Phạm Hồng Sơn – Bắt chước chưa hẳn đã xấu
23/09/2009 | 3:53 chiều | 60 Comments
Category: Chính trị - Xã hội, Quan hệ Việt – Trung
Thẻ: Mô hình Trung Quốc
(Vài suy nghĩ sau bài viết “Can Chinese Model be replicated?” của Nhân dân Nhật báo online[1])
Trong ngôn ngữ Việt Nam, từ “bắt chước” hay “học mót” (sau đây xin gọi chung là “bắt chước”) thường được dùng để chê bai một đối tượng áp dụng những kỹ năng, kiến thức của người khác một cách máy móc hay không có hệ thống. Nhưng, trên thực tế, để xác định rõ việc áp dụng đó có “máy móc” hay “không có hệ thống” và mức độ của nó đến mức nào luôn là việc không hoàn toàn dễ dàng. Vả lại, trong nghĩa nguyên thủy, từ “bắt chước” hay “học mót” đã mang một ý nghĩa tích cực là học lại từ người khác. Xét từ cuộc sống và các nghiên cứu khoa học hiện tại, khả năng học lại từ môi trường xung quanh hay khả năng bắt chước từ các các đối tượng khách quan khác là một đặc tính cơ bản không chỉ có ý nghĩa sống còn mà còn là nhân tố cho sự phát triển của giới động vật nói chung và loài người nói riêng. Đối với thế giới loài người việc học lại của nhau, bắt chước nhau từ phạm vi giữa các cá nhân cho đến các tổ chức hay các quốc gia, dân tộc là điều đã quá rõ ràng không cần phải chứng minh. Do đó “bắt chước” không phải là một đặc tính cá biệt của cá nhân nào, dân tộc nào và cũng không thể cấm được tuyệt đối người khác “bắt chước” (ngay như các luật về bản quyền tác giả hay các phát minh khoa học cũng chỉ có thời hạn nhất định).
Do đó một sự chê bai bằng từ “bắt chước” chưa thể nói lên người bị chê bai có thực sự là kém cỏi hay không. Vấn đề quan trọng hơn và là điều chính yếu là sự “bắt chước” đó đã mang lại những lợi ích gì hay hậu quả gì cho cá nhân, tổ chức hay quốc gia, dân tộc. Nếu lợi ích cá nhân, lợi ích dân tộc được củng cố và phát triển thì dù có bị chê là “bắt chước” hay bị dèm pha như thế nào chăng nữa chắc chắn sẽ hạnh phúc hơn được khen là “sáng tạo”, “đổi mới” nhưng kết quả thực tế lại ngược lại. Và điều cần nói hơn nữa là một cá nhân được toàn quyền quyết định “bắt chước” hay không “bắt chước” điều gì trong cuộc sống cá nhân, thì không một cá nhân hay tổ chức đảng phải nào được toàn quyền quyết định “bắt chước” hay không “bắt chước” bất kỳ vấn đề gì cho chính sách quốc gia hay mô hình phát triển cho dân tộc.
Tinh thần dân tộc thường rất dễ bị tổn thương khi bị nhận xét là “bắt chước”, “sao chép” hay “phải biết ơn”. Nhưng nếu tỉnh táo, chúng ta sẽ cảm thấy vui vì một câu chê như thế không thể hạ thấp được danh dự hay thực lực của chúng ta mà đó là cơ hội để hiểu rõ hơn sự tử tế, sự chân thành của “đối tác” (hay “đồng chí”) và là lời nhắc để xem lại những điều học hỏi hay không học hỏi cho chính sách quốc gia trong thời gian đã qua có đúng đắn, có lợi và có được chấp nhận của dân chúng hay không? Chẳng phải lịch sử Việt Nam cận đại đã cho thấy dân tộc đã bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển khi người cầm quyền từ chối “bắt chước” người ngoài hay đã phải chịu nhiều sai lầm khi người cầm quyền dứt khoát “học” theo các “nước anh em”?
Tập trung vào việc xem lại những gì cần học hỏi (kể cả từ người phê phán, xúc phạm mình) hay không cần học có lẽ sẽ có lợi hơn thay vì tự ái hay cố tìm cách để chứng minh chúng ta đã “không bắt chước”. Mang điều tệ hại cho dân tộc rõ ràng là có lỗi lớn. Nhưng, lảng tránh hay cấm “bắt chước” điều có lợi cho dân tộc cũng có lỗi không nhỏ hơn.
23/09/2009
© 2009 Phạm Hồng Sơn
© 2009 talawas blog
[1] Bài viết không có tác giả trên cơ quan ngôn luận online phiên bản tiếng Anh của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã được nhiều website Việt Nam dịch ra tiếng Việt: “Liệu hình mẫu Trung Quốc có thể được lặp lại hay không?” (Thông Luận), “Hình mẫu Trung Hoa có thể sao chép được không?” (Bauxite Việt Nam), “Bắc Kinh khen Hà Nội ‘bắt chước giỏi'”, “Phải ‘thực sự nhớ ơn mô hình Trung Quốc’” (Người Việt)
Trước tiên xin cảm ơn các quí vị độc giả đã góp ý và bàn luận.
Về câu tiếng Anh “As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should really owe its rapid economic development and political stability to the Chinese model” do bác Lê Phủ Diễn đã nêu ra, tôi xin có ý kiến như sau:
– Về nghĩa của động từ “should” ở đây, theo tôi, nên hiểu theo nghĩa là một nhận định có tính gợi ý (drawing a tentative conclusion theo Oxford, Advanced Learne’s Encyclopedia, 1992) hoặc một giả thuyết cho khả năng đúng (to say something that is probable theo Oxford, Learner’s Pocket Grammar, 2008).
– Theo mạch văn thì toàn bộ câu này chỉ là một nhận định hoặc một suy (kết) luận rút ra từ những sự kiện ở đoạn trên, đặc biệt là chi tiết cuối “Recently, Dao Duy Quat, editor-in-chief of Communist Party of Vietnam Online Newspaper, concluded the experience of China’s reform and opening up as follows: find a development path suitable for your national condition, keep the leadership of Chinese Communist Party and keep the unity of all ethnic groups.”
– Do vậy, tôi xin dịch là: “Với vị thế đang là nền kinh tế hứa hẹn nhất trong Hiệp hội ASEAN, rất có thể, sự phát triển kinh tế nhanh và ổn định chính trị của Việt Nam là nhờ học theo mô hình Trung Quốc.”
Cảm ơn anh Nguyễn Đình Đăng cho biết tên tác giả người Nhật.
Thưa anh tuanluumd, ý kiến của anh rất xác đáng; vậy xin được trao đổi thêm một số ý:
– Về „bắt chước“: Các bước copy (IMITATION) – cải tiến (INNOVATION) – phát kiến (INVENTION) là hợp lý và thông thường. Người Nhật đã trải qua như thế, người Tàu đang cố làm như thế mà chưa được (như anh nhận xét). Chỉ khi tiến tới được phát kiến thì mới có thương hiệu riêng, Copy mới thành tựu; nhưng cái quan trọng đầu tiên là phải xem có thể / cần copy cái gì? – Tức là lựa chọn mô hình. Cần 2 điều kiện để chọn mô hình: Một – là mục đích ta chọn để làm gì? Hai – là có những mô hình nào để chọn? (tức là phải có cái nhìn bao quát). Đến đây mới nảy ra câu hỏi thú vị: Tại sao những người lãnh đạo Việt Nam chọn mô hình chưa hoàn thiện của Trung Quốc? Ngắn gọn: Vì nó bảo đảm sự lãnh đạo „toàn diện, tuyệt đối và về mọi mặt (cả pháp luật!)“ của đảng Cộng sản. Nghĩa là: Đảng vi quý, quốc gia dân tộc vi khinh.
– Về „đỉnh cao trí tuệ“: Trong khi vui, tôi có tán tụng lời phê phán „làm quan không có trí“; thực ra không hoàn toàn như vậy: những người làm quan có trí cả đấy – trí làm quan! Làm quan thì có quyền, có quyền thì mới có lợi; vậy quyền và lợi giá trị đến đâu? Bố Lã Bất Vi bảo con: Buôn vua thì lãi không biết bao nhiêu mà kể; làm sao ra cái thứ của quý ấy? Karl Marx nói: Lợi nhuận mà tới 500% thì chết nó cũng không sợ!…
– Cuộc đấu tranh của quý vị nhằm duy trì phản biện, thượng tôn Hiến pháp là đóng góp cho việc tìm chọn và xây dựng mô hình.
Xin cám ơn phản hồi của các bác TQV, PQT, NQ.
Đúng là bản gốc chỉ có một, nhưng bản dịch thì nhiều khi còn phụ thuộc vào chủ quan (hay đúng hơn ở đây là CHỦ Ý) của người dịch nữa. Thú thực là khi đọc bản dịch đầu tiên (không nhớ ở đâu) tôi có cảm giác đầu tiên là người viết ăn nói rất cao ngạo nhưng sau khi đọc bản dịch từ viet-studies thì thấy đỡ khó chịu với bài viết đó hơn.
Tuy có tự hào về mô hình của nước mình và có đôi chút kể công nhưng cuối cùng thì tác giả đã tự kịp phanh lại:
a) Mô hình chưa hẳn đã hoàn bị và không dễ nhân rộng
b) TQ không có ý định xuất khẩu mô hình của mình („Dù cho Trung Hoa không có ý định xuất khẩu hay quảng cáo kinh nghiệm của mình tại Việt Nam.“). Chắc định tránh hiểu nhầm như Mỹ xuất khẩu dân chủ sang Iraq?
Theo tôi có lẽ đây là bài viết hướng tới độc giả phương Tây chứ không dành riêng cho độc giả Việt Nam.
Nếu chúng ta quá nhạy cảm với chuyện mình „học theo“ người khác, nhất là Trung Quốc thì có lẽ ta nên dũng cảm đi trước. Hôm trước tôi giật mình khi biết rằng hiện nay ta đã có Viện Công Nghệ Vũ Trụ (từ năm 2006), nhưng cái đó có lẽ vẫn còn đi sau Trung Quốc. Ta nên chủ động lập trước Viện Nghiên Cứu Mặt Trăng chẳng hạn, nếu không may ai đó đã có rồi thì ta đặt tên là Việt Nghiên Cứu các vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.
@Trần Quốc Việt
——————
[Ngày xưa một người Nhật, tôi quên tên, khuyên Nhật hãy tránh xa tất cả các “bầy đàn” da vàng khác, mà bắt chước theo Tây Phương để canh tân đất nước.] (hết trích)
Người Nhật đó là ông Fukuzawa Yukichi và tư tưởng thoát khỏi châu Á của ông được trình bày trong “Thoát Á luận”, xem tại
http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=5518&rb=0305
Bản dịch gửi viet-studies là của tôi.
Dịch “owe to” thành “nên thực sự chịu ơn” (bản Thông Luận) hay “cần phải thực sự nhớ ơn” (bản Người Việt) theo tôi là hơi trầm trọng so với nguyên gốc.
Vì vậy, như ông LPD đã trích, tôi chọn:
“Việt Nam đã NHỜ vào mô hình Trung Quốc mà có được tốc độ phát triển kinh tế nhanh và sự ổn định chính trị”.
Bản bauxitevietnam cũng chuyển “owe to” thành “nhờ”, tuy có thêm cụm từ “cần phải thực sự công nhận”.
Tiến trình của nền văn minh và kỹ thuật cho đến hiện nay đều phải qua ba giai đoạn IMITATION, INNOVATION VÀ INVENTION, vậy thì chuyện bắt chước (thiên nhiên, người khác, tập thể khác) là chuyện đương nhiên không có gì phải bàn cãi hay xấu hổ.
Với một nước đang còn bị xếp vào hạng đang phát triển thì việc bắt chước ai, bắt chước những gì mới là chuyện cần bàn. Đi bắt chước một nơi mới bước vào giai đoạn Innovation thì có phải là một chọn lựa khôn khéo hay không?
Đã bao nhiêu năm nay ra sức ca tụng người anh em vĩ đại với những thành tựu to lớn, nhưng thử hỏi họ đã đóng góp gì để cải thiện cuộc sống của toàn thế giới hay chỉ là những ICBM mà hệ thống dẫn đường được chính những kẻ mà mình cho là kẻ thù chế tạo.
Còn nữa, nay cứ khư khư bám vào một mô hình mà chính nơi phát sinh ra nó đã từ bỏ vậy thì càng ngày càng dẫn sâu vào thảm họa, liệu đó có phải là đỉnh cao của trí tuệ hay không?
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should really owe its rapid economic development and political stability to the Chinese model”.
Bác LPD: Câu này tiếng Anh đã sai, hèn chi những người dịch ra tiếng Việt lúng túng! “Owe to” là “nhờ vào”, nói về một sự kiện đã xảy ra rồi, gán cho việc đã xảy ra một lý do. “Should” là “nên”, nói về những việc làm chưa xảy ra, và là một lời khuyên. Hai chữ không thể đi với nhau. Người viết câu này không phải là người nói tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ.
Ngày xưa một người Nhật, tôi quên tên, khuyên Nhật hãy tránh xa tất cả các “bầy đàn” da vàng khác, mà bắt chước theo Tây Phương để canh tân đất nước. Mô hình TQ tạo ra phép lạ kinh tế không đồng đều, khoảng cách giữa giàu và nghèo, có học và thất học, vùng biển và thành phố so với vùng quê, và đặc biệt mức sống tinh thần vẫn còn thấp. Một mô hình làm tăng vòng đo của cái bụng, nhung thu hẹp vòng đo của trái tim và cái đầu là không tốt. Việt Nam theo mô hình TQ là để xiết vít ghế cho chế độ và cho cá nhân người cầm quyền chứ không đặt lợi ích của quốc gia lên trước.
Về ba bản dịch bạn Lê Phủ Diễn nêu ra, tôi thấy bản dịch số 3 là đúng nhất vì từ “should” có nghĩa là nên.
Khổ!
Rất có thể có nhiều người nói rằng tôi lấy “cứu cánh biện minh cho phương tiện”, nhưng trong ngữ cảnh ông Phạm Hồng Sơn đã đề cập, thì, xét về mặt lý thuyết, (nếu “bắt chước”, mà có hiệu quả tốt, tất nhiên tôi tôn trọng những người có quan niệm “tốt” khác tôi), tôi hoàn toàn mãn nguyện mà không có một chút mặc cảm nào.
Xin spam một bài test vui cho các độc giả:
Từ bản gốc tiếng Anh:
„As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam
should really owe its rapid economic development and political stability to the Chinese model“
chúng ta có ba bản dịch tiếng Việt, xin thử đoán ba bản sau đây của các nguồn nào
A) „Là nền kinh tế hứa hẹn nhất của ASEAN, Việt Nam đã NHỜ vào mô hình Trung Quốc mà có được tốc độ phát triển kinh tế nhanh và sự ổn định chính trị.“
B) „Khi có một nền kinh tế nhiều triển vọng nhất trong Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á, Việt Nam CẦN PHẢI THỰC SỰ CÔNG NHẬN việc có được bước phát triển kinh tế mau lẹ và sự ổn định chính trị của mình là nhờ ở hình mẫu Trung Quốc.“
C) „Là nền kinh tế hứa hẹn nhất trong Hiệp hội các nước Đông Nam Á, Việt Nam NÊN THỰC SỰ CHỊU ƠN hình mẫu Trung Hoa về sự phát triển kinh tế nhanh chóng và ổn định chính trị của mình.“
I) http://www.bauxitevietnam.info/
II) http://viet-studies.info/kinhte/kinhte.htm
III) http://www.thongluan.org/vn/
Xin một góp một ý nhỏ:
Hai lời giải đúng giống nhau của một bài toán thì chưa chắc là đã do bắt chước nhau (xin lưu ý là giải sai giống nhau thì thường là do bắt chước nhau – nhưng xin coi đấy là ý bên lề, ở đây tôi không có ý định đánh giá đúng/sai).
Tuy vậy tôi nhớ hồi còn đi học, khi gặp một bài toán khó, nếu có một người trong lớp đã tìm ra lời giải thì những người còn lại dễ hơn:
a) Thứ nhất là do yếu tố tâm lý: ganh đua chẳng hạn
b) Thứ nhì là: bài toán có lời giải
Theo thiển ý của tôi thì yếu tố b) cũng rất quan trọng và có thể nói là người đi trước/giải xong trước có công đôi chút đối với người đi sau, dù rằng người đi sau hoàn toàn không bắt chước người đi trước.
“Học, nghiên cứu” (study) khác với “bắt chước” (imitate, replicate), vì bắt chước chỉ tạo ra được bản sao. Bản sao không bao giờ bằng được bản gốc. Học tập, nghiên cứu có bao gồm việc bắt chước trong giai đoạn đầu như một thứ bài tập để hiểu nguyên lý. Sau khi đã hiểu rồi thì có thể dựa trên đó mà phát triển, sáng tạo ra những kết quả tốt hơn, không đơn thuần là replica hay copy nữa, hoặc hoàn toàn mới. “Học tập, nghiên cứu” khác với “bắt chước” là ở chỗ đó. Vì vậy nói chung, “học tập, nghiên cứu” hàm ý tích cực trong khi “bắt chước” hàm ý tiêu cực vì thiếu hẳn sự sáng tạo.
Ngày xưa có một người, vì thân sinh qua đời, đau khổ quá mà gầy rạc ra, vua khen là có hiếu, phong cho chức quan sư. Những người hàng xóm thấy vậy bắt chước, cha mẹ chết cũng tự đày đoạ, huỷ hoại thân thể, lăn ra chết tới một nửa, mà chẳng được làm chức tước gì cả.
Ngày nay, có nhiều nghệ sĩ thi đua bắt chước (ví dụ installation, performance art, video art, v.v.) nhưng thực sự không hiểu lý do, cội nguồn, quan niệm triết lý, v.v. của các loại hình này, và nhất là chưa « thấm » được chúng, nên … they still don’t get it. Nhiều nhạc công rất thành thạo kỹ thuật, thậm chí đoạt giải cao tại các concours, nhưng vẫn chơi như những … máy đánh đàn hay robots, tiếng đàn vẫn vô hồn vì thiếu sự chân thành. Đó là một trong những kết quả (hay hậu quả) của bắt chước mù quáng.
Bắt chước rất có thể là xấu, nếu không biết điều bắt chước có hợp tình hợp lý cho hoàn cảnh hiện tại hay không.
Đồng ý rằng “bắt chước không phải là một đặc tính cá biệt của cá nhân nào”, nhưng con người phải biết lượng giá những điều mình làm để loại ra những điều xấu. Nhìn những gì CSVN bắt chước CS Tàu 50 năm qua, như Cải cách Ruộng đất, đem thanh niên đi làm nghĩa vụ ở miền Nam, hộ khẩu…, thì than ôi có hơn loài khỉ là bao!
Một đề tài rất hay! Cám ơn Anh Phạm Hồng Sơn đã tổng hợp lại và đào sâu suy nghĩ; và nhất là lại trình bày với phong cách điềm đạm, thuyết phục thường thấy. Trong ý kiến ngắn này, xin được trao đổi thêm một số ý tạm gọi là cơ bản.
1. “Bắt chước” là từ rất hay, rất Việt: “bắt” là nắm bắt, “chước” là mưu chước, cách thức. (“Học mót” có kém hơn một chút!). Tôi đồng ý với nhận định của Anh: “Xét từ cuộc sống và các nghiên cứu khoa học hiện tại, khả năng học lại từ môi trường xung quanh hay khả năng bắt chước từ các các đối tượng khách quan khác là một đặc tính cơ bản không chỉ có ý nghĩa sống còn mà còn là nhân tố cho sự phát triển của giới động vật nói chung và loài người nói riêng.” (Xem thêm Bionik)
2. Châu Âu đã làm công việc “bắt chước” rất nghiêm túc: Nhờ học cách chế thuyền buồm chạy ngược gió của ngư dân A-ráp, Heinrich-Hải-hành-gia của Bồ đào nha đã thực hiện những chuyến thám hiểm bờ tây châu Phi (1418) làm phát triển ngành hàng hải và mở rộng thế giới. Thời trung cổ, các thày tu Thiên chúa giáo đã tiếp thu con số “không“ của Ấn độ để khoa học có thể tiến tới như ngày nay. Các hoàng đế Đức rất mê sứ Tàu, nhưng do không bắt chước được nên đã tự nghiên cứu và cuối cùng tìm ra cách chế tạo…
3. Việt Nam cần học ⁄ nghiên cứu cách “bắt chước”: Chúng ta rất vụng về! Nhà Nguyễn sau khi thống nhất đất nước, do thấy mình quá vất vả nên cố học các hoàng đế Tàu tất cả cách thức để giữ ngôi báu: mài dũa thơ phú, mở mang lăng tẩm… trong khi đó, Nhật Bản đã có bước nhảy vọt thần kỳ với chính sách Duy Tân và nền cai trị lập hiến. Cụ Hồ nóng lòng (đáp ứng nguyện vọng quốc dân?) đã “tin theo Lenin” tiến hành vũ trang cướp chính quyền. Chúng ta không phê phán lịch sử, nhưng việc chúng ta phê phán cách “bắt chước” văn minh phương tây của Cụ Phan Châu Trinh là một sai lầm và ngày nay rõ ràng là phải làm lại. Không làm là không được! Có điều: Chỉ có Bụt mới dạy “pháp thí” thôi, còn mọi điều trong nhân gian đều phải tự mày mò nghiên cứu cốt lõi và tự làm lấy. “Không dưng ai dễ đem phần đến cho” là như vậy; Còn tất cả những cái “Không dưng” đều phải theo luật “Ăn một quả (khế), trả một cục vàng” là non sông, rừng biển!…