Ám ảnh dương cầm
09/05/2009 | 12:10 sáng | 19 Comments
Category: Tổng hợp, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Dương Thu Hương > Đại tướng Võ Nguyên Giáp
Cách đây gần 10 năm, dạo chơi trên mạng, tôi nhớ mãi tâm sự của Dương Thu Hương:
Thế chiến II, Ilya Ehrenboug có viết: “… Vào những hoàng hôn, không còn nghe thấy nữa tiếng dương cầm thánh thót trong các khung cửa sổ. Châu Âu nghèo đi rồi...” Câu văn ấy theo đuổi tôi từ thuở còn thơ cho đến bây giờ, chẳng hiểu vì sao…[1].
Thế hệ chúng tôi đến với tiếng dương cầm một cách thụ động, nếu không muốn nói là bị cưỡng ép nghe, chẳng khác gì tra tấn. Thật vậy, cùng thời điểm 1980 Phạm Tuân bay vào vũ trụ, Đặng Thái Sơn giật giải cuộc thi dương cầm quốc tế mang tên Chopin lần thứ 10 tại Ba Lan. Chương trình TV Sài Gòn hàng nửa năm gần như có hai phần chính. Thời sự dành cho các sự kiện Phạm Tuân, văn nghệ giải trí là mục riêng của Đặng Thái Sơn vật vã bên những phím ngà trắng đen thẳng tắp[2].
Lớn hơn chút nữa, có lẽ những vần thơ tiền chiến truyền nhau qua lưu bút đã thổi vào hồn lứa học trò đô thị sau 1975 của chúng tôi hình ảnh đài các và sang trọng ẩn hiện bên chiếc đàn dương cầm:
“Chiều nắng say, con bướm vàng thơ thẩn,
Bên nhà em hiu hắt tiếng dương cầm”.
Mặc cho Hoàng Phủ Ngọc Tường bảo thơ Đinh Hùng “Lòe loẹt, ghê ghê như son phấn[3]” (tiểu tư sản chăng?), chúng tôi bắt đầu thấy dương cầm sắp vượt qua cái lãng mạn bồng bột của tuổi học trò. Nó tượng trưng cho viên ngọc không tì vết của một nền văn hóa khác, của một xứ sở khác, xa lạ nhưng đầy kích thích. Thậm chí khi vè vỉa hè Hà Nội rêu rao nghịch ngợm: “Những ngón tay mưa / Dương Tường trên mái”, chúng tôi đỏ mặt nhưng chỉ cười trừ.
*
Sau tất cả những bỡ ngỡ ban đầu, chúng tôi chợt nhận ra hình như có một thứ gọi là ám ảnh dương cầm trong đời sống xã hội Việt Nam.
Nếu Bảo Ninh tuy hơi gượng, nhưng không phô, đã đem được tiếng đàn dương cầm của nhân vật Phương vào Nỗi buồn chiến tranh, đã dùng phép tượng trưng khi nhắc đến “bản xô nát mộng ảo cung mi thứ”, thì gần đây tôi thấy Nguyễn Quang Thiều quả là bất cập. Không, tôi không nói đến bài thơ “Xô-nát hoàng hôn trên biển” của anh. Tôi chỉ bật ngửa khi anh viết về “Anh hề triết học, chàng Đông-ki-sốt văn chương Nguyễn Hoàng Đức”:
Rồi ông cũng bỏ ghi-ta. Bỏ cái thời mũ phớt, áo vét, giày da cao gót và chơi đàn như một tài tử bang Texas những năm 40. Ông đã đi qua một thời ngây thơ trong sáng. Tôi nói đùa rằng ông đã đi qua chương I của Chủ nghĩa hình thức. Nhưng ông vẫn học nhạc. Bây giờ ông chỉ chơi các bản nhạc cổ điển bằng một chiếc piano cũ để trong nhà ông. Dù là chiếc piano cũ nhất Hà Nội. Nhưng người lên dây đàn cho ông lại là một người lên dây đàn giỏi nhất miền Bắc. Ghi-ta đối với ông bây giờ là một thứ nhạc cụ lìu tìu (chữ của NHĐ) và ca khúc là một thứ sáng tác lìu tìu. Với ông phải là giao hưởng, phải là piano, phải là whisky chứ không lọ mọ (chữ của NHĐ) rượu nút lá chuối”.
Và:
Tối tối, ông thường thắp nến lên và ngồi xuống trước chiếc piano và chơi một bản sonat nào đó.”[4]
Để chơi được nhiều đoản khúc phổ thông (chưa nói đến sonata), không đơn giản chỉ là ném guitar đi, tậu về một chiếc dương cầm. Ít nhất người ta phải luyện tập hằng ngày vài tiếng trong năm năm, trên cơ sở năng khiếu và đam mê cũng như tố chất của bàn tay, cánh tay và sự kết hợp nhuần nhuyễn của hai bán cầu não.
Từ thế hệ Đinh Hùng, đến Bảo Ninh, Dương Tường, Dương Thu Hương, đến Nguyễn Quang Thiều, VieTimes, VnExpress… tôi nhận ra người ta càng ngày càng ít hiểu về dương cầm hơn. Đặc biệt nữa là, họ đã thay hẳn từ dương cầm mượt mà thành piano. Tra cứu các trang web tiếng Việt tôi thấy chỉ có 337 ngàn lần từ dương cầm được dùng so với 16 triệu lần của từ piano.
Rất may, Dương Thu Hương đã lý giải trong cùng ngữ cảnh đã dẫn:
… Việt Nam, đất nước của tôi, quê hương những dân cày lam lũ, nơi lịch sử đô thị ngắn ngủi bấp bênh, nỗi hoài nhớ đồng quê ám ảnh và thống trị tâm hồn những kẻ cư trú trong phố xá, nơi vang vọng dưới ánh trăng thôn dã tiếng đàn bầu nỉ non hoặc tiếng nhị rền rĩ ủ ê.
Chính những con người ấy, vừa rồi đã làm một việc đáng chê trách bằng bức ảnh và chú thích rất phi lý[5]:
Chú thích của VnExpress: Chơi đàn dương cầm cho người bạn đời trong căn phòng riêng của hai ông bà.
Tôi biết đại tướng Võ Nguyên Giáp từng học đàn dương cầm khi đã trung niên. Trong một buổi chụp ảnh, chắc chắn ông cụ ngót nghét trăm tuổi đã thụ động theo đề nghị của phó nháy. Ông không hề có lỗi. Chỉ người bấm máy và hàng loạt trang báo điện tử đăng tải ảnh chẳng chịu tìm hiểu trong chiếc ghế dựa sơ sài kia, tư thế của hai bàn tay và cánh tay kia thì người ta có thể chơi đàn đàng hoàng được không. Họ muốn “làm sang” cho vĩ nhân nhưng lại mắc một lỗi quá nghiêm trọng. Không có chiếc đàn dương cầm bên cạnh đại tướng thì ông cũng chẳng kém vĩ đại hơn. Tôi chột dạ, nếu tấm ảnh này được xem bởi những người con của xứ sở đã sáng tạo ra chiếc đàn dương cầm, thì họ sẽ nghĩ gì về nhân vật họ từng bái phục?
*
Từ “ám ảnh dương cầm”, tôi lan man nghĩ đến “ám ảnh dân chủ” trong tri thức xã hội Việt Nam đương thời. Tất nhiên dân chủ không có hình hài để người ta chạm tay vào làm sang, nhưng rõ ràng rất nhiều biểu hiện về bản chất là tương đồng. Xin hẹn bạn đọc vào dịp khác, ở một bài viết khác.
Thảo Điền, 5.2009
© 2009 Trương Thái Du
© 2009 talawas blog
[1] http://www.ykien.net/bndthquaden.html
[2] Xin bạn đọc kỹ tính nào đó, nếu có trí nhớ tốt hơn tôi, cũng đừng dẫn ra vô thiên lủng các loại tin tức và chương trình nghệ thuật khác để bác bỏ đoạn văn này, giống trường hợp Đào Hiếu phê phán cung mi thứ ở bài viết trước của tôi. Tôi không dùng toán pháp định lượng thống kê trong những bài tản văn.
[3] Dẫn theo http://chutluulai.net/forums/showthread.php?t=472
[4] http://vietimes.vietnamnet.vn/vn/tinhcachviet/5042/index.viet
[5] http://vnexpress.net/GL/Xa-hoi/2009/05/3BA0EAD0/page_2.asp
Bác Du nên tập trung vào viết “ám ảnh dân chủ” đi thôi, chứ tranh luận vấn đề này làm gì. Ừ thì hình thức, nhưng đôi khi phải hình thức, mà cũng chả sao. Câu “Tôi chột dạ, nếu tấm ảnh này được xem bởi những người con của xứ sở đã sáng tạo ra chiếc đàn dương cầm, thì họ sẽ nghĩ gì về nhân vật họ từng bái phục?” là tự bác liên tưởng hơi quá. Tôi thấy ám ảnh dương cầm là bình thường, ai chả có lúc sợ ma.
@Chaien: Chi tiết anh nhắc thật là hết sức quí giá. Trong buổi biểu diễn ấy, nhạc VC lại được cất lên giữa lòng HN sau nhiều năm dài cay đắng. Khi được yêu cầu chơi dương cầm, Văn Cao đã ngồi lặng hồi lâu. Cuối cùng ông diễn tấu bằng cách dùng cả hai nắm đấm nện xuống những hàng phím vô tri. Thính giả có người bật khóc. Tôi hơi ngạc nhiên khi nghe nói có phim. Họ dựng lại chăng?
Phát hiện rất hay, chứng tỏ óc quan sát rất nhạy, nhưng tiếc là không đầu tư gì vào kiến thức cả. Phí.
Không biết Trương Thái Du đã được xem Văn Cao đánh Piano trong một phim tài liệu chiếu đi chiếu lại nhiều lần trên TV chưa, không nhớ có phải của Đinh Anh Dũng hay phim còn lại trong 2 phim tài liệu phổ biến nhất về ông.
Đọc Trương Thái Du chủ yếu để thưởng thức văn anh, xem cách anh đề cập những ám ảnh dương cầm – ám ảnh dân chủ , tin rằng không phải để tranh cãi với anh về các vấn đề nầy vì sự hiện hữu của nó trong xã hội là có thật.
Tuy nhiên, mấy nhận xét của anh trong bài tỏ ra là không chính xác. Việc chấp nhặt tư thế tay và cách chọn ghế của ông tướng 98 tuổi chưa-hề-tự-nhận-là-nghệ-sĩ, rõ ràng không thích hợp.
Một lần nữa phải nói thẳng, phần anh viết về tướng Giáp rất màu mè đạo đức giả, từ lời trách tờ báo điện tử cho đến câu hỏi tu từ cuối đoạn “tôi chột dạ,… , thì họ sẽ nghĩ gì về nhân vật họ từng bái phục”.
Phản hồi, anh khẳng định: Ở bức ảnh tôi dẫn, cổ tay, khuỷu tay đại tướng thấp hơn mặt đàn, các ngón tay duỗi thẳng thì đúng là rất khó “chơi đàn đàng hoàng”.
Cổ tay, khuỷu tay và ngón tay của Horowitz đặt như thế nào trong bức ảnh ông Nguyễn Đình Đăng đã dẫn, tưởng cũng không cần nhắc lại. Khác chăng ở chỗ Horowitz trẻ, phương phi và chuyên nghiệp hơn tướng Giáp.
http://ribf.riken.go.jp/~dang/whoarewe/ongcu2.jpg
Chuyện “ghế dựa sơ sài” hay “hàng-chính-hãng-chuyên-dùng có bộ-phận-cơ-học-nâng-hạ-mặt-ghế”, tôi không còn ý kiến nào nữa. Mời độc giả xem lại ảnh ông Đăng đã dẫn, chụp Rubinstein.
http://ribf.riken.go.jp/~dang/whoarewe/ongcu1.jpg
Vài chiếc ghế cũng sơ sài thấy trên mạng:
http://www.pianoatpepper.com/jpg/10043548.jpg
http://www.flickr.com/photos/ultrahi/250475461/
http://www.flickr.com/photos/13219303@N05/1959900834
Khổ thân tác giả Trương Thái Du, chỉ vì muốn đả phá căn bệnh “ám ảnh dân chủ” của mấy ông trí thức tiểu tư sản Việt Nam mà phải nói vòng vo đến chuyện tư thế ngồi gõ đàn dương cầm của đại tướng, để rồi bây giờ phải đôi co, thanh minh về cách để tay, cách sắm ghế ra sao cho ra được tiếng đàn.
Cứ như ông nghị sĩ Việt Nam nào đó (quên tên) hôm qua thăm Quốc hội châu Âu, bị chất vấn về nhân quyền, lỡ đánh một câu đại ý: “Dân chúng tôi đang còn đói, lo ăn, hơi đâu mà nghĩ đến nhân quyền của các bác!” thì có phải đỡ rách việc không!
Hay muốn ngắn gọn hơn nữa thì “Trẻ con không đuợc ăn thịt chó!”
Tôi viết “ghế dựa sơ sài” để mô tả chiếc ghế dựa xếp (có lẽ hiệu Xuân Hòa), Nghiêm Quang lọc bớt để diễn thành “ghế dựa”. Trong trang web bạn dẫn, đó không phải là “ghế dựa sơ sài”, nó có bộ phận cơ học nâng hạ mặt ghế, chắc chắn là hàng chính hãng chuyên dùng.
Ở hai tấm ảnh của Nguyễn Đình Đăng, không có chi tiết nào phủ nhận nhận xét của tôi cả. Ở bức ảnh tôi dẫn, cổ tay, khuỷu tay đại tướng thấp hơn mặt đàn, các ngón tay duỗi thẳng thì đúng là rất khó “chơi đàn đàng hoàng”, hay nói cách khác đại tướng chỉ đặt tay trên đàn để chụp ảnh.
Tôi cho rằng, đoạn ông Trương Thái Du nói về bức ảnh chụp Đại tướng Võ Nguyên Giáp chơi đàn rất không ổn. Ông lại hạ một câu “nếu tấm ảnh này được xem bởi những người con của xứ sở đã sáng tạo ra chiếc đàn dương cầm, thì họ sẽ nghĩ gì về nhân vật họ từng bái phục“? lại càng không không ổn. Ông Du, sau khi đã chê Trịnh Công Sơn, bây giờ lại nói như thế về Đại tướng Võ Nguyên Giáp ư? Nói như ông Đào Hiếu, Trương Thái Du, ông là ai?
“Những tâm hồn thấp kém không thể hiểu thấu các bậc vĩ nhân, cũng như những kẻ nô lệ nhe răng cười khi nghe hai tiếng tự do” – J.J. Rousseau.
Bác ThanhNam nói cũng có lý. Vì cổ sử ít ai đọc. Nếu ai đọc “cổ sử” của học giả Trương Thái Du rồi thì…
Hóa ra bên Nhật họ cũng mắc một lỗi quá nghiêm trọng, để cha con ông Nguyễn Đình Đăng ngồi ghế dựa chơi giao hưởng Mozart:
http://farm4.static.flickr.com/3544/3514818641_b6c797f71e.jpg
Nguồn: http://rarfaxp.riken.go.jp/~dang/dong.html
Đụng gì cũng bình với lọ được, các bác đúng là thiên tài liên tưởng. Cái ám ảnh dương cầm thiết nghĩ không có gì to tát, cái ám ảnh “rân chủ” kia mới ngóng đọc, thì lại bị ngưng ở cuối, bác Du đúng là, tụt hết cả…hứng.
Hình như Đại tướng đang chơi gam Mi thứ nhàm chán (http://www.talawas.org/?p=2799)… hay là ông đang chơi nhạc Trịnh?
Bức hình này chụp một ông cụ đang ngồi trên “một cái ghế dựa sơ sàí”, và chơi piano:
http://ribf.riken.go.jp/~dang/whoarewe/ongcu1.jpg
Còn bức hình này chụp một ông cụ khác đang chơi piano với thế tay dị thường: cổ tay thấp hơn phím đàn, các ngón tay duỗi thẳng đuỗn:
http://ribf.riken.go.jp/~dang/whoarewe/ongcu2.jpg
Cả hai ông cụ này dứt khoát chẳng thể nào “chơi đàn đàng hoàng” được!
Ông cụ trong bức hình thứ nhất là Arthur Rubinstein. Ông cụ trong bức hình thứ hai là Vladimir Horowitz. Còn Rubinstein và Horowitz là ai cứ google thì sẽ rõ.
Khi học lớp tư (lớp 2 ngày nay), trong cuốn sách “Quốc văn toàn tập” có kể chuyện về cậu học trò nằm ngủ, mơ thấy một vị tiên mang đến tặng một chiếc đồng hồ quả lắc, tiếng chuông điểm ngân nga như tiếng dương cầm khiến từ đó, tiếng dương cầm cũng “ám ảnh” tôi mãi cho đến lúc tôi thấy được cây đàn dương cầm thật cho dù trước đây qua băng đĩa, tôi cũng đã nghe mấy bài như “For Elise”, “Love story” hay mấy khúc nhạc đệm của mấy bài như “Hương xưa”, “Dạ khúc”,… được chơi bằng piano.
Về âm nhạc, nghệ thuật, thường những yếu tố sau đây dễ thu hút người thưởng ngoạn quan tâm đối với những tác phẩm, vật thể mới, đó là sự giới thiệu của những chuyên gia uy tín, sự tò mò, sự hợp gu, sự khẳng định mình cũng hiểu biết,… và một điểm tôi cũng đồng ý với tác giả TTD rằng, những đoạn văn mô tả, những sở thích của nhân vật chính diện, những hoài niệm,… trình bày trong các tác phẩm văn học lớn, có ảnh hưởng đến độc giả không chỉ trong việc cảm thụ nghệ thuật mà còn ảnh hưởng đến việc định hình nhân cách, suy tư nhất là đối với bạn đọc trẻ.
Cái gì sang trọng thì ta phải trân trọng và phải làm cho cái sang ấy thể hiện đúng. Biết thưởng ngoạn những cái “sang trọng” là điều đáng quý. Ngồi nghe một bản xô nát thì phải giữ yên lặng thế nào, uống một ly rượu whisky, cognac thì phải biết phân biệt hương, vị với quốc lủi, hương lúa ra sao,… và những điều này đôi lúc cũng cần được chuyển tải qua các phương tiện truyền thông đến quần chúng một cách rộng rãi .
Không chỉ “ám ảnh dương cầm” mà có nhiều “ám ảnh khác” nếu quả thật đó là những điều chân, thiện, mỹ. Đó là cái cần thiết để thúc đẩy xã hội đi lên.
——-
Một chút xíu nữa với TTD (dù chẳng quan trọng):
Trích “Tra cứu các trang web tiếng Việt tôi thấy chỉ có 337 ngàn lần từ dương cầm được dùng so với 16 triệu lần của từ piano.” (hết trích)
Chắc tác giả dùng google để tra. Hôm nay, tra từ “piano” ở các trang web tiếng Việt, chỉ thấy có 548.000 lượt xuất hiện. Nếu tra trên web thì số lượng lên đến hơn trăm triệu lượt với piano (vì tây tàu gì cũng dùng chữ piano cho cây đàn ấy, dù đọc khác nhau).
Bài điệu đàng, làm dáng, nhưng rốt cuộc chỉ cho cảm giác tác giả đánh giá về âm nhạc cũng ở góc độ nghiệp dư mà thôi. Ông Du chuyên tâm cổ sử đi, viết mấy bài thế này, người ta cười vào mặt.
Hay ông bắt đầu mắc chứng vĩ cuồng? Sau khi có vài bài viết được chú ý, lại tưởng mình viết gì cũng ổn?
Trương Thái Du không dùng toán pháp định lượng thống kê trong những bài tản văn của mình nhưng anh lại dụng môn nầy để bắt bẻ Nguyễn Quang Thiều.
“Nhưng ông vẫn học nhạc” cho nên “tối tối, ông thường thắp nến lên và ngồi xuống trước chiếc piano và chơi một bản sonat nào đó” là chuyện hiểu được. Vả, nhân vật trong bài chơi cho mình ông nghe chứ đâu phải trước công chúng.
Thay vì làm bộ “chột dạ” trước tấm ảnh tướng Giáp, anh cứ thử đem đi hỏi cảm nghĩ “những người con của xứ sở đã sáng tạo ra chiếc đàn dương cầm”. Rào đón và làm bộ trách tờ báo điện tử “mắc một lỗi quá nghiêm trọng” thực chất là anh trách ông tướng học đòi làm sang, ngồi ghế dựa chơi đàn và không biết sửa tư thế tay. Rõ ràng đó là lỗi của nhân vật được chụp ảnh.
Nhưng thưa anh, anh muốn ông Giáp, ở tuổi 98, phải ngồi ghế nào và vung tay hùng hồn ra làm sao thì coi mới đặng?
Một lần nữa, cũng cần nhớ rằng ông già dợt vài nốt đàn cho vợ nghe mà không dành cống hiến cho khán giả.
*
Bài trên đây mượn thể loại tản văn, chê khả năng hiểu biết dương cầm của người nầy người khác, rốt lại chỉ nhằm chứng tỏ mức cảm thụ âm nhạc của Trương Thái Du hoàn toàn khác sự miêu tả của Đào Hiếu. Nếu thực sự muốn đề cập những “ám ảnh dân chủ”, tôi nghĩ không cần vòng vo xa đến vậy.