt Nam hiện là một độc tài tồi. Việt Nam muốn thành một độc tài khá như Trung Quốc thì không thể thành công cũng vì 16 chữ vàng do độc tài Trung Quốc đề ra. Muốn trở thành độc tài tốt như Nam Hàn, Đài Loan thì ĐCS Việt Nam phải bị loại bỏ bằng vũ trang (mà không một cách nào khác) bởi một thành phần đối lập nào đó mà chắc chắn là “dân chủ và dân trí” hơn, coi bộ khó quá. Việt Nam muốn có được nền dân chủ coi bộ dễ hơn, còn què quặt hay tồi tệ cỡ nào không biết chớ chắc chắn sẽ tốt hơn là Ấn Độ, có nghĩa rằng hơn lãnh đạo sẽ bị điều tra tham nhũng và hơn 30% sẽ bị cáo buộc là tội phạm, quốc nạn sẽ được giải quyết.
Chế độ độc tài Việt Nam sỡ dĩ tồi là vì sao, nếu nguyên nhân sâu xa không phải là vì dốt nát? Để trở nên khôn ngoan và thực tế, để kinh tế có cơ hội phát triển nhanh, thì trước hết nhà cầm quyền phải bị/được dần dần “nâng cao dân trí”, nhu cầu về tự do và dân chủ phải bị/được từng bước đáp ứng. Dân chủ tự do hé mở thì giáo dục mới phát triển, có dân trí thì mới trở nên khôn ngoan. Cho nên đối với Việt Nam thì thực thi dân chủ, cải cách giáo dục xã hội, và phát trển kinh tế sẽ tác động tương hổ và tiến hành song song. Sẽ không có chuyện cái gì quan trọng hơn, cái gì nên làm trước, cái gì phải xảy ra lập tức, và nếu có thì sẽ là sự phát triển từng bước về mọi mặt của xã hội.
Xin đính chính:
Trong góp ý trước tôi viết :”…vào tháng 5 năm 1957, các cuộc bầu cửa ở miền Nam có vẻ công bằng hay hào hứng hơn…”
Xin sửa lại : “vào tháng 5 năm 1967”. Đây là cuộc bầu cử Tống thống và quốc hội, mở đầu đệ Nhị Cộng hòa ở Miền Nam.
Ngoài ra, đọc lại tôi thấy dẫn chứng về Sangha Phật giáo thờì nguyên thủy tôi đưa vào không sát hợp trong góp ý khi bàn về chế độ dân chủ. Lúc đó khi viết tôi nghĩ sinh hoạt dân chủ có mặt ở mọi nơi.
Bạn Trang Nhung,
Theo tôi bài viết này của bạn có vẻ “non tay” và tôi không lấy làm ngạc nhiên khi bạn giới thiệu bạn 27 tuổi và đang ở Việt Nam. Bạn viết về một đề tài lớn trong khi bạn không hiểu rõ các khái niệm căn bản, đặc biệt là hai vấn đề chủ chốt bạn đề cập là “dân trí” và “dân chủ” khiến cho bao nhiêu “anh tài” phải lên tiếng “định nghĩa” xuông lại các khái niệm này. Tuy vấn đề dân chủ thì có một cái đích chung (cái đích mà được nhiều người thừa nhận nhất) nhưng tùy vào hoàn cảnh môi trường kinh tế-chính trị-xã hội khiến cho người dân ít nhiều nhìn nhận nó có khác đi. Tôi xin đơn cử một ví dụ rõ nhất, tôi chưa cần biết bạn nhìn nhận, suy tôn vấn đề dân chủ như thế nào, nhưng trong một phản hồi vừa rồi bạn “xin gọi” Trương Nhân Tuấn là “chú” thì tôi thấy nó “phạm quy dân chủ” mất rồi (có thể vì điều này khiến bạn Anh Dũng mới gọi bạn là “anh/chị”). Nếu Việt Nam ta muốn đạt được một nền dân chủ thật sự thì cũng phải giải quyết được vấn đề “ngôn ngữ thân tộc” một cách thái quá này. Về vấn đề này bạn có thể tham khảo một bài viết của nhà văn Văn Chinh (http://vanchinh.net/index.php?option=com_content&view=article&id=470:v-th-ngon-ng-than-tc-trong-giao-tip-cong-s&catid=38:tiu-lun-i-thoi&Itemid=57).
Đôi lời góp ý nếu có thô mong bạn bỏ quá cho.
Tái bút: Tôi có khá phản hồi ở bài viết của bạn, nếu bạn không đọc được thì cứ email cho BBT talawas xin gửi các phản hồi của tôi hay các phản hồi trang nào đó. Đây là talawas, không như ở VN muốn gì cũng phải một lô lốc những thủ tục phức tạp đâu, xin bạn cứ tự nhiên cho.
Lại một lần nữa phản hồi của ông Trương Nhân Tuấn làm tôi phát sốt trở lại. Bàn về “dân trí” thời nay mà ông chỉ biết lôi cụ Phan ra để giải quyết thì tôi thấy ông đúng là hết đường rồi, có lẽ ông cần đọc thêm Khổng, Lão cho kỹ. Lại còn “mời” cả ông Hoàng Tụy ra làm khiên một cho mình nữa.
Sau hai ý lớn có đánh số thì ông quay ra: “Vấn đề là làm thế nào để có dân trí cao cho dân VN hiện nay? Khai dân trí phải là một quyết định chính trị của nhà cầm quyền.” Ở câu này thì tôi quả quyết rằng ông ấu trĩ quá rồi, ông ngại khó, ông cũng vòng vo, ông cũng ngại “đụng chạm”, ngại nhìn nhận vấn đề một cách sáng tạo, theo đúng tâm lý “người cao tuổi”, động đến vấn đề gì cũng lôi ông X, bà Y để làm vũ khí cho “chính kiến” của mình.
Sao ông Tuấn lại đổ hểt “trách nhiệm dân trí lên đầu chính quyền, ông cứ như chính quyền nó từ sao Hỏa rơi độp xuống Việt Nam và kiểm soát “dân trí” không bằng. Tôi hiểu, đây cũng chính là tâm lý của đa phần người Việt Nam hiện nay. Có câu nói : “Khi bạn đổ lỗi cho người khác, chính là bạn từ bỏ quyền năng của mình để thay đổi.”
Dr.Hanibal Lecter (trong phim Sự im lặng của bầy cừu) từng nói với Clarice, một nhân viên điều tra tội phạm của FBI: “First principles, Clarice. Simplicity.” Hãy nhìn nhận vấn đề “dân trí” thật đơn giản, trước tiên tạm quên đi cái chính quyền nhũng nhiễu, áp đặt, đao phủ, hãy để ý xem “dân trí” liệu có được xếp hàng trong những mục sau đây mà tôi liệt kê ra:
– Dân trí là dân đừng có đái bậy khắp chỗ nào có thể để người ta đặt bao nhiêu truyền thuyết cho nó (ví như Vịnh CAM DAI – CAM DAI BAY.. )
– Dân trí là dân uống bớt rượu bia, nhậu nhẹt tràn lan, cứ nhìn vào số lượng quán nhậu khắc biết (còn tác hại, xin miễn nhắc.)
– Dân trí là dân bớt chơi gái, hay xóa hẳn, vâng, cứ nhìn vào các thể loại karaoke đèn mờ, mát xa mát gần, gội đầu, ngủ trưa, lấy ráy tai.. mọc lên như cỏ khắc hiểu.
– Dân trí là dân bớt “lô đề” cờ bạc, hay xóa hẳn.
– Dân trí là dân bớt “đi bay, đi lắc” đi hút sách, đi nhà nghỉ ngay từ còn để chỏm. Vâng, cái này thì cũng xin xóa hẳn thì tốt.
– Dân trí là dân phải thấy thẹn sau khi để lại vỏ bánh, đồ ăn, tóp thuốc lá, bã kẹo cao su.. khi khỏi rạp hát, rạp chiếu phim.
– Dân trí là dân bớt lên đồng, dâng sao, đốt mã, cầu tài cầu lộc vơ hết về mình.
– Dân trí là dân bớt lê la quán xá điếu thuốc chén trà tàu buôn chuyện như đàn bà.
– Dân trí là dân tham gia giao thông phải biết đèn đỏ thì dừng, đi đúng tốc độ, không uống rượu khi tham gia giao thông.
– Dân trí là dân biết nhục khi “dúi tiền” cho anh CSGT, cho bác sĩ, cho anh công an phường..
– Dân trí là dân biết mở lòng đón nhận người cơ nhỡ, người ốm đau, người bị bệnh nan y, chứ đừng xua như xua ruồi, hay cứ phải tiền mới chịu ngúng nguẩy đụng tay.
– Dân trí là dân biết thưởng thức nhạc họa chứ không phải yêu những thứ nhạc thị trường, tranh ảnh cũng thị trường.
– Dân trí là dân phải có trách nhiệm trong những hành động của mình cho xã hội.
– Dân trí là dân không đổ rác, ném chuột chết ra đường.
– Dân trí là dân nên yêu hoa, nâng niu hoa chứ không nên “phá hoa/cướp hoa” như những hội hoa ở Hà Nội.
…
Vân vân và rất nhiều vân vân, ngồi viết như tôi thế này chắc hết năm mất. Nhưng không nói thì những người như ông Trương Nhân Tuấn lại cứ tưởng “dân trí” nó bị “chính quyền “ỉm’ đi dùng riêng không cho dân “chơi cùng”.
“Tiên trách kỷ, hậu trách nhân” ông Tuấn ạ.
Các bác bàn cãi chuyện dân chủ dân trí coi vẻ lý thuyết khá nhiều, lại còn dẫn dắt nhiều sự kiện từ những nước khác (Ân Độ chẳng hạn).
Tại sao không dám đem thẳng vấn đề Dân Chủ và Dân Trí Việt Nam lên bàn mổ xẻ xem sao? Chuyện đất nước của mình, mình không thảo luận thì còn nói gì phương trời nào khác! Tôi nhận thấy hiện nay trên Mạng BauxiteVietNam có nhiều tay viết Đảng viên trẻ tuổi, chiến sỹ trẻ, thanh niên sinh viên, bắt đầu lên tiếng mạnh bạo và thẳng thắn, họ có sợ gì ai đâu?
Các bác thử phân tích xem tại sao đất nước chúng ta cứ ỳ ạch mãi không sao thoát khỏi đói nghèo và lạc hậu, tại sao cứ mãi bị người phương Bắc hăm he, doạ nạt và uy hiếp? Tại sao chính quyền Hà Nội cứ tiếp tục “ngậm bồ hòn làm ngọt”? Các bác thử đề nghị một giải pháp tốt đẹp cho Dân Chủ Dân Trí Việt Nam xem sao? Có chết ai đâu nào!
Cám ơn,
Gửi bạn Nguyễn Trang Nhung
Tiêu đề bài viết của bạn là “dân trí bao nhiêu cho dân chủ?”. Như vậy khái niệm dân trí phải được định nghĩa cho rõ ràng, trở thành một biến số có thể đo lường được để có thể định lượng nhiều hay ít, và có thể so sánh giữa các dân tộc khác nhau.
Nếu không có một định nghĩa rõ ràng, không có một chuẩn mực chung để đo lường, thì làm sao biết là nhiều hay ít. Người này có thể dựa vào một hệ quy chiếu để bảo dân trí người Việt còn thấp lắm, người khác dùng hệ quy chiếu khác sẽ bảo dân trí người Việt cao lắm rồi … và sẽ chỉ dẫn đến những tranh cãi vô tận và có lẽ vô ích.
Thực ra cũng có nhiều những nghiên cứu định lượng về mối tương quan giữa dân chủ và trình độ giáo dục (đo bằng số năm đến trường trung bình của người dân). Chẳng hạn như nghiên cứu của Edward L. Glaeser trong bài “Why democracy needs education” chỉ ra rằng chất lượng của dân chủ và trình độ giáo dục của người dân liên quan mật thiết với nhau. Thậm chí Glaeser còn kết luận rằng đó là quan hệ nhân quả: (a) trình độ giáo dục càng cao thì chất lượng nền dân chủ càng tốt; (b) dân chủ trong tình trạng trình độ giáo dục thấp thường không ổn định, chất lượng thấp, hoặc chết yểu.
Tôi thì cho rằng bất kể chế độ chính trị là dân chủ hay độc tài, thì việc nâng cao chất lượng giáo dục cũng cứ là việc quan trọng và đáng được quan tâm. Và tôi vẫn tin là trí thức vẫn có thể làm được nhiều để giúp nâng cao nền giáo dục chứ không phải đợi đến khi có dân chủ rồi mới chịu tham gia.
Rõ ràng chế độ dân chủ ở Ấn Độ đã không làm tốt hơn chế độ độc đảng ở Trung Quốc trong việc “nâng cao dân trí” và “phát triển kinh tế”: kinh tế Trung Quốc tăng trưởng nhanh hơn Ấn Độ, sự bất bình đẳng về thu nhập cũng thấp hơn, tình trạng tham nhũng thì tương đương, nhưng Trung Quốc có tỷ lệ người mù chữ thấp hơn hẳn Ấn Độ và mức sống của người Trung Quốc nói chung cũng cao hơn người Ấn.
Đối với đại đa số người dân lao động thì việc phát triển kinh tế và nâng cao mức sống quan trọng hơn là những quyền tự do bầu cử, tự do ngôn luận. Vì vậy chừng nào mà chính quyền độc tài vẫn duy trì được sự tăng trưởng kinh tế, từng bước cởi trói để xã hội dễ thở hơn, thì chừng đó người dân vẫn còn có thể chấp nhận “sống chung với lũ” và “dân chủ hãy đợi đấy”. Đó là lý do vì sao người dân trong nước hiện nay chưa mặn mà với các tổ chức dân chủ.
Tại sao họ phải hy sinh để tranh đấu cho dân chủ, nếu dân chủ không hứa hẹn một cuộc sống tốt đẹp hơn về vật chất lẫn tinh thần cho họ hoặc cho con cháu họ? Tình trạng hiện tại chưa phải là tốt, nhưng đã hơn hẳn so với 20 năm về trước, tại sao họ phải mạo hiểm để tranh đấu cho dân chủ trong khi vẫn có rủi ro là dân chủ sẽ đi kèm với hỗn loạn (như ở Afghanistan) hoặc một chính phủ dân chủ được bầu lên có thể sẽ kém hiệu quả hơn cả chính phủ độc tài hiện nay trong việc điều hành kinh tế?
Một nền dân chủ tốt thì đáng mơ ước hơn là một chế độ độc tài tốt.
Một nền dân chủ tồi dở thì cũng hơn xa một chế độ độc tài tồi dở.
Nhưng một nền dân chủ tồi dở so với một chế độ độc tài tốt thì sao?
Lý tưởng nhất là Việt Nam (a) có một nền kinh tế hiện đại, (b) có một nền giáo dục phát triển, (c) và có một nền chính trị dân chủ vững mạnh.
Nhưng đó là mơ ước. Thực tế thì không dễ dàng gì để có được cả ba thứ ngay lập tức. Cũng không một cá nhân hay tổ chức nào đủ sức làm động lực để phát triển cả ba thứ cùng một lúc. Thử tưởng tượng xem nếu những người sáng lập ra Sampsung, Hyundai và những industrial heros khác của Hàn Quốc, thay vì dành hết đam mê và năng lực để xây dựng những đế chế công nghiệp, lại lao vào hoạt động chính trị, tranh đấu cho dân chủ, thì liệu Hàn Quốc có được như ngày nay hay không?
Vấn đề không phải là cái gì nên làm trước, cái gì làm sau, vì cả bạn và tôi đều chỉ là những cá nhân nhỏ nhoi không có thẩm quyền gì đối với sự vận hành của lịch sử. Vấn đề là hiện tại thì cái gì QUAN TRỌNG HƠN, và điều này thì tùy thuộc nhận thức của mỗi người, do đó cũng quyết định hành động của mỗi người.
Bạn có thể không đồng ý với tôi, muốn có dân chủ ngay lập tức. Vấn đề là bạn có đủ sức thuyết phục được đa số đồng lòng với bạn để tranh đấu cho dân chủ hay không?
Bảng liệt kê của ông XichLo lấy từ trang Web của tòa đại sứ Mỹ giải thích về Dân chủ có thể tóm tắt:
Chính quyền được thành lập dựa trên sự nhất trí của người dân, qua bầu cử tự do và công bằng, đảm bảo các quyền cơ bản của con người, phục vụ cho đa số nhưng tôn trọng các quyền của thiều số. Hiến pháp và luật pháp đặt ra các giới hạn quyền lực của chính phủ, nóí khác đi quyền lực nhà nước nằm trong một hệ thống luật pháp hợp hiến. Theo Fukuyma (Francis Fukuyama – Chế độ chuyên quyền kiểu Trung Quốc sẽ không thể tồn tại lâu ), chế độ dân chủ còn phải có cơ chế quy định trách nhiệm của chính quyền, và khả năng loại bỏ kẻ cầm quyền bất xứng.
Những điều kể trên ta thấy thực hiện ở các nước dân chủ Tây phương, thí dụ như Mỹ ( nhưng dưới con mắt của nhiều người châu Âu, Mỹ chưa phải là chế độ dân chủ thât tốt).
Khi xét mối liên hệ giữa dân chủ và dân trí, cũng cần nhớ là dân chủ và dân trí là hai quá trình chuyển biến, còn tiếp tục thành hình, hoàn thiện, chứ không phải là thực thể cố định, là cài khung cứng ngắt, đóng kín. Dân trí ngày càng cào, dân chủ ngày càng tốt hơn, và không phải giống như “cái trứng vói con gà” được ví von, mà phải như hai chân cùng bước để cùng giúp nhau đi xa hơn. Phải thấy có sự tác động qua lại. Dân chủ nhờ đưa tới tự do, khai phóng nên giúp nâng cao dân trí, và khi dân trí càng cao chế độ dân chủ càng tốt hơn. Nếu thế, có thể xây dựng chế độ dân chủ từ bất cứ trình độ dân trí nào. Thật ra, quan niệm về dân chủ và cộng hoà đã có từ thời cổ Hy Lạp, và cũng được người La Mả tiếp nối với các hình thức nghị viện, bầu chọn (tuy có giới hạn thành phần uu đãi). Người ta cũng nói trong các tổ chức tăng già (sangha) của Phât giáo thòi nguyên thủy gổm hàng ngàn người xuất gai sống chung, mọi giới luât, quy định được cùng thảo luận để sau đó áp dụng chung cho mọi người, chứ không phải do một người nào toàn quyền áp đặt lên tăng chúng. Có lẽ sống trong chế độ dân chủ là gần với tính tự nhiên của con người nhất (có từ thời bộ lạc) hơn là trong chế độ chuyên quyền chỉ môt số ít người quyết đinh cho tất cả. Đó là cảm giác thât sự của nhiều người VN đang sống ở hải ngoại, nếu bây giờ họ trở lại sống dưới chế độ độc đoán thì thấy rất phản tự nhiên (hay ít ra đây là cảm giác của riêng tôi).
Năm 1946, khi ông Hồ Chí minh cho tổ chức bầu cử đại biểu quốc hội đầu tiên của nước VNDCCH, thì số người VN mù chữ lúc đó phải tới chừng 80%. Số còn lại biết chữ thì là viên chức, cán bộ của phong trào Việt Minh làm công việc hướng dẫn bầu cử hay giúp viết tên các ứng cử viên lên lá phiếu cho đa số cử tri mù chữ. Cho nên cuộc bỏ phiếu đó chẳng mấy giá trị đối với cái nhìn ngày nay (không kề lúc đó một phần lãnh thổ đã bị Pháp chiếm). Muờí năm sau (ngày 23-10-1955) khi ông Ng Đình Diệm tổ chức trưng cầu dân ý truất phế Bảo Đại, ông được số phiếu bầu cao hơn số cử tri ghi danh (chỉ xét riêng khu vực Sài Gòn- Chợ Lớn, như đã dẫn chứng ở góp ý khác). Tháng Ba năm 1958, bầu cử Quốc Hội ở miến Nam, ông Phan Quang Đán đắc cử, nhưng bị chính quyền ông Diệm loại bỏ vì “gian lận”; năm 1959 ông Đán tranh cử lần nữa cũng đắc cử và cũng bị loại vì “vi phạm luật bầu cử”. Năm 1958, khi ông Nghiêm Xuân Thiện viết bài nhận xét về bầu cử ở miền Nam trên báo Thời Luận thì bị đưa ra tòa vì tội phỉ báng chính quyền, và báo Thời Luận bị đóng cửa, ông Thiện bị tù giam 10 tháng., Thế nhưng, vào tháng 5 năm 1957, các cuộc bầu cửa ở miền Nam có vẻ công bằng hay hào hứng hơn, như người tranh cử với hai ông Nguyễn Văn Thiệu – Nguyễn Cao Kỳ là Trương Đình Dzu nhận được số phiếu bầu khá cao, và các ông Trần Văn Đôn, Tôn Thất Đính từng bị quân đội (Thiệu -Kỳ)lật đổ, được bầu vào thương nghị viện (nghị sĩ)với số phiếu rất cao. Rõ ràng lúc đó dân chủ và dân trí ở miền Nam đã có những bước tiến đáng kể so với 10 năm trước. Trong nhiệm kỳ sau của ông Thiệu (với PTT là Trần văn Hương), dân miền Nam bầu một quốc hội với thành phần đối lập đông đảo và mạnh, thể hiện một chế độ dân chủ hơn..
Thật ra, các nước Nam Hàn, Đài Loan,Indonesia, Phi do dân trí lúc đầu còn thấp, một số người đã chuyên quyền và trở thành độc tài, nhưng ngày nay họ đều tiến xa trên con đừng xây dựng dân chủ. Trường hợp ở Ấn Đô cũng vậy, nhưng có điểm khác là tuy dân trí ở Ấn khởi đầu rất thấp, họ không phải trải qua một chính quyền độc tài nào từ ngày độc lập đến bây giờ. Ngày nay Ấn Độ, Mỹ và Indonesia được coi là ba nước dân chủ lớn nhất của thế giới, mà trình độ dân trí khác nhau xa. Dù vậy ,chắc chắn người dân mỗi nước thấy hạnh phúc với thể chế họ chọn.
Anh/Chị Trang Nhung,
Thứ nhất, đại từ “người ta” mà anh/chị dùng là một đại từ vô nghĩa, mơ hồ. Đúng ra thì “người ta” chỉ là một bộ phận này của thế giới đưa ra những khái niệm như “dân chủ phi tự do” để chê bai, chỉ trích bộ phận khác của thế giới.
Một khái niệm phổ biến, một thể chế phổ biến không có nghĩa là đúng và áp dụng được với mọi đối tượng, mọi hoàn cảnh.
Tổng hợp ý kiến của ông Nguyễn Hùng (cho rằng DÂN CHỦ là cảm nhận, quan điểm cá nhân), ông Lê Quốc Trinh (cho rằng DÂN CHỦ là ý thức cá nhân), và anh/chị Trang Nhung (vẫn còn mơ hồ với đại từ “người ta”) thì có thể tạm kết luận là: xã hội nào hiện nay cũng có dân chủ, vấn đề chỉ ở chỗ chất lượng cao hay thấp mà thôi. Bởi vì ở đâu thì người dân cũng được TOÀN QUYỀN, TỰ NGUYỆN với lá phiếu của mình.
Gửi bạn Nguyễn Tâm Bảo,
Tôi đã vào link mà bạn cung cấp nhưng không download được file tài liệu (do quyền download bị giới hạn). Sau khi đã tham khảo trích dẫn, tôi xin trả lời như sau:
Trong một phản hồi, tôi đã giải thích rằng dân chủ trong bài viết là dân chủ với chất lượng tối thiếu cần có (nếu với chất lượng bất kỳ thì đã không bàn tới các điều kiện), với định chế dân chủ đủ tốt để nó có thể duy trì được mà không đổ vỡ hay xuống dốc. Nhắc lại điều này để nhằm phân biệt với dân chủ què quặt mà bạn nói đến.
Về trường hợp Ấn Độ, nếu những điều được chỉ ra trong Journal of Democracy là đúng, thì có thể nói rằng định chế dân chủ của Ấn Độ là không đủ tốt, mà như vậy thì việc lấy ví dụ về Ấn Độ trong bài viết của tôi là không thích hợp. Tuy nhiên, các kết luận về Dân trí & Dân chủ trong bài thì vẫn thế.
Nói thêm một chút là, khi làm chủ, người dân có thể có những lựa chọn sai, bất kể trình độ dân trí nào. Tất nhiên, dân trí thấp thì khả năng sai lầm càng lớn. Song như bài viết của một tác giả nào đó cho rằng: người dân được phép sai, và họ có thể trưởng thành hơn sau những sai lầm, tôi đồng tình với quan điểm đó. Một nền dân chủ với chất lượng tối thiểu cần có thì phải đảm bảo được việc người dân có thể khắc phục được các sai lầm của mình.
Về việc ưu tiên phát triển trước, tôi không tán đồng. Lấy ngay ví dụ Ấn Độ, thay vì dân chủ trước mà ưu tiên phát triển trước, Ấn Độ sẽ ra sao? Những đặc điểm văn hóa tiêu cực thể hiện ngay trong nền dân chủ Ấn Độ sẽ phát huy cao độ thế nào khi thay độc tài cho dân chủ?
Vấn đề Dân chủ và Phát triển là một vấn đề lớn, tôi chưa thể bàn sâu. Chỉ xin dẫn ra đây một bài viết hữu ích của tác giả Hoàng Xuân Đài, mong các bạn đọc sẽ tham khảo kỹ lưỡng:
Dân chủ và Phát triển:
http://www.xuquang.com/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=420&Itemid=43