Nguyễn Trang Nhung – Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?
10/11/2009 | 8:00 sáng | 127 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: DÂN CHỦ
1. Bài viết này chỉ ra những lý lẽ và phân tích nhằm tìm giải đáp cho câu hỏi được nêu trong tựa đề. Với bài viết này, tôi hi vọng sẽ tháo gỡ được hoàn toàn (hoặc phần lớn) băn khoăn của không ít người về mối liên hệ giữa Dân chủ và Dân trí.
Nhiều người cho rằng để có dân chủ cần có dân trí cao, hoặc ít ra là không thấp. Theo đó, dân trí phải đạt đến một trình độ nào đấy là điều kiện cần cho dân chủ. Tuy nhiên, không mấy ai chỉ ra được trình độ nào đấy cụ thể ra sao.
Dân trí được định nghĩa là trình độ hiểu biết của người dân, nói chung [1]. Ở một nước như Việt Nam, đa số người dân sống bằng nông nghiệp, lại ít có điều kiện tiếp cận với tri thức, nên trình độ hiểu biết nói chung – hay dân trí – là tương đối thấp.
Tôi không có ý muốn bàn cãi với những ai phản đối nhận định trên, bởi đó không phải là một trong những điều mà bài viết này hướng tới. Thay vào đó, tôi muốn chúng ta cùng đi đến một khẳng định rằng: Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ.
2. Cuộc bầu cử tại Ấn Độ vào tháng 5 vừa qua đã cho thấy rõ nét về quyền làm chủ của người dân nước này. Mặc dù đa số người dân Ấn Độ sống trong đói nghèo, và bởi thế, không có hoặc ít có điều kiện học hành, nhưng họ vẫn có thể sử dụng hiệu quả lá phiếu.
Trong một bài viết về cuộc bầu cử, Hồng Nga của BBC Việt ngữ đã mô tả một cụ bà 53 tuổi tên là Nila Devi, một nông dân ở làng Chhiattar, bang Bihar nghèo nhất nhì̀ Ấn Độ̣: “Giống như đa phần phụ nữ ở độ tuổi trung niên trong làng, bà Nila không biết chữ và chỉ nhận biết các đảng chính trị theo màu cờ sắc áo. Nhưng bà biết phải bầu cho ai.”[2]
Bài viết dẫn lời nhận xét của một nhà phân tích chính trị địa phương: “Cho dù nghèo đói, người dân ở đây nhận thức rõ ràng về dân chủ.”, và “Dân nghèo ở đây hiểu rằng quyền bầu cử là rất quan trọng, vì thông qua lá phiếu, họ có thể thay đổi cuộc đời.”[3]
Có thể nói, cuộc bầu cử tại Ấn Độ nói riêng và nền dân chủ Ấn Độ nói chung là minh chứng không thể chối cãi cho thực tế rằng: Dân chủ là hoàn toàn có thể ở một nước có mặt bằng dân trí thấp.
3. Nếu hình dung trình độ hiểu biết của một người như một chiếc tủ thì chiếc tủ ấy có nhiều ngăn. Mỗi ngăn của chiếc tủ chứa đựng những hiểu biết về một lĩnh vực nào đấy. Ngăn rỗng thì hiểu biết về một lĩnh vực bằng không, ngăn đầy thì hiểu biết về lĩnh vực ấy trọn vẹn. Trình độ hiểu biết của một người có thể được đánh giá là cao hay thấp, tùy thuộc vào việc chiếc tủ của người đó có các ngăn đầy, không rỗng không đầy, hoặc rỗng ra sao.
Hiểu biết về dân chủ có thể được đặt trong một ngăn. Ngăn này có thể rỗng ngay cả với người có nhiều hiểu biết, chẳng hạn những người có nhiều bằng cấp về các lĩnh vực chuyên môn nhưng lại không có khái niệm gì về dân chủ. Chiếc tủ của cụ bà Nila Devi trong minh họa kể trên có hầu hết các ngăn là rỗng, nhưng ngăn này thì không.
Thay chiếc tủ trình độ hiểu biết của mỗi cá nhân bằng chiếc tủ dân trí của người dân một nước. Ở góc độ dân trí, chỉ cần xem xét ngăn chứa hiểu biết về dân chủ, mà không cần xem xét các ngăn khác hoặc toàn bộ chiếc tủ, để biết người dân nước này có thể làm chủ hay chưa.
Hình dung đơn giản trên đây nhằm cho thấy rằng, để có dân chủ thì vấn đề không phải là dân trí cao hay thấp, mà là hiểu biết của người dân về dân chủ có đầy đủ hay không. Hiểu biết này chỉ là một phần nhỏ của dân trí. Không thể nói dân trí chung chung như một điều kiện cần cho dân chủ.
4. Dân chủ là một quá trình mà ở giai đoạn đầu, để hình thành một định chế với những yếu tố nền tảng đảm bảo cho việc người dân làm chủ thì không đòi hỏi dân trí cao. Song rõ ràng, trong bất cứ giai đoạn nào của dân chủ, dân trí càng cao thì việc thực thi dân chủ càng hữu hiệu. Trở lại hình ảnh về chiếc tủ dân trí, nếu các ngăn về các lĩnh vực kinh tế, giáo dục, y tế, pháp luật,… càng đầy, thì khả năng người dân làm chủ một cách hiệu quả các lĩnh vực này – thông qua việc tác động và (gián tiếp) tạo nên các chính sách Nhà nước về các lĩnh vực, càng lớn.
Đến đây, có thể có ý kiến cho rằng: Cần một nền dân chủ có chất lượng cao ngay từ khi nó mới ra đời, và do đó, chỉ nên có dân chủ khi dân trí đã cao. Điều này tuy có vẻ đúng, nhưng thực tế là sai lầm. Bởi thứ nhất, đợi đến khi dân trí đã cao mới thực thi dân chủ thì sẽ không nhanh tiến bộ bằng thực thi dân chủ sớm khi có thể, và hệ quả là, thứ hai, không nhất thiết cần một nền dân chủ ngay từ đầu đã có chất lượng cao.
Có thể thấy nhiều quốc gia có nền dân chủ khá sớm khi trình độ dân trí không cao, chẳng hạn như Thụy Điển. Một thế kỷ trước đây, Thụy Điển vẫn chỉ là “một nước nông canh lạc hậu, với đại đa số dân chúng sống trong những điều kiện rất nghèo khổ”[4]. Cũng khoảng thời gian ấy, năm 1921 đã diễn ra cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên. Nền dân chủ Thụy Điển từ đó hình thành và dần trở nên bền vững. Đến nay, thành công của nền dân chủ Thụy Điển có thể được dễ dàng nhận thấy qua “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ không chỉ trong chính trị quốc gia, vùng miền và địa phương, mà còn ở cả nhà trường, nơi làm việc, trong các tổ chức quyền lợi và các khu vực khác của xã hội”[5].
Chắc chắn rằng, nếu nền dân chủ Thụy Điển chỉ xuất hiện khi dân trí đã cao, thì ngày nay chúng ta đã không có cơ hội được chứng kiến sự thành công của nền dân chủ này đến như thế!
Tán thành việc đợi cho dân trí cao rồi mới thực thi dân chủ tương tự như tán thành việc tích lũy lý thuyết thành đống rồi mới đem ra thực hành, trong khi nếu vừa học vừa hành thì sẽ sớm hưởng được ích lợi từ việc lý thuyết và thực hành bổ trợ cho nhau.
Cũng như thực hành tác động trở lại (qua việc củng cố và có thể làm gia tăng) lý thuyết, dân chủ giúp cho dân trí phát triển. Thực hành dân chủ là cách tốt nhất để người dân kiểm nghiệm lý thuyết về quyền làm chủ quốc gia, đồng thời, kinh nghiệm làm chủ quốc gia có thể giúp người dân đạt được những tri thức mới. Thêm vào đó, xã hội dân chủ cho phép các quyền tự do, mà với các quyền này, người dân có được không gian rộng mở cho sự phát triển cá nhân, trong đó có sự hoàn thiện tri thức. Chẳng hạn, thông qua báo chí tự do và bàn thảo công khai về các vấn đề thời sự, người dân có thể mau chóng thu được những hiểu biết cần thiết trong các lĩnh vực mà mình quan tâm.
5. Kết lại, toàn bộ lý lẽ và phân tích đã nêu có thể được tóm gọn qua ba điểm chính: 1) Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ. Để có dân chủ thì người dân cần hiểu biết về dân chủ, trong đó có quyền làm chủ của mình, hiểu biết này là một phần của dân trí; 2) Dân trí càng được nâng cao thì dân chủ càng được thực thi hữu hiệu, và ngược lại, dân chủ càng được thực thi hữu hiệu thì dân trí càng được nâng cao; 3) Thực thi dân chủ sớm khi có thể thì tốt hơn là đợi đến khi dân trí đã cao.
Cần lưu ý rằng, trong điểm đầu tiên, hiểu biết của người dân về dân chủ chỉ là một điều kiện cần (mà không phải toàn bộ điều kiện) cho dân chủ. Xét từ phía người dân, chỉ riêng hiểu biết này thôi là chưa đủ cho việc người dân thực hiện quyền làm chủ của mình.
Nếu có hiểu biết về quyền làm chủ nhưng không có ý thức thực hiện quyền này thì có nghĩa người dân đã tự tước đi cơ hội được làm chủ đất nước. Cho nên, chỉ khi hiểu biết về quyền được song hành với ý thức thực hiện quyền, thì mới có hi vọng rằng người dân sẽ trở thành chủ nhân đích thực.
Tại Việt Nam, hiểu biết về dân chủ lẫn ý thức thực hiện quyền làm chủ của người dân còn hạn chế, vì vậy, để tiến tới dân chủ, hai yếu tố này phải được nâng cao. Việc nâng cao cả hai yếu tố sẽ diễn ra rất chậm chạp nếu thiếu đi những điều kiện tác kích. Những điều kiện ấy có thể được tạo ra từ phía chính quyền bằng cách mở rộng dần không gian sinh hoạt dân sự và chính trị cho người dân, để người dân tham gia ngày càng sâu vào việc điều hành xã hội[6]. Bên cạnh đó, chính quyền cần có những đột phá trong việc cải tổ hệ thống chính trị hiện tại để đạt đến một thể chế dân chủ hiệu quả trong tương lai.
© 2009 Nguyễn Trang Nhung
© 2009 talawas blog
[1] Theo Từ điển tiếng Việt – Nxb Đà Nẵng.
[2] Đói nghèo và Dân chủ – Hồng Nga, BBC Việt Ngữ
http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2009/05/090511_trainblog3.shtml
[3] Như trên.
[4] Thụy Điển & Người Thụy Điển – Claes Britton và Viện Thụy Điển.
[5] Như trên.
[6] Ví dụ, mở rộng dần bầu cử dân chủ cấp cơ sở để tiến dần tới bầu cử dân chủ cấp quốc gia.
Dân chủ nó cũng như hàng hóa, có nhiều loại, “hàng” Mỹ, Nhật, Pháp, Tàu, Việt, Hàn..anh nào cũng cho “hàng” mình tốt, chính hiệu con nai vàng, còn “hàng” của người khác là rởm, nhái. Tôi có một ví dụ rất “sáng ngời” thế này về việc “chê hàng”: “Nhưng mà vì họ có tiền, họ mạnh hơn, cho nên họ lớn tiếng họ nói họ nhân quyền, chứ thật ra là họ vi phạm nhân quyền nhất thế giới. Còn chúng ta á, thì họ nói chúng ta vi phạm nhân quyền.” Nghe câu này hẳn rất quen thuộc chăng (vâng, đúng thế: http://www.talawas.org/?p=6431). Tùy vào trình độ dân trí mà người ta “mua hàng, chấp nhận hàng” có khác nhau (tùy thuộc và cách hiểu dân chủ), không hẳn là “tiền nào của đấy” nhưng cũng cần phải có “con mắt tinh đời” nữa. Dân trí cao thì mua được “hàng tốt”, dân trí lùn thì vớ phải “hàng giả, hàng nhái” là chuyện cầm chắc.
Nhắc đến chuyện “đi bầu” con tim tôi lại khấp khểnh bồi hổi bồ hồi. Ngày ấy cờ quạt, biểu trương, biểu ngữ rợp trời dậy đất, sao vàng tung tóe khắp hang cùng ngõ hẻm, loa đài ồn ã từ tinh mơ đến tối mịt. Các “điểm bầu cử” ai cũng mặc áo đẹp, hút thuốc thơm, mặt mày rạng rỡ. Người dân nào chẳng màng đến việc nước hẳn cũng thấy áy náy lắm. Tất nhiên nhiều người vẫn cho rằng bầu cử là “bầu cử đểu”, nhưng có nhiều người thì khác, họ “có ý thức”, đọc kỹ tiểu sử các vị “đại biểu” rồi ‘gạch tên” rất chắc tay, vì trình độ khác nhau nên tiêu chí của họ cũng có khác nhau, người thì cho rằng, “cán bộ” thì phải “đẹp giai, đạo mạo”, người thì bầu cho vị nào “đồng hương”, người thì bầu cho vị nào tiểu sử “nghe có vẻ sáng sủa lắm”..Tôi tin là ở Việt Nam có rất nhiều người người cả tủ sách không có lấy một ngăn đầy trừ ngăn “bỏ phiếu” họ vẫn rất chắc chắn “biết phải bầu cho ai” như bà cụ nghèo nhất nhì Ấn Độ trong bài này. Bà cụ đó mà cho sang chơi miền biên Trung-Việt ta chắc hoa hết mắt vì hàng hóa tuyền LV, Hugo Boss, CK..mà giá lại rẻ đến “giật mình thon thót”, và cụ hẳn sẽ dốc hết cả gia tài mà mua những thứ “biết chắc mua cái gì”.
Dân trí mà ví như chiếc tủ của chị Trang Nhung nghe có vẻ hơi buồn cười, nhất là “Ở góc độ dân trí, chỉ cần xem xét ngăn chứa hiểu biết về dân chủ, mà không cần xem xét các ngăn khác hoặc toàn bộ chiếc tủ, để biết người dân nước này có thể làm chủ hay chưa.” Kiến thức của nhân loại khó mà phân chia ra rạch ròi như dưa, cà, hành tây, củ kiệu, khoai tây như vậy, nó là cái “hổ lốn”, cái nọ xọ cái kia. Dân trí phải là sự tổng hòa hài hòa của các kiến thức, chứ không thể gọi “anh A “dân trí hóa học” cao nhưng “dân trí dân chủ” thấp”…hay đại loại như vậy
Bạn Anh Dũng nói “cũng chẳng giải quyết được gì” đúng là hơi quá, vì theo tôi, bài viết đã giải quyết vấn đề “dân chủ cho dân trí thấp”, “dân trí” theo cách hiểu của tác giả. Nó gần như là “giải quyết máy tính xách tay cho học sinh tiểu học miền ngược”.
Đôi lời lỗ mỗ, xin tác giả bỏ quá cho.
Mời Trang Nhung sang Apghanistan giúp Kazai làm dân chủ mẫu cho người Việt nhờ với.
Cách đặt vấn đề của tác giả là hoàn toàn đúng! Dân trí là trình độ của người dân và dân chủ là quyền lợi của nguời dân. Không có lý do gì để coi dân chủ chỉ là món thịt chó, không cho trẻ con ăn.
Tôi mới đi công tác ở Mali về. Đó là 1 trong 25 nuớc nghèo nhất thế giới. Thu nhập đầu người theo sức mua chỉ hơn 1200 USD, tức là khoảng 1/3 Việt Nam. Nhưng Mali có một nền dân chủ đuọc coi là mẫu mực nhất châu Phi. Tổ chức phóng viên không biên giới mới xếp hạng Mali đứng trên cả mẫu quốc cũ là nuớc Pháp về mặt tự do báo chí. Vì nghèo và dân cư sống phân tán nên trình độ phổ cập giáo dục ở đó còn thấp, chỉ khoảng 35-40% dân biết đọc, biết viết. Với dân trí như vậy nhưng họ có một hệ thống chính trị đa nguyên tới 15-16 đảng phái và một quốc hội làm việc với nhau tới số.
Tôi tin chắc rằng ở đó cũng có nạn tham nhũng, vì nhà nuớc còn nắm phần lớn nền kinh tế, nhưng chính vì nền dân chủ mở rộng ở đó nên tại các cơ quan nhà nuớc mà tôi tiếp xúc, công chức làm việc vô tư hơn ở VN. Mọi dự án bàn bạc đều không bị cái trò “gài cắm ý đồ” làm cho ách tắc như ở VN. Bên đó tôi thấy có những trở ngại do trình độ cán bộ, do những thói quen lề mề của nguời Phi châu, nhưng rõ ràng là không gặp phải cái trò “cơ chế ấy mà” của VN ta.
Từ biên phòng, hải quan, kiểm dịch ở sân bay đến trạm xá trong thành phố, ở đâu tôi cũng cảm thấy sự luộm thuộm, chậm chạp của một xã hội đang phát triển, nhưng cuối cùng mọi việc đều đuợc giải quyết xong xuôi, vô cùng vui vẻ. Tôi cứ tưởng vì mình là dân ngoại quốc nên đuợc ưu tiên. Nhưng khi hỏi tay bạn nguời Mali thi hắn bảo: “Dân tao ai cũng vậy mà”
Theo tôi, chính nền dân chủ ở đó đã tạo cơ chế kiểm soat lẫn nhau, khiến cho nạn tham nhũng chỉ xảy ra ở các cấp nào đó, nhưng không đi vào từng tế bào của xã hội và do đó không làm ảnh huởng đến cuộc sống của nguời dân.
Như vậy tóm lại là “Trẻ con vẫn đuợc ăn thịt chó”
Bận quá, nhưng khi nào rỗi tôi sẽ viết một ký sự về Mali.
“Anh Dũng nói:
10/11/2009 lúc 11:16 sáng
Những bài viết kiểu này, dù cho do ai viết đi chăng nữa, thì cũng chẳng giải quyết được gì. Bởi không giải quyết được câu hỏi quan trọng nhất: DÂN CHỦ LÀ GÌ?”
Anh Anh Dũng lóng rầy xuất chiêu rất ư là hào phóng, chắc ý anh muốn đợi chị Em Xinh tiếp chiêu, nhiên hậu sẽ có thêm hùng khí giảng cho thiên hạ biết thế lào nà DÂN CHỦ, hôm trước bắt bẻ ông Trần Gia Phụng anh Anh Dũng còn biết cả con số không (nó) tròn trĩnh thật là một phát giác vô vàn sáng tạo, mong anh tiếp tục thao thao bất kiệt nhé!
Thật lạ lùng khi Anh Dũng phải vượt firewall vào talwas blog để hỏi một câu thật ngộ nghĩnh: “DÂN CHỦ LÀ GÌ?”, tôi cũng phải vượt firewall để vào đây và đọc comment này mà lòng cảm thấy thật buồn, tôi mới nghiệm ra một điều hiển nhiên là Dân chủ như thế nào thì tùy theo sự nhận thức và cảm nhận của ta, sự hiểu biết và nhận thức của ta về nó tới đâu thì nó sẽ như thế thôi, khó ai giải thích đầy đủ cho một khái niệm trừu tượng. Hẳn vì thế mà tác giả đã nói rằng mình không muốn tranh cãi, điều đó cũng rất đúng vì không ích gì để phải sa vào những tranh cãi vô bổ kia, điều tác giả muốn nói rất rõ ràng “Dân chủ không cần phải đợi đến lúc dân trí cao mới có”. Đây là một ý kiến rất xác đáng, tôi đồng ý như thế, vì như chúng ta biết trên thế giới hiện nay có nhiều quốc gia với những nền dân chủ tiên tiến thì hầu hết (nếu không muốn nói là toàn bộ) đã xây dựng xã hội dân chủ từ điểm bắt đầu rất thấp, bằng ý chí của toàn dân họ đã đi từng bước vững chắc trên con đường cả dân tộc đã chọn, đến hôm nay thành quả của dân tộc họ đã làm cho nhiều quốc gia phải ngưỡng mộ. Như vậy không cần phải đợi đến khi dân trí cao mới có dân chủ đó là điều thực tế đã xảy ra.
Có thể nào đến giờ này ta còn phải hỏi Dân chủ là gì, tại sao chúng ta không hỏi và RẤT NÊN tự hỏi mình: LÀM THẾ NÀO ĐỂ CÓ DÂN CHỦ? Khi bạn và tôi phải vượt tường lửa để được truy cập vào đây bằng những nick name và phải hide IP để post lên những ý kiến của mình một cách lén lút như ăn trộm thì câu hỏi đó có cần thiết cho bạn, cho tôi và cho mọi người không?
Dân Trí: trước tiên phải tự hỏi “Dân Trí thế nào mới đủ?” Trí tuệ của mỗi cá nhân còn phải tuỳ căn cơ, nỗ lực và điều kiện tiếp cận mới phát triển được, nói chi trí tuệ của toàn dân. Phát triển dân trí tuỳ thuộc hệ thống giáo dục, liên hệ nhiều với ý thức của lãnh đạo, do đó mới thấy “không có Dân Chủ thì Dân Trí bị lu mờ”, vì chẳng có tập đoàn lãnh đạo chuyên chính nào lại muốn phát triển Dân Trí để rồi bị mất quyền chỉ huy sao? Có quốc gia nào trên thế giới dám vỗ ngực tự xưng dân trí cao chưa? Tuy vậy sự kiện những nước giàu tiếp tục “bóc lột” làm giàu trên xương máu người dân những nước nghèo nàn, lạc hậu, chính là hình ảnh khác biệt của dân trí đó vậy.
Còn Dân Chủ? Có nhiều nước đã dám hô hào dân chủ và dám chi tiêu bộn bạc để thông tin sâu rộng, tổ chức bầu cử hàng tháng hàng năm trên mọi cấp bậc (chính phủ, Quốc Hội, thành phố, tiểu bang và liên bang), hãy nhìn sơ qua cuộc vận động bầu cử tổng thống nước Mỹ vừa qua để thấy thể chế dân chủ thật sự nó phức tạp và tốn kém biết bao nhiêu. Nhưng nếu không duy trì thể chế Dân Chủ phức tạp đó thì xã hội của họ sẽ biến loạn ngay, chao đảo và nguy cơ trở lại con đường “độc tài, chuyên chính” không xa, vô tình làm mồi cho bên ngoài thao túng, bóc lột. Kết quả hiển nhiên: Dân Trí đi xuống.
Thế thôi.
“Có thể nói, cuộc bầu cử tại Ấn Độ nói riêng và nền dân chủ Ấn Độ nói chung là minh chứng không thể chối cãi cho thực tế rằng: Dân chủ là hoàn toàn có thể ở một nước có mặt bằng dân trí thấp.” (Trích)
Câu hỏi quan trọng hơn: Dân chủ có giúp nâng cao dân trí hay không, có làm cho đời sống của những người có dân trí thấp tốt đẹp hơn hay không?
Dường như trường hợp Ấn Độ lại là minh chứng cho thấy dân chủ chẳng có ích gì trong việc nâng cao dân trí cũng như nâng cao mức sống cho người dân.
Ấn Độ có tỷ lệ mù chữ khoảng 35%, và hơn 30% dân số sống dưới chuẩn nghèo.
“Mặc dù đa số người dân Ấn Độ sống trong đói nghèo, và bởi thế, không có hoặc ít có điều kiện học hành, nhưng họ vẫn có thể sử dụng hiệu quả lá phiếu.” (Trích)
Theo một bài viết trên Journal of Democracy số tháng 10 vừa rồi, thì có khoảng 30% dân biểu Hạ Viện Ấn Độ (Lok Sabha) đang bị điều tra hoặc đã bị cáo buộc là tội phạm. Chính vì sự thất học và đói nghèo của đa số người dân nông thôn mà những cuộc bầu cử ở Ấn Độ trở thành cơ hội để các trùm tội phạm trở thành chính trị gia nhằm thâu tóm quyền lực để củng cố những hoạt động phi pháp của băng đảng.
Nền dân chủ Ấn Độ cũng không đem lại sự bình đẳng về nhân phẩm cho mọi người: sự phân biệt đẳng cấp trong xã hội vẫn sâu sắc.
Nền dân chủ cũng không đem lại hòa bình thật sự cho người Ấn: người Hồi và người Hindu vẫn đánh giết lẫn nhau, tình trạng tham nhũng giúp duy trì những nhóm du kích vũ trang chống lại chính phủ, v.v…
Rõ ràng nền dân chủ của Ấn Độ là một nền dân chủ què quặt. Thậm chí không biết có nên gọi đó là một nền dân chủ hay không. Tự do ứng cử và bầu cử thì chưa phải là dân chủ. Người dân Afghanistan cũng đã có quyền đi bầu cử, nhưng cuộc bầu cử thì vẫn cứ đầy gian lận như thường, và Hamid Karzai vẫn cứ là Tổng thống dù đã làm nhiều trò gian dối với các thùng phiếu.
Nhiều chứng cớ cho thấy nền dân chủ nếu không được xây dựng trên một nền tảng vững chắc, mà quan trọng nhất là một nền kinh tế đã được hiện đại hóa và dân trí tương đối cao, thì thường sẽ chỉ là nền dân chủ què quặt, nếu không chết yểu thì cũng chẳng đem lại nhiều lợi ích cho người dân.
Quan trọng nhất vẫn là phát triển kinh tế. “Có thực mới vực được đạo”. Vấn đề là liệu một chế độ độc tài có thể phát triển kinh tế hay không? Có thể có mà cũng có thể không. Nếu chế độ độc tài khôn ngoan và thực tế, thì kinh tế vẫn có cơ hội để phát triển nhanh, kéo theo sự phát triển của giáo dục, dẫn đến dân trí được nâng cao, nhu cầu về tự do và dân chủ dần dần được nâng lên, đến một ngưỡng nào đó sẽ có sự chuyển pha từ độc tài sang dân chủ. Đó là trường hợp của Hàn Quốc và Đài Loan.
Cảm ơn bài viết của bạn. Sự ví dân trí như những “ngăn tủ” rất cụ thể và dễ hiểu. Đúng vậy, dân trí không thể quyết định cho việc cần hay không hoặc có hay không nền dân chủ. Không ai nói rằng :” chỉ có những quốc gia có dân trí cao mới có (cần) dân chủ hay Dân chủ chỉ tồn tại ở những quốc gia có nền dân trí cao.
Chỉ có những quốc gia độc tài mới sợ mà ra sức kìm hãm sự phát triển của Dân chủ và chính vì vậy, khi công dân không được tham gia “bàn bạc” hoặc “biết” vấn đề thì chắc chắn Dân trí không thể được nâng cao và điều này, nhà nước độc tài rất hài lòng.
Theo tôi chữ dân trí được định nghĩa như trong bài chủ, dựa trên một quyển tự điển tiếng Việt được xuất bản ở Đà Nẵng, là “trình độ hiểu biết của người dân, nói chung”, thật quá hạn hẹp mặc dù sự hiểu biết này cũng cần thiết. Và dĩ nhiện hai chữ dân chủ phải được hiểu tường tận trước, và phải có sự đồng thuận. Đây là một đề tài lớn. Dân chủ có phải chỉ là đặc quyền (privilège?) của một đoàn thể, một tổ chức, một xã hội, hay một quốc gia trong đó người dân (hội viên) giao phó quyền lãnh đạo (quyền quản lý) công việc chung của tổ chức mình (quốc gia mình) qua lá phiếu của một cuộc bầu cử. Tức là hội viên có một sự lựa chọn (chọn mặt gửi vàng) cho một nhóm người (nội các hay một tập đoàn lãnh đạo) trong một cuộc chạy đua để dành phiếu (campagne électorale). Nếu định nghĩa dân chủ như vậy thì dân trí có thể chỉ là sự hiểu biết về chương trình lãnh đạo và quản lý mà mỗi cử tri đưa ra. Cũng gọi là tạm ổn thoả.
Nhưng theo tôi, hai chữ dân trí có nghĩa rộng hơn. Đó là quyền và bổn phận công dân (civic rights and civic responsibilities). Tiếng Tây có chữ civisme rất hay được dùng, vì nhà văn hào Montesquieu vẫn nói : le bonheur d’un peuple dépend beaucoup du degré de civisme de ses citoyens. Dịch nôm na là hạnh phúc của một dân tộc tùy thuộc rất nhiều vào trình độ dân trí của người dân. Và dân trí đây bao gồm, ngoài quyền những công dân căn bản được ghi trong hiến chương (như quyền tự do phát biểu, quyền đi bầu v.v…), những trách nhiệm của người dân. Trách nhiệm này là những tác động được tạo ra bởi một ý thức (= dân trí) cao về hai sự ý thức vô cùng quan trọng: 1. hạnh phúc của người khác có liên hệ mật thiết đến hạnh phúc của mình (happiness is not an individual matter, happiness is a collective matter) (nhà tôi cao ráo đẹp đẽ trong một khu lao động nghèo khổ thì không sớm thì chầy thế nào cũng có người ném đá lên nhà tôi), 2. tài nguyên thiên nhiên không có mãi được và đến một lúc sẽ cạn. Từ đó mình biết học hỏi để đi đến sự tôn trọng lẫn nhau (mutual respect) về sự sống và quyền lợi của người khác cũng như sự trân quý môi trường thiên nhiên quanh mình.
Một xã hội dùng phương thức đàn áp với bạo lực như xã hội Việt Nam ngày nay là một thí dụ của một xã hội điển hình cần thay đổi. Người dân không hạnh phúc với một phương pháp cai trị như thế nhưng họ chưa đứng lên được vì nhà cấm quyền có quân đội hùng mạnh trong tay. Thành thử một sự hiểu biết đơn thuần không đủ để dẫn tới dân chủ (= có quyền lựa chọn người lo việc chung của đoàn thể), ý thức về hạnh phúc người dân là bước đầu, ý thức được hạnh phúc của người kia cũng là hạnh phúc của mình thì đó là dân trí (ý thức) cao nhất.
Thiên hạ vẫn thường đồn đãi Việt Nam ta dân trí thấp, lại thiếu dân chủ, tôi cũng cứ tin là thế. Nhưng sau khi đọc bài của chị Trang Nhung tôi lại thấy rõ ràng là Việt Nam ta tuy dân trí thấp nhưng dân chủ có thừa, gì chứ những tủ sách các ngăn đều rỗng, riêng ngăn “bỏ phiếu” lại đầy thì có mà đếm không xuể, đuổi không hết. Giá như các nhà “đấu tranh dân chủ” đọc được bài viết của chị thì tốt quá, tránh được bao tai ương.
Rất cảm ơn chị đã cho tôi được một cái nhìn tinh khiết và trong sáng.
Cảm ơn các bạn Nguyễn Quang Duy và bạn Cafedenda về phản hồi của các bạn.
Đúng là vấn đề Dân trí – Dân chủ từ trước tới nay vẫn lùng bùng như vấn đề con gà – quả trứng.
Tôi đã đọc một số bài viết về vấn đề này, nhưng chưa thấy bài viết nào thuyết phục (vì không giải quyết được vấn đề từ gốc rễ).
Cho nên, với bài viết này, tôi thể hiện suy nghĩ riêng của mình, hi vọng nhiều người sẽ cảm thấy hữu ích!
Bạn Anh Dũng viết:
“Những bài viết kiểu này, dù cho do ai viết đi chăng nữa, thì cũng chẳng giải quyết được gì. Bởi không giải quyết được câu hỏi quan trọng nhất: DÂN CHỦ LÀ GÌ?”
Trước hết, cảm ơn bạn đã chỉ ra thiếu sót này trong bài viết của tôi.
Tuy nhiên, nếu nhận xét rằng bài viết “cũng chẳng giải quyết được gì” thì e là hơi quá!
Dẫu sao, vẫn rất cảm ơn bạn! Bài viết sẽ tốt hơn nếu khái niệm Dân chủ được đưa ra.
Cám ơn tác giả Nguyễn Trang Nhung đã có cái nhìn rất gãy gọn và đi thẳng vào tâm điểm cần thiết của vấn đề Dân Chủ – Dân Trí vốn khá lùng bùng như “con gà – cái trứng” mấy lâu nay. Tôi rất tán đồng cái quan điểm “chia ngăn” về hiểu biết cao, mà ngăn dân chủ thì không có gì mà tác giả đã đưa ra.
Một thực tế cho thấy rằng, dân chủ không thể chờ dân trí dắt tay mới phát triển được. Và hơn nữa, có một vấn đề mà không thể phủ nhận rằng, khi có dân chủ thì chắc chắn dân trí trong thể chế đó hơn hẳn dân trí của các thể chế không dân chủ khác.
Dân Châu Á nói chung được đánh giá là có dân trí thấp so với dân Châu Âu. Điều này cũng dễ hiểu vì chế độ quân chủ hình thành và tồn tại ở Châu Á lâu đời và kéo dài trong khi đó nền dân chủ sơ khai Athens được xem là hạt giống nảy sinh mầm dân chủ cho Châu Âu sau này.
Chính cái tinh thần dân chủ được tồn tại trong xã hội Châu Âu đã làm nên những “đôi vai của những người khổng lồ” trong mọi lĩnh vực như âm nhạc, hội họa, khoa học… của thời đại Phục Hưng, thời kỳ Khai Sáng.
Chính nhờ vào cái mầm mống dân chủ được gieo mà “những người nông dân nổi dậy” ở Pháp phá ngục Bastille, nông dân Nga làm cuộc cách mạng Đỏ – tháng Mười… và người dân nghèo Đông Đức đạp đổ bức tường ô nhục.
Còn dân nghèo Châu Á, dân trí có cao được không? Chắc chắn là không, vì nhiều người (trong đó có người có trách nhiệm), rất tiếc, vẫn nhìn dân chủ là khái niệm của Phương Tây, của Châu Âu, không phù hợp với trình độ dân trí của người Châu Á, vẫn bị trong vòng lẩn quẩn “cái trứng – con gà”.
Những bài viết kiểu này, dù cho do ai viết đi chăng nữa, thì cũng chẳng giải quyết được gì. Bởi không giải quyết được câu hỏi quan trọng nhất: DÂN CHỦ LÀ GÌ?
Cuộc Tổng Tuyển Cử đầu tiên đã xảy ra tại Việt Nam vào năm 1946.
Nếu ai đó cho rằng “để có dân chủ cần có dân trí cao, hoặc ít ra là không thấp”. Thì người này hoặc công nhận đảng Cộng sản vừa lừa bịp vừa gian lận trong cuộc tổng tuyển cử này, như đã bị tố cáo. Hoặc người ấy thừa nhận sau hơn sáu mươi năm đảng Cộng sản cầm quyền trình độ hiểu biết của người dân đã xuống thấp hơn dưới thời Pháp thuộc. Hoặc thừa nhận cả hai.
Đại hội lần trước ông Võ Văn Kiệt đã công khai tố cáo tình trạng mất dân chủ trong nội bộ đảng Cộng sản. Quyết định đều do nhóm nhỏ có quyền uy và quyền lực đưa ra. Như vậy đảng trí (hay dân trí của đại đa số đảng viên) cũng còn rất thấp.
Nếu ai đó cho rằng dân trí (và đảng trí) Việt Nam còn thấp chưa thể thực thi dân chủ được thì cũng nên thừa nhận là do hậu quả sáu mươi năm cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Cám ơn tác giả Nguyễn Trang Nhung, tôi đồng ý: Dân trí thấp vẫn có thể có dân chủ.