Phạm Hồng Sơn – Bắt chước chưa hẳn đã xấu
23/09/2009 | 3:53 chiều | 60 Comments
Category: Chính trị - Xã hội, Quan hệ Việt – Trung
Thẻ: Mô hình Trung Quốc
(Vài suy nghĩ sau bài viết “Can Chinese Model be replicated?” của Nhân dân Nhật báo online[1])
Trong ngôn ngữ Việt Nam, từ “bắt chước” hay “học mót” (sau đây xin gọi chung là “bắt chước”) thường được dùng để chê bai một đối tượng áp dụng những kỹ năng, kiến thức của người khác một cách máy móc hay không có hệ thống. Nhưng, trên thực tế, để xác định rõ việc áp dụng đó có “máy móc” hay “không có hệ thống” và mức độ của nó đến mức nào luôn là việc không hoàn toàn dễ dàng. Vả lại, trong nghĩa nguyên thủy, từ “bắt chước” hay “học mót” đã mang một ý nghĩa tích cực là học lại từ người khác. Xét từ cuộc sống và các nghiên cứu khoa học hiện tại, khả năng học lại từ môi trường xung quanh hay khả năng bắt chước từ các các đối tượng khách quan khác là một đặc tính cơ bản không chỉ có ý nghĩa sống còn mà còn là nhân tố cho sự phát triển của giới động vật nói chung và loài người nói riêng. Đối với thế giới loài người việc học lại của nhau, bắt chước nhau từ phạm vi giữa các cá nhân cho đến các tổ chức hay các quốc gia, dân tộc là điều đã quá rõ ràng không cần phải chứng minh. Do đó “bắt chước” không phải là một đặc tính cá biệt của cá nhân nào, dân tộc nào và cũng không thể cấm được tuyệt đối người khác “bắt chước” (ngay như các luật về bản quyền tác giả hay các phát minh khoa học cũng chỉ có thời hạn nhất định).
Do đó một sự chê bai bằng từ “bắt chước” chưa thể nói lên người bị chê bai có thực sự là kém cỏi hay không. Vấn đề quan trọng hơn và là điều chính yếu là sự “bắt chước” đó đã mang lại những lợi ích gì hay hậu quả gì cho cá nhân, tổ chức hay quốc gia, dân tộc. Nếu lợi ích cá nhân, lợi ích dân tộc được củng cố và phát triển thì dù có bị chê là “bắt chước” hay bị dèm pha như thế nào chăng nữa chắc chắn sẽ hạnh phúc hơn được khen là “sáng tạo”, “đổi mới” nhưng kết quả thực tế lại ngược lại. Và điều cần nói hơn nữa là một cá nhân được toàn quyền quyết định “bắt chước” hay không “bắt chước” điều gì trong cuộc sống cá nhân, thì không một cá nhân hay tổ chức đảng phải nào được toàn quyền quyết định “bắt chước” hay không “bắt chước” bất kỳ vấn đề gì cho chính sách quốc gia hay mô hình phát triển cho dân tộc.
Tinh thần dân tộc thường rất dễ bị tổn thương khi bị nhận xét là “bắt chước”, “sao chép” hay “phải biết ơn”. Nhưng nếu tỉnh táo, chúng ta sẽ cảm thấy vui vì một câu chê như thế không thể hạ thấp được danh dự hay thực lực của chúng ta mà đó là cơ hội để hiểu rõ hơn sự tử tế, sự chân thành của “đối tác” (hay “đồng chí”) và là lời nhắc để xem lại những điều học hỏi hay không học hỏi cho chính sách quốc gia trong thời gian đã qua có đúng đắn, có lợi và có được chấp nhận của dân chúng hay không? Chẳng phải lịch sử Việt Nam cận đại đã cho thấy dân tộc đã bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển khi người cầm quyền từ chối “bắt chước” người ngoài hay đã phải chịu nhiều sai lầm khi người cầm quyền dứt khoát “học” theo các “nước anh em”?
Tập trung vào việc xem lại những gì cần học hỏi (kể cả từ người phê phán, xúc phạm mình) hay không cần học có lẽ sẽ có lợi hơn thay vì tự ái hay cố tìm cách để chứng minh chúng ta đã “không bắt chước”. Mang điều tệ hại cho dân tộc rõ ràng là có lỗi lớn. Nhưng, lảng tránh hay cấm “bắt chước” điều có lợi cho dân tộc cũng có lỗi không nhỏ hơn.
23/09/2009
© 2009 Phạm Hồng Sơn
© 2009 talawas blog
[1] Bài viết không có tác giả trên cơ quan ngôn luận online phiên bản tiếng Anh của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã được nhiều website Việt Nam dịch ra tiếng Việt: “Liệu hình mẫu Trung Quốc có thể được lặp lại hay không?” (Thông Luận), “Hình mẫu Trung Hoa có thể sao chép được không?” (Bauxite Việt Nam), “Bắc Kinh khen Hà Nội ‘bắt chước giỏi'”, “Phải ‘thực sự nhớ ơn mô hình Trung Quốc’” (Người Việt)
Nghĩ lại, tôi thấy người Anh có nói, “X should owe Y to Z”. Eg,
“It is strange that I should owe my life to a murderer”
“Điều lạ là tôi lại được cứu sống bởi một kẻ sát nhân”
“It is ironic that Vietnam should owe its economic success to its worst enemy”
“Điều ironic là thành quả kinh tế của VN lại nhờ vào kẻ thù nguy hiểm nhất của nước này”
Nhừng từ “should” ở đây không có nghĩa “nên”.
Xin lỗi, có typo trong câu
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should recognise contribution of the Chinese model to its rapid economic development and political stability”.
Đáng lẽ phải là
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should recognise THE contribution of the Chinese model to its rapid economic development and political stability”.
Và cũng có thể sửa lại thành
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should recognise the Chinese model’s contribution to its rapid economic development and political stability”.
Phú Thư: “Là nền kinh tế hứa hẹn nhất trong Hiệp hội các nước Đông Nam Á, Việt Nam NÊN THỰC SỰ CHỊU ƠN hình mẫu Trung Hoa về sự phát triển kinh tế nhanh chóng và ổn định chính trị của nước họ”:
Một người hay một nước chỉ có thể chịu ơn hay không chịu ơn, chứ không thể NÊN CHỊU ƠN (should owe to…). Tuy nhiên, có thể NÊN BIẾT ƠN (should be grateful to).
Xin lỗi, cho tôi đưa ra ý kiến về 1 chuyện vụn vặt.
Tôi nghĩ câu dưới đây nghe kỳ kỳ:
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should really owe its rapid economic development and political stability to the Chinese model”.
Nếu nói
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam owes its rapid economic development and political stability to the Chinese model”.
hay
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should recognise contribution of the Chinese model to its rapid economic development and political stability”.
Thì nghe “có vẻ đúng” (sounds right) hơn.
Thí dụ, người Anh nói
“He owes his success to his wife”, hay
“He should be grateful to his wife for his success”, hay
“He should recognise his wife’s contribution to his success”, hay
“He should recognise that he owes his success to his wife”, vv,
chứ dường như người ta không nói “He should really owe his success to his wife”.
Tôi không dám chắc là tôi giải thích như sau là đúng:
Mệnh đề “owe[s] his success to his wife” có nghĩa đã thành công hay đang thành công và nhờ vợ mà thành công, hay thành công của anh ấy là nhơ vợ.
Nếu nói “He should really owe his success to his wife” nghe có vẻ như “Anh ấy nên nhờ vợ mà thành công”, hay “Thành công của anh ấy nên là nhờ vợ” gì đó.
Tôi nghĩ anh TQ đó nói vậy là để
a) Nói VN đã nhờ TQ mà thành công (“owe[s] its rapid economic development and political stability to the Chinese model”).
b) Trách VN không nhớ ơn/nhìn nhận là đã nhờ TQ mà thành công (“should really”).
Nhưng cách anh ấy nói nghe có vẻ kỳ kỳ (trên diện Anh ngữ).
Ý kiến của tôi là anh TQ này hoặc là viết sai tiếng Anh, hai là cố ý viết mập mờ vì muốn trách mà không muốn nói thẳng ra là VN nên nhớ ơn/nhìn nhận.
Nếu nói như sau thì chỉ kể công nhưng không trách:
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam owe its rapid economic development and political stability to the Chinese model”.
Nếu nói như sau thì rõ ràng là trách:
“As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should really recognise that it owes its rapid economic development and political stability to the Chinese model”.
Cũng xin nói thêm:
1. Tiếng Anh Anh khác tiếng Anh Úc, tiếng Anh Mỹ.
2. Trường học Anh ít dạy văn phạm, người ta học qua cái gì nghe đúng/sai. Tôi thấy người Mỹ giỏi văn phạm Anh hơn người Anh.
Nếu có ai không đồng ý thì tôi không dám tranh cãi. Cứ việc coi như tôi sai.
Thưa bác Phú Thư,
Tôi thích cách dịch của bác. Tôi xin giữ nguyên những gì tôi đã nói về từ ‘should’.
Anh Tàu là người thế nào cũng phụ thuộc vào cách ta hiểu từ ‘should’ của anh ấy: hiểu cách này thì ta thấy anh ấy ‘láu cá’, hiểu cách kia thì ta thấy anh ấy cũng…bình thường, và tự hỏi anh ấy nói có đúng không.
Thiết nghĩ, đây cũng không hẳn là không liên quan đến vấn đề tranh luận.
Bác PQT đã sai ở sự giải thích động từ “owe to” và “should owe to”, để bác THT bàn theo cũng sai nốt. Trong bài viết chính vị tác giả TQ nọ đã dùng “owe B (as a result of A) to A”.
http://www.thefreedictionary.com/owe
Đáng lẽ các bác cỡ như Đinh Linh nên lên tiếng về cái dzụ tiếng Anh này mới phải chứ nhỉ? Mình giỏi hơn người ta là cái chắc, họ chỉ có một câu rõ ràng như thế mà sơ sơ mình đã có… sáu câu rồi. Nhưng mà đâu cứ phải chê người ta dở là mình giỏi hơn họ đâu chứ.
Các bác dịch làm sao ra tiếng Anh khi người anh TQ muốn nói: “Là nền kinh tế hứa hẹn nhất trong Hiệp hội các nước Đông Nam Á, Việt Nam NÊN THỰC SỰ CHỊU ƠN hình mẫu Trung Hoa về sự phát triển kinh tế nhanh chóng và ổn định chính trị của nước họ.” Bàn tiếp, nên chửi tên TQ kia láu cá, hay chửi hắn có trình độ ngoại ngữ kém?
Bác Tuấn,
Tại sao bác lại bật cười nhỉ. Ngôn ngữ đi trước không có nghĩa là ta không học được thêm về nó từ những gì người khác viết.
Tiếng Anh của anh TQ có dở thật, nhưng cái câu chúng ta nói đến có một cách hiểu. Tôi thấy nhiều ý kiến – trong đó có ý kiến của bác – nói về nó nhưng đều bỏ qua cách hiểu này, thì tôi góp ý.
Bác bảo ‘should’ không đi được với sự kiện, một điều rõ ràng là không hề đúng. Bác đừng vội phán về anh TQ như vậy.
Bác THT
Tôi thú thật là phải bật cười khi bác dùng semantics lecture và theory để giải thích cách dùng tiếng Anh. Ngôn ngữ đi trước, từ điển và phân tích đi sau.
Nhưng thôi, tôi thấy chẳng nên phí thì giờ chê bai hay bên vực cho một câu tiếng Anh của anh chàng nhà báo TQ này. Hơn nữa, bác lại bắt đầu đi vào lối tranh cãi cố hữu rồi. Hãy agree to disagree – tôi nói tiếng Anh của tôi, bác và anh TQ nói tiếng Anh của các bác.
Bác Tuấn,
Bác nói ‘should’ không đi được cùng với sự kiện và ‘owe’ là một sự kiện. Tôi không biết finer points của bác ở đâu, tôi chỉ thấy cả hai đều sai bét!
Những ví dụ tôi đưa ra là để minh họa một nghĩa của ‘should’, i.e. nghĩa epistemic của nó: [should p] = ‘những gì chúng ta biết cho phép chúng ta nói rằng p’.
Câu (1) có thể hiểu được là “những gì chúng ta biết cho phép chúng ta nói rằng nếu ném quả bom, nó sẽ nổ”. Câu (2) có thể hiểu được là “những gì chúng ta biết cho phép chúng ta nói rằng John 75 tuổi”. Nếu hiểu từ ‘should’ theo nghĩa này, ta có thể hiểu câu văn quan yếu theo cách tôi dịch. Tôi không nói nó là một câu văn chuẩn.
Về nguyên tắc, ‘should’ hoàn toàn có khả năng đi cùng ‘owe’. Bác nghĩ sao về câu sau: “If what I heard about John is true, he should owe Mary a lot of money”.
Tôi không nói hết về ngữ nghĩa của từ ‘should’ trong phản hồi được, và cũng chỉ nói được một cách hết sức dân dã và sơ sài. Nếu bác muốn, bác có thể tham khảo thêm tài liệu sau. Ngoài kiến thức về tiếng Anh, nó cũng có thể giúp bác bổ sung cả kiến thức về logic.
http://www.gogetpapers.com/Explore/Fintel_0_Lectures/1
Nếu bác thấy khó hiểu quá thì email riêng cho tôi.
“To owe” được dịch sang Việt ngữ như thế nào đâu phải là đề tài tác giả Phạm Hồng Sơn muốn nói tới. Chỉ có một việc con cỏn là đừng nói chuyện ngoài đề mà làm hổng xong nữa, nói chi chuyện trọng đại quốc gia đại sự.
Bác THT:
Chữ should có nhiều nghĩa lắm, khó kể hết, phải tùy trường hợp mà hiểu:
(1) When you drop a bomb it should explode: chữ “should” đây có thể dịch là “theo nguyên tắc thì nó phải nổ”, “bình thường thì nó phải nổ”.
(2) John should be 75 by now: chữ should đây có nghĩa là ước lượng, đoán, không chắc chắn: John chắc bây giờ 75 tuổi rồi.
Cả hai nghĩa trên không áp dụng trong trường hợp ta đang nói.
(3) THT: “Chúng ta có quyền nói rằng với tư cách một nền kinh tế nhiều triển vọng nhất ASEAN, Việt Nam thực sự đã nhờ vào mô hình Trung Quốc để có được phát triển kinh tế nhanh và ổn định chính trị như hiện nay.”
Dịch ra tiếng Anh câu của bác sẽ là: “As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam’s rapid economic development and political stability CAN BE ATTRIBUTED to its adherence to the Chinese model”. Tức là bác vẫn phải bỏ chữ “should owe” và thay thế bằng chữ “can attribute to” hay tương tự.
Nói chung, muốn nói về những finer points của một ngôn ngữ thì phải đắm mình (immerse) lâu năm trong ngôn ngữ đó. Bác cứ đem câu “should really owe” hỏi người Mỹ xem họ nói sao, có phải là tiếng Anh chỉnh hay không.
Ông PQT nói:
“‘Owe to’ xác định một sự kiện, nên không thể đi với ‘should’: sự kiện […] không thể ‘nên xảy ra’ […] Những điều này không từ điển nào nói, nhưng sống trong môi truờng tiếng Anh thì biết.”
Trong môi trường tiếng Anh của tôi, ‘owe to’ không phải một sự kiện (event) – theo bất kỳ định nghĩa nào của từ này. Nếu tôi không nhầm thì nó là một trạng thái (state). Ngoài ra, ‘should’ không chỉ có nghĩa là ‘nên’ (deontic modality). Nó còn có nghĩa ‘những gì được biết cho phép nói rằng …’ (epistemic modality). Và trong nghĩa này, nó được dùng với cả event (1) lẫn state (2).
(1) When you drop a bomb it should explode
(2) John should be 75 by now
Tôi đồng ý với ông Tuấn rằng bài viết trên Nhân dân Nhật báo là một thảm họa, và rõ ràng người viết không thạo tiếng Anh. Nhưng tôi thấy câu văn mà chúng ta đang quan tâm có thể được hiểu một cách khá bình thường. Tôi nghĩ có thể dịch cả câu đó ra tiếng Việt như sau.
“Chúng ta có quyền nói rằng với tư cách một nền kinh tế nhiều triển vọng nhất ASEAN, Việt Nam thực sự đã nhờ vào mô hình Trung Quốc để có được phát triển kinh tế nhanh và ổn định chính trị như hiện nay.”
Lưu ý rằng “có quyền nói” có thể được hiểu trong tiếng Việt với nghĩa “có đủ thông tin để nói”.
Tất nhiên, đây chỉ là một cách hiểu, và tôi cũng không loại trừ khả năng là nơi ông Tuấn sống người ta nói một thứ tiếng Anh khác.
Bác Phạm Hồng Sơn:
Nếu muốn nói “Với vị thế đang là nền kinh tế hứa hẹn nhất trong Hiệp hội ASEAN, rất có thể, sự phát triển kinh tế nhanh và ổn định chính trị của Việt Nam là nhờ học theo mô hình Trung Quốc” thì người Anh/Mỹ sẽ viết là “[…] should BE ATTRIBUTED TO..” chứ không nói là “should owe to”. “Owe to” xác định một sự kiện, nên không thể đi với “should”: sự kiện đã/đang hay đã/đang không xảy ra, chứ không thể “nên xảy ra” (chẳng hạn, không thể nói là “trời nên mưa”, “tôi nên là người VN”). Nhưng “attribute to” là một hành động nên có thể đi theo “should”.
Những điều này không từ điển nào nói, nhưng sống trong môi truờng tiếng Anh thì biết.
Anh Tàu nào đó viết bài này chắc cũng cố hàm ý gì đó nhưng vì tiếng Anh không rành nên viết quanh co khó hiểu.
Bắt chước những cái đẹp của người để tự sửa mình không phải là chuyện xấu. Chính TQ đã gửi những sinh-viên của họ tràn ngập các trường đại học phương Tây trong những thập niên gần đây. Để làm gì? Để học hỏi những cái hay, cái đẹp của Tây phương rồi một ngày đem ra ứng dụng ở quê nhà dựa trên những điều kiện của đất nước mình.
Cái đáng trách là người sử dụng lại sao y bản chánh, đồng hoá mình với chủ của nó. Bị đồng hoá đến nỗi không biết mình là ai! Ví dụ như những trang điện tử của nhà nước cho đăng những tin cuả TQ có hại cho chính đất nước của mình. Và còn bao nhiêu vụ khác nữa đã đưa đến sự bắt bớ, bauxite, v.v…
Đã bị đồng hoá đến thế, kẻ viết bài “Can Chinese Model be replicated?” của Nhân dân Nhật báo online vẫn chưa vừa ý. Tác giả đã đưa ra lời nhận xét rồi khuyên: “As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should really owe its rapid economic development and political stability to the Chinese model”. “You should” làm thế này thế nọ. Có nghĩa là “you” chưa làm hoặc chưa làm đúng, “you” nên làm như lời khuyên này. “You” đã mắc nợ TQ. “You” phải nhớ ơn TQ. “You” phải đền đáp TQ. Lấy cái gì đền đáp để cho người mới vừa lòng!
Tôi thấy một số bác chăm chú chẻ mấy cái chữ be bé mà quên luôn nội dung toàn bài viết của Trung Quốc, hay là các bác cố tình làm giảm đi cái tính “trầm trọng” mà họ đã nói? Thế mà cứ chê trách tờ báo Đảng của ông Quát vừa rồi, dịch một bài viết của người ta cho suôn sẻ thì đã là vất vả lắm rồi chớ sức đâu nữa mà chăm chú đến nội dung của toàn bài viết.
Bởi vì “Vietnam is the country whose replication of Chinese model is the most complete and successful… Vietnam began to learn from China in 1986…”, cho nên “As the most promising economy in the Association of Southeast Asian Nations, Vietnam should be obliged the Chinese model for its rapid economic development and political stability.”
Người dân Việt Nam nên nhớ, những gì Việt Nam đã và đang “hợp tác” với Trung Quốc gần đây cũng là vì theo mô hình Trung Quốc để thành công chứ chưa thể nói là “hành động cụ thể” để đền ơn nước anh (em) đâu nhé. Còn nợ nhiều lắm!