Phạm Hồng Sơn – Bắt chước chưa hẳn đã xấu
23/09/2009 | 3:53 chiều | 60 Comments
Category: Chính trị - Xã hội, Quan hệ Việt – Trung
Thẻ: Mô hình Trung Quốc
(Vài suy nghĩ sau bài viết “Can Chinese Model be replicated?” của Nhân dân Nhật báo online[1])
Trong ngôn ngữ Việt Nam, từ “bắt chước” hay “học mót” (sau đây xin gọi chung là “bắt chước”) thường được dùng để chê bai một đối tượng áp dụng những kỹ năng, kiến thức của người khác một cách máy móc hay không có hệ thống. Nhưng, trên thực tế, để xác định rõ việc áp dụng đó có “máy móc” hay “không có hệ thống” và mức độ của nó đến mức nào luôn là việc không hoàn toàn dễ dàng. Vả lại, trong nghĩa nguyên thủy, từ “bắt chước” hay “học mót” đã mang một ý nghĩa tích cực là học lại từ người khác. Xét từ cuộc sống và các nghiên cứu khoa học hiện tại, khả năng học lại từ môi trường xung quanh hay khả năng bắt chước từ các các đối tượng khách quan khác là một đặc tính cơ bản không chỉ có ý nghĩa sống còn mà còn là nhân tố cho sự phát triển của giới động vật nói chung và loài người nói riêng. Đối với thế giới loài người việc học lại của nhau, bắt chước nhau từ phạm vi giữa các cá nhân cho đến các tổ chức hay các quốc gia, dân tộc là điều đã quá rõ ràng không cần phải chứng minh. Do đó “bắt chước” không phải là một đặc tính cá biệt của cá nhân nào, dân tộc nào và cũng không thể cấm được tuyệt đối người khác “bắt chước” (ngay như các luật về bản quyền tác giả hay các phát minh khoa học cũng chỉ có thời hạn nhất định).
Do đó một sự chê bai bằng từ “bắt chước” chưa thể nói lên người bị chê bai có thực sự là kém cỏi hay không. Vấn đề quan trọng hơn và là điều chính yếu là sự “bắt chước” đó đã mang lại những lợi ích gì hay hậu quả gì cho cá nhân, tổ chức hay quốc gia, dân tộc. Nếu lợi ích cá nhân, lợi ích dân tộc được củng cố và phát triển thì dù có bị chê là “bắt chước” hay bị dèm pha như thế nào chăng nữa chắc chắn sẽ hạnh phúc hơn được khen là “sáng tạo”, “đổi mới” nhưng kết quả thực tế lại ngược lại. Và điều cần nói hơn nữa là một cá nhân được toàn quyền quyết định “bắt chước” hay không “bắt chước” điều gì trong cuộc sống cá nhân, thì không một cá nhân hay tổ chức đảng phải nào được toàn quyền quyết định “bắt chước” hay không “bắt chước” bất kỳ vấn đề gì cho chính sách quốc gia hay mô hình phát triển cho dân tộc.
Tinh thần dân tộc thường rất dễ bị tổn thương khi bị nhận xét là “bắt chước”, “sao chép” hay “phải biết ơn”. Nhưng nếu tỉnh táo, chúng ta sẽ cảm thấy vui vì một câu chê như thế không thể hạ thấp được danh dự hay thực lực của chúng ta mà đó là cơ hội để hiểu rõ hơn sự tử tế, sự chân thành của “đối tác” (hay “đồng chí”) và là lời nhắc để xem lại những điều học hỏi hay không học hỏi cho chính sách quốc gia trong thời gian đã qua có đúng đắn, có lợi và có được chấp nhận của dân chúng hay không? Chẳng phải lịch sử Việt Nam cận đại đã cho thấy dân tộc đã bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển khi người cầm quyền từ chối “bắt chước” người ngoài hay đã phải chịu nhiều sai lầm khi người cầm quyền dứt khoát “học” theo các “nước anh em”?
Tập trung vào việc xem lại những gì cần học hỏi (kể cả từ người phê phán, xúc phạm mình) hay không cần học có lẽ sẽ có lợi hơn thay vì tự ái hay cố tìm cách để chứng minh chúng ta đã “không bắt chước”. Mang điều tệ hại cho dân tộc rõ ràng là có lỗi lớn. Nhưng, lảng tránh hay cấm “bắt chước” điều có lợi cho dân tộc cũng có lỗi không nhỏ hơn.
23/09/2009
© 2009 Phạm Hồng Sơn
© 2009 talawas blog
[1] Bài viết không có tác giả trên cơ quan ngôn luận online phiên bản tiếng Anh của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã được nhiều website Việt Nam dịch ra tiếng Việt: “Liệu hình mẫu Trung Quốc có thể được lặp lại hay không?” (Thông Luận), “Hình mẫu Trung Hoa có thể sao chép được không?” (Bauxite Việt Nam), “Bắc Kinh khen Hà Nội ‘bắt chước giỏi'”, “Phải ‘thực sự nhớ ơn mô hình Trung Quốc’” (Người Việt)
Cụm chữ nằm trong ngoặc đơn “bác TH Tuệ (một biên tập viên)” của bác PQT rất đáng lưu ý.
Đề nghị THT ra khỏi bbt, và PQT vào bbt trong vòng 1 tháng, xem sao. Cấm bỏ cuộc trong thời gian 1 tháng. Cấm bỏ cuộc nhưng phải trù liệu khả năng lỡ PQT làm việc như Nguyễn Tấn Dũng thì phải làm gì PQT.
Bác Trịnh Hữu Tuệ
Tôi đồng ý với nhiều điểm trong phản hồi trước của bác.
Đúng là tranh luận “tới nơi tới chốn” là điều cần thiết (tôi không nói rằng lúc nào cũng phải làm như vậy). Ai cũng dĩ hoà vi quý hết thì xã hội sẽ thành mù mờ.
Và phản biện là điều cần thiết.
Thí dụ như tôi không đồng ý với nội dung và phong cách của những gì bác Trương Nhân Tuấn viết về tôi và các bài tôi viết hay viết chung, nhưng có người phản biện cũng là điều tốt, vì nó làm cho tôi nghĩ thêm về, “Người khác đọc cái này có thể nghĩ gì”. Nếu một người viết/làm mà không có ai phản biện thì có thể có ngày thành hoàng đế ở truồng.
Ngoài ra, có thông tin, ý kiến đa chiều là điều cần thiết cho cộng đồng.
Tôi không nói rằng những cách tranh luận vừa qua (từ bất cứ người nào) là đúng, nhưng tôi hy vọng rằng sau những va chạm ban đầu, những tranh luận sau này sẽ smooth hơn nhưng vẫn không kém “tới nơi tới chốn”.
Thưa bác Phạm Hồng Sơn
Thực ra thì tôi rất ái ngại tranh cãi những chuyện lạc đề này, và đã nói vậy nhiều lần trên talawas. Tuy nhiên, từ khi có bài “Im Lặng” của bác THT, thì tôi hân hạnh có một nhóm fan nho nhỏ trên diễn đàn, nên cứ mỗi lần tôi bàn bất cứ chuyện gì là được họ… nhao nhao bắt bẻ hay nếu không có gì để bắt bẻ thì cũng văng ra vài câu đả kích cá nhân. Không những thế, bác TH Tuệ (một biên tập viên) lại còn nhiều lần cố ý khêu tôi nói ra những cái controversial để gây tranh cãi ồn ào thêm. Nếu tôi trả lời tất cả những fans đó, thì xin nói thật, talawas sẽ còn nhộn nhịp lạc đề gấp 10 là ít nhất. Vì vậy, thường thì tôi lờ đi (Phải nói là gần đây, tôi không còn coi talawas là một diễn đàn nghiêm túc nữa).
Riêng bác TH Tuệ thì dù sao tôi cũng còn một chút mến trọng, nên thỉnh thoảng trả lời bác ấy, nhưng lần nào là cũng do bác Tuệ khêu ra hỏi vặn tôi chứ không phải là ngược lại. Tôi biết bác là người có đầu óc sáng suốt công bằng, nên mạn phép giải thích hơi dài dòng. Nếu lời giải thích này lại gây ra tranh cãi ồn ào lạc đề, thì… too bad! 🙂 (Tôi không tin vào chuyện “dĩ hòa vi quý”, tôi cho đó là một nhược điểm của người Việt chứ không phải là tôn chỉ tốt, cái gì cũng phải xét xử bằng lẽ công bằng.)
Bác Lê Thượng,
Cám ơn bác đã mắng. Xin chia sẻ với bác một vài ngẫm nghĩ riêng, có tính nguyên tắc là chính.
Theo tôi, càng có tự trọng, càng có trách nhiệm với lời mình nói, thì càng phải thấy cần thiết bảo vệ nó đến cùng. Hơi cố chấp một chút còn hơn xuề xòa, dễ dãi, không nghiêm túc. Ngoài ra, tôi thấy rằng trong một tranh luận gay gắt, ta không thể giấu được mình. Mọi thiếu sót, hỏng hóc sẽ lộ ra hết. Chính vì vậy, tranh luận gay gắt cũng có ích, vì để tu sửa bản thân, ta phải biết mình hỏng ở đâu đã chứ. Giữ thái độ im lặng, bề trên, ta dễ ảo tưởng rằng lúc ta nói, ta sẽ nói hay lắm. Cuối cùng, tôi xin nhận rằng tôi có ‘đợp’ bác Tuấn thật. Thú thật là nhiều cái bác ấy nói làm tôi rất ngứa tai, và tôi không thể nhịn được. Nhưng tôi sẽ cố sửa dần dần. Tôi cũng biết ơn bác Tuấn, bác Huy vì đã cho tôi cơ hội để thấy rằng tiếng nói – của tôi – có thể dễ dàng biến thành tiếng sủa thế nào – bất kể cái được sủa ra đúng hay sai – nếu ta không ý thức được rõ mức độ tiến hóa của mình bằng cách đọc lại và ngẫm nghĩ về những gì mình đã viết.
Bác Lê Thượng cứ xem lại chính phản hồi của bác, bác sẽ hiểu tôi hơn.
Lê Anh Dũng nói rằng chúng ta vẫn đang chập chững trên con đường tiến tới văn minh. Tôi ngẫm thấy ông nói đúng thật. Xin bác Lê Thượng kiên nhẫn cho tôi một chút vậy.
Ông Lê Thượng đừng quát tháo lên như thế!
Sự chịu thua của ông là cái thá gì mà mọi người phải nhận?
Xin được thổ lộ riêng với hai ông Phạm Quang Tuấn (PQT) và Trịnh Hữu Tuệ (THT): tôi tin rằng talawas sẽ mất đi nhiều hấp dẫn và bổ ích nếu các phản hồi đều cùng theo một hướng. Tuy nhiên, tôi xin phép hai ông tạm dừng để thưởng thức « chén trà nóng tôi vừa pha xong » (ước gì đây là một hiện thực)…Theo tôi, sự tranh luận đang diễn ra giữa hai ông về vấn đề cách dịch câu Anh ngữ đó đã không dựa trên một chuẩn cơ sở, vì vậy sẽ khó có thể đi đến một phân định rõ ràng (nếu không thống nhất lại chuẩn cơ sở). Ông PQT lấy cơ sở là tiếng Anh sử dụng trong cuộc sống (chưa được ghi thành văn bản) còn ông THT lại lấy cơ sở là các qui tắc sử dụng đã được ghi thành văn bản. Như ý kiến của tôi đã nêu, tôi nghiêng về ý kiến của ông THT. Theo tôi, chúng ta nên cùng nhau xem lại và tham khảo thêm về vấn đề này. Nếu có ý kiến khác chúng ta sẽ thông báo lại cho nhau là hay hơn cả. Hơn nữa, kéo dài thêm sự tranh luận về vấn đề thuần túy ngôn ngữ này (mặc dù rất thú vị) có thể sẽ làm mờ đi chủ đề quan trọng hơn rất nhiều mà tất cả chúng ta đang quan tâm. Hy vọng nhận được chia sẻ của cả hai quí ông và tất cả chúng ta cùng hài lòng, vui vẻ vì đã tích cực đóng góp tạo nên một không khí tranh luận nhiệt tình, thẳng thắn. Xin đề nghị cả ba chúng ta cùng bắt tay nhau và tạm nghỉ trước khi vào những tranh luận khác. Trân trọng và quí mến!
Bác Nghiêm Quang đã cho biết rõ ràng ý tác giả nói gì. Tôi thử dùng Google translate thì thấy cũng vậy: tác giả bản tiếng Hoa nói toẹt rằng sự phát triển của VN phần lớn là do sao chép mô hình TQ. Không có “nên”, không có “chịu ơn” gì hết. Vậy chúng ta nên xếp chuyện này lại.
Tôi không biết tiếng Tàu nên chắc nghe theo bác NQ thôi!
Nhưng nếu thế thì ý trong bản tiếng Anh (tàu viết) khác ý của bản tiếng Tàu (VN viết?). Anh Tàu thâm thật, nói ba bảy đường để cho các anh VN cãi nhau chí chóe! Khổ ghê.
Bác Tuấn,
Tôi chỉ chép lại từ bản tiếng Hoa để rộng đường mà đã không tự tiện dịch. Xin dò lại từ điển từng chữ một:
– tác vi: là
– Đông Minh: ASEAN (Đông Nam Á quốc gia liên minh)
– tối giai: tốt nhất
– tiền cảnh tối giai: hứa hẹn nhất
– hựu nhất cá: lại một [người] nữa
– Á châu hựu nhất cá tiểu long: một con hổ nữa của châu Á
– tấn tốc phát triển: phát triển nhanh chóng
– dữ: cùng, và
– tại ngận đại: một phần lớn
– đích xác: thực sự, chắc chắn
– phục chế: sao chép
Việt Nam là quốc gia có nền kinh tế hứa hẹn nhất ASEAN, là một con hổ nữa của châu Á, có nền kinh tế phát triển nhanh chóng và chánh quyền ổn định, chắc chắn một phần lớn của thành tích trên là kết quả của sự sao chép mô thức Trung Quốc.
“Logic” và “finer points” là cái thá gì? Nghe rồi nói mãi!
Tôi thấy các người ăn thua đủ với nhau và giỏi tiếng tây, tiếng ú. Chẳng ai nhịn ai. Bây giờ tôi xin cá với các người. Tôi xin chịu thua nếu một người nhả ra, người kia không đớp lại.
Bác Tuấn,
Thấy bác giảng về ‘finer points’ này kia, lại thấy bác tự tin đưa những tuyên bố vừa sai vừa không được ‘fine’ cho lắm – cả về tiếng Anh lẫn tiếng Việt – thì tôi cung cấp mấy ví dụ cụ thể để đính chính lời bác thôi.
Ngôn ngữ rất phức tạp, và như chính bác đã nói, nó có trước những lý thuyết về nó. Trong nghiên cứu hiện nay, internet và báo chí là những nguồn dữ liệu tự nhiên vô cùng quan trọng, được rất nhiều người sử dụng.
Bác Nghiêm Quang có thể dịch giùm câu tiếng Hoa ra tiếng Việt được không?
Bác THT:
Không nên lấy ngôn ngữ báo chí tiếng Việt internet thời nay ra làm chuẩn, rất nhiều cái sai, nhiều khi sai một cách rất buồn cười. Tôi biết là tiếng Việt của tôi không tốt lắm, nhưng cũng ráng học hỏi theo những người tôi biết là có trình độ chứ không bạ đâu cũng bắt chước.
Tuy nhiên, tôi biết bác sẽ nói gì, vậy chúng ta nên agree to disagree để khỏi tốn thêm thì giờ bàn cãi: bác và báo chí tiếng Việt nói tiếng Việt của các bác, tôi nói tiếng Việt của tôi.
Bác Tuấn nói với ông Phú Thư rằng ta chỉ có thể ‘chịu ơn’ chứ không thể ‘nên chịu ơn’. Tôi e rằng mệnh đề này cũng không đúng hơn mệnh đề trước của bác (‘should’ không đi được với sự kiện) là mấy. Tôi thấy những câu sau – tìm thấy trên internet – khá bình thường trong tiếng Việt.
(1) Trong khi Chủ tịch Calderon và Giám đốc thể thao Mijatovic rao giảng việc thay nhà cầm quân người Italy vì lý do chiến thuật là một quyết định đúng và chỉ nói rất ít lời cảm ơn, thì đội phó Guti lại cho rằng CLB nên chịu ơn ông nhiều.
(2) Những nam đồng nghiệp cũng thường là những người nhiệt tình giúp đỡ khi bạn cần đến họ. Bạn không nên chịu ơn những đồng nghiệp nam.
(3) Quan hệ lao động lành mạnh là quan hệ không ai lợi dụng ai, do đó doanh nghiệp cũng không buộc người lao động gắn bó và người lao động cũng không nên chịu ơn doanh nghiệp.
(4) Em quan điểm thế này, nếu đã không ưa nhau thì không nên chịu ơn người ta, dù là to hay là nhỏ.
Theo tôi, để nhìn ra “finer points” của ngôn ngữ, ta không thể chủ quan như bác Tuấn được.
Dịch một bản văn thì không nên tùy tiện gia giảm cường độ sự việc theo ý tác giả muốn đề cập.
Truy nguyên bản tiếng Hoa của bài viết nầy trên Tân Hoa Xã, xin trích:
越南作为东盟经济前景最佳的国家，作为亚洲又一个小龙，经济的迅速发展与政权的稳定，在很大程度上的确是复制中国模式的结果。
Phiên âm:
Việt Nam tác vi đông minh kinh tế tiền cảnh tối giai đích quốc gia, tác vi Á châu hựu nhất cá tiểu, kinh tế đích tấn tốc phát triển dữ chánh quyền đích ổn định, tại ngận đại trình độ thượng đích xác thị phục chế Trung quốc mô thức đích kết quả.
Link: http://news.xinhuanet.com/world/2009-09/18/content_12075064.htm
“Trung Quốc mô thức” năng phủ bị phục chế? hay Can Chinese Model be replicated?