Văn chương thiệt tình
07/05/2009 | 12:05 sáng | 20 Comments
Category: Chiến tranh Việt Nam, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Chế giễu 30 tháng Tư
Gần đây, tôi chưa đọc được một bài thơ thiệt tình nào hay như thế. Nó hay vì chất thơ mạnh mẽ, ngôn từ sắc bén, hình ảnh phong phú, chuyển động quanh một nhân vật – nhân vật “kẻ chế giễu 30 tháng Tư” – mang tính biểu tượng cho một số người Việt “tị nạn chính trị bất đắc dĩ” ở châu Âu, châu Mỹ và châu Úc hiện nay.
Đối với những kẻ hoạt đầu chính trị và văn nghệ, thơ xã hội mang tính ẩn dụ không còn thích hợp với tình thế Việt Nam hiện nay. Nó chỉ như nước đổ lá môn. Vì vậy mà hiện nay ở Việt Nam, đặc biệt ở Sài Gòn, một số văn nghệ sĩ ngoài lề đang bắt đầu trào lưu tạm gọi là văn chương thiệt tình, nó cũng không khác gì tinh thần bài thơ này của Phan Nhiên Hạo. Hiệu ứng của nó tức khắc gây xôn xao, phẫn nộ tới những kẻ bị chạm nọc.
Với bài thơ của Phan Nhiên Hạo, một người đọc bình thường gọi nó là vè đã là ác cảm, ít kiến văn, một người đọc là nhà thơ, nhà văn, nhà báo (lá cải) gọi nó là vè là mang tính kỳ thị, thù địch, ganh tỵ và cố ý hạ nhục tác giả.
Coi vè như thứ nghệ thuật ngôn ngữ rẻ tiền đã là một xúc phạm đối văn hóa dân gian. Vè cũng là một loại văn chương thiệt tình của người Việt thời xa xưa, nó có sức phổ biến rộng nhờ vào các thế mạnh: đơn giản, cụ thể và trực diện. Ngày nay, nó là một trong nhiều thủ pháp mà văn chương và nghệ thuật đương đại có thể vận dụng.
© 2009 Trịnh Cung
© 2009 talawas blog
Hoạ sĩ TC có đưa dẫn chứng là tập nhạc Kinh Viet Nam được hình thành dựa trên tham vọng chính trị của nhạc sĩ TCS. Nhưng hoạ sĩ không đưa dẫn chứng gì, thiệt tình làm một số dân “gõ bàn phím” sôi nổi vì chuyện này trong thời gian qua vì chã rõ ất giáp gì hết. Nay, tui mới vừa tìm ra trên trang mạng Tiền Vệ, họ có đưa dẫn chứng về bài báo của ông Nguyễn Đắc Xuân về đề tài nà.y Mời các bạn nhấn chuột vào link:
http://tienve.org/home/activities/viewThaoLuan.do;jsessionid=D223C7180B2ED8FE9E8AD5108DB9EB18?action=viewArtwork&artworkId=8639
Tự dưng tôi cũng ngứa miệng muốn nói một câu cho buổi sáng chưa ăn điểm tâm. Thiết nghĩ ông Trịnh Cung nổi tiếng vài chục năm nay rồi, nếu không nổi tiếng vì nét vẽ tài tình thì ắt hẳn cũng biết ông vì nó dính liền với bài hát mà TCS phổ nhạc “Ừ thôi em về. Chiều mưa dông tới…”
Nếu nói ông TC nổi tiếng qua loạt bài viết về “Tham vọng chính trị của TCS” thì tôi thấy hơi sai, có lẽ nói đúng hơn là ông ấy bị các nhà văn, nhà thơ, nhà báo ở VN đánh cho một trận tơi bời hoa lá sau bài viết đăng ở damau.org.
Nhà văn Mai Thảo lúc còn sống đã viết: “Rồi tôi rủ Bùi Giáng tới quán. Ðãi ông uống rượu. Vặn hỏi chính thi sĩ. Ðể cũng chỉ được Bùi Giáng cười cười thích thú trước tìm hiểu có vẻ ngớ ngẩn của tôi. Ông không chịu giải thích, chừng như ông không có gì giải thích, sự thành hình tác phẩm nơi Bùi Giáng cuối cùng vẫn là một bí ẩn hoàn toàn trong cái vùn vụt, cái bất tuyệt thao thao, cái chớp mắt đã là của nó. Cười cười, ông đốt điếu thuốc, cầm lấy ly rượu: “Vui thôi mà”. Ừ vui, ba chữ “vui thôi mà” là câu trả lời mơ hồ nghịch ngợm duy nhất của Bùi Giáng trước mọi tìm hiểu của lực thơ và số lượng thơ không thể tưởng tượng được ở nơi ông, cõi thơ vô bờ của ông trăm phương nghìn ngã mênh mông và chính ông là hiện tượng thân của mênh mông nghìn ngã trăm phương ấy.
Bùi Giáng nói vui thôi mà. Quả vậy, thơ ông vui cực kỳ. Con châu chấu, con chuồn chuồn. Cơn chuồn chuồn, con châu chấu. Rừng Marylyn. Biển Brigitte Bardot. Ngành Novak. Ðóa John Keats. Ngành Mật niệm. Ðóa U Linh. Hồng Lĩnh Hạc Lâm. Quỳnh Lai Thị Xứ. Thơ đốt pháo bông, ngôn ngữ triệu triệu, như chữ thần diệu:
Người nằm ngủ thấy gì
Thấy rất nhiều nắng lạ
Giấc ngủ đầy nắng, đầy nắng lạ. Bùi Giáng nói vui thôi mà.”
Thơ thiệt tình hay thơ vè hay gì gì đi nữa cũng là thơ. Và cuối cùng nói như thi sĩ làm thơ chỉ “vui thôi mà”.
Bài thơ của Phan Nhiên Hạo ngay đoạn đầu đã có câu: “đừng cười nhạo tướng Loan” thì còn nói ai vào đó nữa? Bài đó không gọi đích danh Đỗ Kh., dĩ nhiên! Vì bất cứ người nào với óc thông minh trung bình cũng hiểu. PNH đâu có phải là một nhà thơ quá dở đến độ cái gì cũng viết huỵch toẹt không cần phải diễn giải (giống như mấy ông Nguyễn Quang Duy, Nguyễn Mạnh Tiến đòi hỏi về nghệ thuật). Viết như trên là đã là hơi quá lộ liễu rồi.
Mà lạ thật, có những người diễn giải rằng bài thơ này nói về một loại người “generic” chuyên “chế giễu 30/4”. Ở đâu nhỉ? Tôi chưa nghe về họ bao giờ. Họ chế giễu 30/4 như thế nào?
Bài thơ PNH hay, có cái gì để nói, không rỗng tuy hơi bạo với hai chữ mi tao. Nó chỉ một hướng về phía bại (tao chưa từng bị còng). Có thể PNH được gợi ý gợi cảm từ bài “Tham vọng Sáu Lèo” nhưng nói bài thơ nhắm ĐK thì thứ nhất là suy diễn, thứ hai là dù đúng chăng, đã giới hạn tầm nhìn của PNH vì bao nhiêu kẻ vì chút đỉnh chung quay ngược với chính mình nhưng không dám công nhiên phủ nhận tác phẩm của mình dưới áp lực danh dự của chính mình.
Không biết những bài khác của ĐK thì sao, bài “Sáu Lèo” tôi nhìn với chút triết lý vay mượn của Tây phương và lý duyên khởi của Đông phương nên tôi ngầm dứt bỏ tính chất thời sự. Tôi hết hồn khi đọc lại phản hồi của mình, thấy nó không giống ai. Nói khác, qui ĐK chửi 30-4 và nói PHN chửi ĐK đều quá tải. Cứ vào tháng Tư là có chuyện các ông tướng bỏ chạy, các ông tướng tử thủ. Có trách thì trách ĐK không nói về tướng Nam, Hưng, Phú…
Bài thơ PHN cũng xuất hiện trên trang Quảng Ngãi Nghĩa Thục, nó không gây chấn động, có lẽ nhiều người đọc hơn người bàn.
Mặy khác, nên nhìn bài viết của Trịnh Cung như thế đó, chân nguyên (as it, tel quel) chứ không phải là bài của kẻ “đang có vấn đề” với Trịnh Công Sơn.
Mấy hôm nay có một số ý kiến nói bài thơ ông Hạo chụp mũ một người nào đó là kẻ “chế giễu 30 tháng 4”. Tôi thấy chuyện này quá khó hiểu. Nếu “chế giễu 30 tháng 4” là một loại mũ, thì mũ đó có nghĩa là gì?
Đối với phe cộng sản, kẻ nào “chế giễu 30 tháng 4” là kẻ chống cộng, vì dám chế giễu đại thắng mùa Xuân, đánh cho Mỹ cút Nguỵ nhào, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Kẻ đó phải bị trừng phạt tối đa.
Đối với phe chống cộng, kẻ nào “chế giễu 30 tháng 4” là kẻ ích kỷ, vô ý thức, xem thường nỗi đau khổ nước mất nhà tan của nhân dân nước VNCH. Kẻ đó đáng bị chê trách.
Vậy nếu bài thơ ông Hạo chụp mũ một người nào đó là kẻ “chế giễu 30 tháng 4”, thì kẻ đó đội mũ “chống cộng” hay là mũ “ích kỷ, vô ý thức”?
Nói tóm lại, liệu có một cái mũ tên là “chế giễu 30 tháng 4” trong bài thơ ông Hạo?
Không có báo lá cải
Chỉ có nhà báo củ cải thôi
Không có nhà báo củ cải
Chỉ có báo lá cải thôi
Lá cải và củ cải
Cái này và cái kia
Như không không sắc sắc
Cãi nhau đến hết ngày
Củ cải và lá cải
Cái này hoặc cái kia
Thế còn (thằng) người đọc
Sẽ là cái quái gì ????
Gửi ông Giáo sư Tiến sĩ T. Phạm:
Thấy ông hỏi hoài mà hổng ai trả lời “… Tôi sẽ rút lại ý này nếu có người chỉ ra là Đỗ Kh. đã “chế giễu 30/4″ ra sao…”
Thôi tôi sẽ cố gắng trả lời ông vậy, nhưng đợi chừng nào ông ‘chỉ ra’ trong bài thơ của PNH chỗ nào ‘chỉ ra’ đích danh ông Đỗ Kh.!
Tôi thấy gọi damau.org là tờ báo lá cải một cách chung chung thì hơi oan uổng. Nó có vẻ cao hơn dạng báo lá cải bởi vì nó không thiếu những bài viết nghiêm túc xen lẫn với vô số bài viết không được tuyển chọn và hiệu đính một cách cẩn thận. Có lẽ đây là sắc thái và lối chơi riêng của damau.org chăng?
Tôi cũng “ngứa miệng” nhận xét một câu việc ông Trịnh Cung đăng bài một bài ở damau.org (ở cấp độ mà ông Phùng Nguyễn gọi là “quằn quại đến những ba mươi năm”): có lẽ do ông Trịnh Cung tin rằng một trang web như damau.org (cao hơn một tờ “lá cải” thì) có mức độ nghiêm túc nào đó để ông gởi gắm nó nhưng quá sức cao so với “lá cải” thì e rằng không đủ sức phổ biến đến nhiều độc giả?
Ông Phùng Nguyễn đang nghi vấn “Bảo kiếm tặng tráng sĩ?” lại chuyển ngay sang chuyện “chửi” và “tính sổ”? Hoá ra “bảo kiếm không là bảo kiếm mà “tráng sĩ” cũng chẳng là tráng sĩ hay sao?
Tôi đọc đi đọc lại bài thơ của ông Phan Nhiên Hạo, thấy hay. Không hiểu sao nhiều người lại la lên là bài thơ này tấn công ông ĐKh. Vì tôi thấy không có một chữ nào nói tới tên ông ĐKh. Sao lạ vậy?
Khi làm một bài thơ, tác giả có quyền tưởng tượng hay dựa vào những hình ảnh ngoài đời để viết. Những hình ảnh đó thì trừu tượng, có thể mang tính điển hình, nên có lúc giống với người này người khác. Không lẽ làm một bài thơ nói tới bệnh cùi là phải đụng tới ông Hàn Mặc Tử? Nói tới hình ảnh chủ tịch, bí thư, thì đụng tới Hồ Chí Minh, Nông Đức Mạnh?
Tôi thấy những hình ảnh trong bài thơ của ông PNH giống rất nhiều người Việt ở chung quanh tôi. Nhiều người ưa cười nhạo chê bai ông tướng Loan. Nhiều người chưa trải qua cảnh khổ sở đau đớn sau 75, bây giờ phây phây ở nước ngoài thì họ tưởng họ đứng cao hơn đầu thiên hạ, xem chuyện 30/4 là chuyện ruồi bu.
Trong văn học VN cũng đã có nhiều những bài thơ tưởng là viết về người này mà rút cuộc thì thành ra viết cho kẻ nọ. Dựng nghi án ra để xử thì chỉ tốn bút mực mà thôi.
Anh Trịnh Cung thân mến;
Vừa thấy anh lên tiếng, mừng quá. Bởi vì, một là anh đã xuất đầu lộ diện trở lại, hai là được anh… chửi. Anh bây giờ nổi tiếng như cồn, được anh “chiếu cố” hóa ra lại hay vì sẽ được nổi tiếng ké. Đó là chưa kể anh chửi rất hay, tôi gọi hoa hồng là… hoa hồng mà được anh cho là “mang tính kỳ thị, thù địch, ganh tỵ và cố ý hạ nhục tác giả.” Vô cùng chính xác!
Ngoài ra, anh còn tặng cho tôi những tước vị quá lớn như nhà thơ, nhà văn, và nhà báo lá cải nữa. Tôi không biết làm thơ mà cũng không hề dám tự xưng là nhà văn. Nhưng làm báo thì… kẹt quá, không chối được, nếu gọi làm biên tập viên cho Da Màu là làm báo. Tất nhiên là báo lá cải.
Có điều tôi hơi thắc mắc một tí. Tại sao anh lại đi gởi gấm một bài viết về một điều vô cùng quan trọng bởi vì nó đã làm anh quằn quại đến những ba mươi năm cho một tờ báo lá cải? Bảo kiếm tặng tráng sĩ?
Ngứa miệng hỏi chơi thôi, anh không cần phải trả lời. Không những vậy, người khác chửi thì tôi tính sổ, nhưng anh thì miễn phí.
Chúc anh khỏe luôn.
PN
Dùng những danh từ to tát như “nhân vật mang tính biểu tượng”, “thủ pháp văn chương” và “nghệ thuật đương đại” để bào chữa cho sự chụp mũ người khác (“chế giễu 30/4”) thì rất gượng gạo. Tôi luôn luôn ủng hộ quyền tự do sáng tác và tìm tòi cái mới của nghệ sĩ nhưng có cảm tưởng ông Trịnh Cung chỉ hô những khẩu hiệu thời thượng như “biểu tượng”, “nghệ thuật”, “đương đại” để bào chữa cho một hành động không đẹp.
Lấy ví dụ, nếu ông Hữu Nguyên của báo Saigon Times viết về Hoàng Ngọc-Tuấn một bài thơ tựa là “Thư gửi một nghệ sĩ đi đêm với VC” thì hành động đó có thể bào chữa được không? Dù rằng Hữu Nguyên làm thơ hay như Phan Nhiên Hạo hay hơn nữa. Tôi không nghĩ đó sẽ là văn chương “thật tình” mà chỉ là văn chương chụp mũ.
Tôi sẽ rút lại ý này nếu có người chỉ ra là Đỗ Kh. đã “chế giễu 30/4” ra sao. Tôi hoàn toàn không nói về giá trị nghệ thuật của bài thơ của PNH.
Avocat du diable
Không phải tôi sính và sành tiếng Tây, nhưng bi bô lưu loát dương vật hay diable thì vẫn có phần lịch lãm và trang nhã.
Chàng vốn đại thiếu gia, đồn điền và đại khách sạn. Nửa phiêu lưu, nửa bị Phạm Duy cắn rứt “đi quân dịch là yêu nòi giống”, 1974 từ Pháp chàng về đầu quân làm binh nhì (http://www.tienve.org/home/literature/viewLiterature.do?action=viewArtwork&artworkId=6468), khi thái tử và nhiều vương tôn, công tử tất tả đi ngược chiều.
Trong nhiều vở hát bội Tây lẫn ta, khi vợ vua rồi vua, vợ thừa tướng rồi thừa tướng, vợ nguyên soái rồi nguyên soái vất cờ tẩu mã, khi 10 ngày có tới ba ông vua, thì thằng tốt đen nào đứng ôm cột cờ thì một là nó không thuộc tuồng, hai là nó nhập vai thiểu năng trí tuệ đáng được Oscar cho vai phụ. Còn “kháng giả” nào la ó, chửi rủa mấy thằng tốt đen tại sao mày lại bỏ chạy theo vợ vua và vua, vợ tướng quốc và tướng quốc, vợ nguyên soái và nguyên soái thì chắc thần kinh có vấn đề trục trặc. Cũng thiệt tình “phi ní lô đia” – finir l’eau dire – cho qúi khán gỉa của kháng gỉa “thiệt tình” suýt soa, tấm tắc.
Theo thông lệ hàng năm, mỗi lần ngày oan trái (30 tháng 4) đến, ngoài những bài viết cũa những người bên phe chiến thắng ca ngợi chiến công của họ tui thấy là chuyện tự nhiên. Nhưng thiệt tình mà nói thì bài thơ cũa ông PNH đọc thấy đã quá, vì nhà thơ này đã này đã trả lời những hậu sinh của Tôn Thọ Tường bằng cung cách của tiền nhân Phan Văn Trị. Vè hay thơ, thiệt tình là tùy thế đứng chính trị cũa người xem thơ Ai tri kỷ với PNH thì tán thưởng; ai không là tri kỷ thì hạ xuống một chữ là vè cho xong. Thế thôi!
Xin được tán đồng phát biểu của ông Trịnh Cung về chuyện thơ/vè… : khơi khơi phán rằng thơ của người này là “nửa thơ nửa vè” thơ của người khác là “một hỗn hợp không cân xứng về tỉ lệ giữa thơ văn xuôi và vè” thì chí ít cũng đáng gọi là hàm hồ và không khỏi phơi cái hiểu biết quá hạn chế về thẩm định văn học nói chung, thơ nói riêng…
nó cũng còn biểu lộ một thái độ không tôn trọng đồng nghiệp, không tôn trọng người khác, về điểm này văn học “thiệt tình” trong nước còn gọi là thiếu văn hoá!
Tuy nhiên ông viết “…nhà văn, nhà báo (lá cải) ” (rõ ràng) là để chỉ ông Phùng Nguyễn thì tôi lại thấy là hơi quá lời.