43 Comments (bài “Ludwig Wittgenstein – Tractatus Logico-Philosophicus”)

1. booksreader viết:

   14/10/2010 lúc 12:02 chiều

   Phản hồi được tổng hợp như sau:

   12/10/2010 lúc 11:53 sáng
   … cám ơn TALAWAS đã viết bài giới thiệu về bản dịch này: một bài viết rất gọn gàng và rất hay (và cả việc giới thiệu bản dịch nữa)!

   07/10/2010 lúc 9:54 sáng
   Theo một số hướng dẫn cách tiếp cận cuốn TLP, một trong những cách đọc TLP là trước hết tập trung vào những câu quan trọng nhất của cuốn sách thay vì đọc lần lượt từ câu đầu tiên tới câu cuối cùng. Cách đánh số trước mỗi câu thể hiện mức độ quan trọng của câu và chỉ định mối liên hệ diễn giải giữa các câu. Mặc dù có nhiều ngoại lệ, song trong bước đầu tiếp cận TLP ta có thể tạm chấp nhận rằng
   (i) mức độ quan trọng của câu giảm với số lượng số thập phân sau dấu chấm;
   (ii) những câu được đánh số lớn hơn nhiều khi là hệ quả hoặc là lời diễn giải cho những câu được đánh số nhỏ hơn.
   Trên cơ sở này cuốn TLP bao gồm bảy câu chính, đó là các câu 1, 2, 3, 4, 5, 6 và 7. Câu 1 [có thể] sẽ được diễn giải bởi các câu 1.1, 1.11, 1.2, 2,… trong đó lời diễn giải 1.1 và 1.2 được coi là quan trọng như nhau.

   07/10/2010 lúc 9:55 chiều
   … đối với độc giả VN…, với điều kiện cấm đoán hiện tại, thì phải chấp nhận thôi, aka bản dịch này tạm (thời là) được. Chỉ hy vọng những bản kế tiếp cần một tiếp cận thiết thực hơn bản dịch này.

   08/10/2010 lúc 5:39 chiều
   …nếu các bạn muốn tìm ra những chi tiết sai lầm của một bản dịch qua ngữ nghĩa và cú pháp, để vội vàng phê bình một bản dịch là “không ổn”. Thì bạn cũng sẽ có thể tìm ra vô số điểm sai lầm giữa hai bản tiếng Anh và nguyên bản, cũng như những bản dịch tiếng Nhất hay bất kỳ một ngôn ngữ nào khác, với nguyên bản, hoặc giả cả giữa các bản tiếng Anh với nhau..(Trong bản dịch “Luận Khảo”, tôi có kèm theo những chỗ mà các cả bảy professors chuyên ngành về Wittgenstein thống nhất với nhau, các bạn có thể thấy có những chỗ hầu như không thể chấp nhận được về mật ngữ nghĩa và cú pháp, nhưng những câu mà tôi đính kèm này, đều chuẩn xác về mặt triết học). Nếu phải chọn giữa hai cách hiểu như thế, thì tôi chọn cách thứ hai này: nó chuẩn xác về mặt triết học mặc dù rất vô lý về mặt cú pháp và ngữ nghĩa. Còn nhiều chỗ như thế trong bản dịch này.

   12/10/2010 lúc 4:43 sáng
   Tôi cám ơn các bạn đã dành một chút thời gian để chia sẻ cùng tôi về tác phẩm này của Witt. Nhất là bạn Trịnh Hữu Tuệ, mặc dù không đồng ý với cách dịch của bạn, nhưng tôi tán đồng cách viết của bạn trong bài viết “Thời kỳ đầu ”Một số khái niệm…”.
   Tôi cũng dành một chút thời giờ của tôi … để hướng về những người đọc quan tâm muốn tìm hiểu về Wittgenstein, mà không có điều kiện tham khảo trong tình trạng hiện nay rất ít sách vở về tác giả này ở VN.

   13/10/2010 lúc 7:06 sáng
   … CD xem tính logic của TLP quan trọng hơn nghĩa sát của từng câu trong đó. Có phần hỏi lại, logic của ai, của CD hay của chính Wittgenstein?

2. Cao Dao viết:

   14/10/2010 lúc 8:42 sáng

   Lại phải cám ơn nữa rồi. Còn phải cám ơn bao nhiêu lần nữa đây nhỉ?
   Cái văn hóa này thật là khó ứng xử.
   ………
   _Bà xã ơi, nhổ giùm tôi mấy sợi tóc ngứa!
   Cao Dao đã nói như thế.

3. Lề Trái viết:

   13/10/2010 lúc 12:46 chiều

   Tôi phải đồng ý với Camillia Ngo. Haha, khi Cao Dao hô khẩu hiệu bằng cách đưa nguyên W qua lời dịch của chính mình, tôi không còn cách chi khác hơn là đầu hàng. Thôi thì tôi chấm dứt cuộc thảo luận ở đây.

   Lời cuối của tôi về bản dịch này: Đúng, VN cần những cuốn sách như vầy. Mặc dù bản dịch, theo tôi, không hoàn hảo, nhưng như đã nói, nó vẫn nên có mặt, và hy vọng được sự đón nhận xứng đáng.

4. Cao Dao viết:

   13/10/2010 lúc 10:42 sáng

   “Mệnh đề chỉ có thể xác định một vị trí trong không gian luận lý: tuy nhiên, toàn thể không gian luận lý đã phải được thiết định bởi nó. (Nếu không, thì sự phủ định, tổng luận lý, sản phẩm luận lý…vv, rồi sẽ phải giải bày ra đủ thứ các yếu tố mới cùng định vị lẫn nhau) (Giàn giáo luận lý bao quanh một hình tượng thiết định ra không gian luận lý. Sức căng của một mệnh đề tác động vào toàn thể không gian luận lý)” .

   LUDWIG WITTGENSTEIN
   Luận Khảo Luận lý-Triết học. 3.42
   (bản dịch Cao Dao)

5. Lề Trái viết:

   13/10/2010 lúc 7:06 sáng

   Tôi không có ý kiến về các chi tiết kỹ thuật vì tiếng Đức không đủ để đọc Wittgenstein
   Theo tôi, CD đã chọn một tiếp cận không đúng khi dịch TLP nên kết quả không thỏa mãn lắm . Nếu tôi không lầm, CD xem tính logic của TLP quan trọng hơn nghĩa sát của từng câu trong đó . Có phần hỏi lại, logic của ai, của CD hay của chính Wittgenstein? Bản tôi có của Ogden từ B&N library of essential reading, có lời tựa của Bertrand Russell. Nếu đọc lời tựa của Russell chắc chắn sẽ thấy một số vấn đề trong TLP cần phải đặt lại trong logic vì chưa ổn thỏa, chưa nói tới yếu tố Mystical (huyền bí) -một cách nói trại đi của phần về Thượng Đế trong TLP. Hay nói khác đi, đây là một kiểu viết đa tuyến tính -tuy không lộn xộn như Walter Benjamin- tức là nó có một logic lớn trùm lên tác phẩm, nhưng giữa các ý nhỏ với nhau, sự liên kết về logic chưa chắc chặt chẽ như CD tưởng . Với những điều nêu trên tôi chỉ có thể kết luận đây là logic mà CD buộc W phải có . Tôi nghĩ đây không phải là cách tiếp cận chính xác nhất trong việc dịch TLP. Một phần nữa, trong phản hồi trước tôi muốn nhấn mạnh việc tiếp cận nguyên bản, mở rộng trong ý này là tiếp cận văn bản một cách trung thực . Hay nói khác hơn, hãy dịch Wittgenstein như những gì ông đã viết ra trên giấy, thay vì dịch W như những gì ông “đáng lẽ phải viết ra”. Nếu thấy không đủ thì viết khảo luận về TLP như tài liệu tham khảo, còn lại hãy để người đọc phán xét và tự rút ra ý nghĩa cho mình thay vì “phải” tiếp cận W qua cách nhìn của CD. Một lần nữa, nếu ai có thú đọc TLP, họ có thể rút ra những kết luận rất có thể khác với CD. Đây chính là sự bất khả tín của triết học và ngôn ngữ . So be it!
   Về “thing”, nếu tôi không lầm, ở đây W không gán thêm ý nghĩa gì cả -kể cả triết học . Một thứ “thing” không danh tính (identity) vì W, cũng như nhiều nhà tư tưởng tiền bối xem tên/định nghĩa của sự vật là không chính xác như nó là.

6. Cao Dao viết:

   12/10/2010 lúc 11:53 sáng

   À không, tôi đã quên mất một điều quan trọng:
   _Tôi xin được cám ơn TALAWAS đã viết bài giới thiệu về bản dịch này: một bài viết rất gọn gàng và rất hay! (Qua văn phong, tôi đoán định là của một nữ soái rất thích bắt lỗi chính tả (?))…
   Cao Dao

7. Tiêu Kiến Xương viết:

   12/10/2010 lúc 11:40 sáng

   Trên trận địa thứ thiệt với lằn tên mũi đạn, mà tưởng mình là dũng sĩ mình đồng da sắt bách chiến bách thắng, thì chết như chơi.

   Trên khán đài “tríết lý” giữa nơi đại chúng không có trọng tài, mà đấu sĩ cứ tưởng mình là đại sư uyên thâm bác học, thì vẫn… phẻ re, vì các lý sự tư duy trừu tượng mịt mù bay qua bay lại không làm ai trầy da chảy máu.

   Cho nên cứ mặc tình mà phun châu nhả ngọc. Trên đời không có gì tự sướng cho bằng “triết lý”.

8. Camillia Ngo viết:

   12/10/2010 lúc 6:07 sáng

   “Cao Dao tôi không hề biện minh hay thuyết phục một điều gì cả, mỗi chữ của Cao Dao viết ra, tự nó đã có ý nghĩa rồi.”

   Cao Dao đã nói như thế!

   Nói như thế thì không còn gì để tranh luận.

9. Cao Dao viết:

   12/10/2010 lúc 4:43 sáng

   Cám ơn bạn Anh Dũng!
   …..
   Tôi cám ơn các bạn đã dành một chút thời gian để chia sẻ cùng tôi về tác phẩm này của Witt. Nhất là bạn Trịnh Hữu Tuệ, mặc dù không đồng ý với cách dịch của bạn, nhưng tôi tán đồng cách viết của bạn trong bài viết “Thời kỳ đầu ”Một số khái niệm…”, sẽ rất thú vị nếu có dịp đối thoại với bạn trong những dịp khác, cũng như bạn Ngô Hải (mà tôi đoán chính là Bạch Phát Gia? -Nguyên, là một người “đầu bạc”?).

   Tôi cũng dành một chút thời giờ của tôi trong những phản hồi ở đây, phần lớn nội dung là để hướng về những người đọc quan tâm muốn tìm hiểu về Wittgenstein, mà không có điều kiện tham khảo trong tình trạng hiện nay rất ít sách vở về tác giả này ở VN.

   Ngoài ra, tất cả những gì về một bản dịch, thì tôi đã viết hết ở bài “Thử đề nghị một cách dịch thuật văn bản triết học” rồi. Bạn nào quan tâm, thì cũng có thể tham khảo thêm ở đó.
   Cao Dao

10. Anh Dũng viết:

    10/10/2010 lúc 6:17 chiều

    Trước hết, xin lỗi ông Cao Dao vì đã viết cái “tổng thể” của ông thành cái “tổng hợp” của tôi. Nhưng tôi không phê bình ông ở chi tiết ấy. Đó là lỗi đánh máy của tôi, nếu ông giữ lại cái “tổng thể” của ông thì tôi không có ý kiến, vì mục đích phê bình của tôi không nhằm vào nó.

    Tôi chỉ nhằm vào chỗ “is the case” và “excluded from” thôi. Nhưng ông viện cớ đó để ngừng tranh luận thì cũng được.

    Cũng xin cảm ơn ông đã nhiệt tình thể hiện tài năng triết học của mình: Chưa dịch nổi Tractatus, chưa “đọc thông, nghe thấu” được nó mà đã tán tụng ầm trời như thể “hiểu hết” nó rồi cơ đấy!

11. Cao Dao viết:

    10/10/2010 lúc 4:34 chiều

    Tôi xin trả lời các bạn gần đây nhất:
    _Tôi không thể trả lời bạn Anh Dũng với cách lập luận yếm trá ngay từ đầu của bạn (đã sửa câu của Cao Dao với “Tổng thể” thành ra “tổng hợp” để “phê bình” bản dịch CD, dựa trên mục đích riêng chủ quan của bạn này. Thủ pháp bất chính này không thể thành đối thoại được.
    Với những ý kiến gần đây của các bạn, thì quan điểm của tôi như sau:
    _Đúng là dịch thuật TRACTATUS không đơn giản mặc dù nó rất đơn giản (một cái đơn giản chết người). Để dịch cái đơn giản này sang tiếng Anh ấn bản đầu tiên 1921, đã cần tới bốn cái đầu lỗi lạc: hai triết gia lừng lẫy Russell và Ramsey, Ogden-bạn của Witt, và chính Wittgenstein. Đúng 40 năm sau, lại cần 2 cái đầu cũng không phải tay vừa David Pears and Brian McGuinness. Bản dịch thứ hai này chỉnh sửa lại một số những thuật ngữ mà được giới triết học công nhận rộng rãi, vì nó gần với cái đơn giản chết người của nguyên bản hơn. Ví dụ: Dụng ngữ “atomic facts” (mà có thể đoán đinh là của Russell, chứ không phải của Wittgenstein, bởi vì Russell đã dùng nó trong lời giới thiệu bản dịch, trường hợp này thì đương nhiên học trò không phản đối thầy) của bản dịch đầu được chỉnh sửa lại thành “states of affairs”, việc chỉnh sửa này là cần thiết để tránh ngộ nhận với ý nghĩa của vật lý học hiện đại. Và “States of Affairs” đã được chấp nhận ngay vì tính hợp lý của nó, các trường đại học vẫn có khuynh hướng sử dụng thuật ngữ này hơn là “atomic facts”, và “States of Affairs” đã trở thành một khái niệm triết học, được định nghĩa hẳn hoi trong các tự điển triết học. (Điều này tôi đã viết rõ trong bài viết “Thử đề nghị một cách dịch thuật văn bản triết học”). Bản dịch thứ hai được công nhận rộng rãi hơn bản dịch thứ nhất.

    Nhưng tại sao phải cần đến 4 cái (hay 2 cái) đầu lỗi lạc để dịch những câu đơn giản mà một học sinh trung học có thể dịch dễ dàng, như thế? Bởi vì: Ý NGHĨA HÀM SÚC CỰC KỲ CỦA TRACTATUS KHÔNG NẰM TRONG NGỮ NGHĨA THÔNG THƯỜNG, MÀ Ở MỘT CHỖ KHÁC. Chỗ nào? _Các kệ sách triết học và khoa học trong các thư viện. Cái đơn giản của Tractatus bao hàm tất cả những vấn đề triết học được đặt ra từ Aristote đến đương đại (không loại trừ một vấn đề nào), toàn thể triết học phương Tây đã được tái cấu trúc lại trong tác phẩm đơn giản này, và cái đơn giản làm chết rất nhiều người (“chết mà còn biết thở”), nó đặt cơ sở tư duy trên một nền tảng triết học mới, hoàn toàn khác với truyền thống, nhưng không hoàn toàn phản lại truyền thống. Hơn thế nữa, Tractatus cũng đặt nền tảng phán đoán cho Nhận thức luận Khoa học-Episthemology, bao hàm tất cả mọi nghành khoa học (không loại trừ khoa học nào kể cà Lượng tử học và Thiên văn học đương đại). Tất cả mọi nghành khoa học dù cổ điển hay đương đại đều phải dựa vào nền tảng này, để có thể phán đoán và miêu tả-trình thuật chuẩn xác cho đối tượng nghiên cứu, được hạn định trong một paradigm đặc hữu của mỗi nghành.
    Đây là lý do vì sao phải cần đến 4 cái đầu lỗi lạc như thế, để khảo sát tác phẩm này dưới mọi góc độ triết học và khoa học trước khi dịch một chữ, hay một câu đơn giản chết người này. Phải dịch làm sao để cả hơn bốn trăm câu đơn giản này không mâu thuẫn nhau.

    Đó là chưa nói đến việc ngôn ngữ châu Âu đã được hình thành song song với triết học, và những khái niệm triết học đã được định nghĩa rõ ràng chuẩn xác, phân biệt rất rõ với ngôn ngữ thông thường. Ví dụ: “Objekt-Object-đối tượng” là một khái niệm triết học cơ bản, được định nghĩa chắc nịch trong các tự điển triết học, gần như một qui ước không thể nào hiểu khác được, ngay cả đối với học sinh trung học với kiến thức thường thức về triết học. Cả từ ngữ thông thường nhất như “Gegenstand -thing-sự vật” vẫn thường được sử dung trong ngôn ngữ ngày thường, cũng được Kant xác định ý nghĩa rõ ràng bằng cả hệ thống triết học của mình với ý nghĩa của “thing-itself-sự vật tự nó”. Như thế “Gegenstand-thing” với tư cách là một khái niệm triết học, thì không thể nào lẫn lộn được với ý nghĩa “vật thể” hay “đồ vật” theo cách hiểu thông thường được. Nó khác nhau trời vực dẫn đến hai cách hiểu cũng khác nhau trời vực, cách hiểu thông thường và cách hiểu triết học. (Lại cũng đã xác định rõ trong bài “Thử đề nghị…”).

    Thế còn các ngôn ngữ ngoài châu Âu thì sao? Cụ thể nhất là ngôn ngữ Á Đông, tức là quyển vực chữ Hán nói chung, thì ôi trời, mỗi chữ mỗi từ đều có nguy cơ là một bẫy sập lại chết người theo một cách khác (“chết mà vẫn còn thở và nói lung tung”). Tuy nhiên, hơn một thế kỳ tiếp xúc với triết học, cả quyển vực này cũng đã kịp hình thành “những khái niệm triết học” chuẩn xác của nó, cũng không thể lẫn lộn vào đâu được. Ví dụ: “Đối tượng” hay “Sự vật” nói trên và rất rất nhiều những khái niệm khác. Đây là sự thống nhất của cả quyển vực chữ Hán này (Trung Quốc, Đại hàn, Nhật bản, Việt nam…). Tại sao có sự thống nhất này?_Tại vì tính chuẩn xác của những chữ Hán này không cho phép hiểu theo một ý nghĩa nào khác (“sự vật” không thể nào là “vật thể”, hay “đồ vật” như cái ghế, cái núi, ngôi sao…). Triết học không hề quan tâm đến cái gì như là “vật thể” hay “đồ vật”. Đây không phải là “đối tượng” của triết học, mà chỉ là đối tượng của khoa học và tri thức thường thức, trong cách nói thường ngày.

    Vậy thì phải làm sao để mà dịch Tractatus? Các đại học Nhật bản, có thể nói tiên phong trong lãnh vực này, đã phải gom nhiều cái đầu của những professors chuyên nghành, để khảo sát nó kỹ lưỡng dưới nhiều góc độ rồi mới dám dịch mỗi chữ, mỗi câu. Và trong số những bản dịch (con số những bản dịch có uy tín thì lên tới con số trên một tá), nhưng vẫn có những điểm lệch nhau rất xa. Vì sao? Bởi vì: Cái đơn giản chết người này, thật đúng là chết người. Nó quá súc tích và bao quát, hàm chứa tất cả ý nghĩa của mọi lĩnh vực tri thức con người.
    ĐÂY LÀ VĂN BẢN KHÓ CHUYỂN NGỮ NHẤT TRONG TẤT CẢ MỌI VĂN BẢN DO CON NGƯỜI VIẾT RA.

    Tôi ý thức rõ ràng rằng với một cái đầu không lớn hơn cái sọ dừa của tôi, hầu như đây là một điều bất khả. Tôi cũng ý thức rõ ràng rằng: mọi cái bất khả đều phải có khởi đầu. Và tôi đã khởi đầu, chứ không thể đợi ai được nứa, đã gần một thế kỷ rồi, kể từ ngày Tractatus ra đời…

    Tôi đã khởi đầu bằng một ý thức như thế, nên đã khởi đầu với một phương pháp luận của tôi: Muốn hiểu chính xác được một điểm tại một trí nào đó, thì phải đi một vòng tròn lớn nhất chung quanh nó.
    Nghĩa là: Nghĩa là phải khảo sát không những trên quan điểm triết học tương quan, mà còn phải đi tìm những chứng cụ thể của ngôn ngữ qua nhiều bản dịch cả Anh và Nhật và nếu cần thì truy nguyên đến cả tiếng Đức nguyên bản. Việc so sánh những bản dịch khác nhau của những ngôn ngữ khác nhau này rất nhiều khi phải truy nguyên về ngữ nguyên, và thật là thú vị lạ lùng khi tôi khám phá ra rằng: những bản dịch vốn ngôn ngữ khác nhau, đêu gặp nhau ở ngữ nguyên. Tôi cám ơn nhà ngữ học thiên tài Noam Chomsky đã cho tôi một phương pháp luận tuyệt vời về “hạch tâm phổ quát của tất cả mọi ngôn ngữ”. Ở hướng đi này, càng lúc tôi càng thêm xác chứng và củng cố niềm tin của mình, rằng: Không cần phải gom nhiều cái đầu “cỡ bự-kingsize” để tiến hành dịch Tractatus.
    Và cũng ở hướng đi này, tôi lại càng xác tín hơn rằng: Chưa chắc dịch thẳng từ nguyên bản tiếng Đức thì mới có thể chuẩn xác hơn. Bởi vì: Khi tôi đi một vòng vơi bán kính rộng hơn, thì tôi có nhiều cơ hội hơn để chọn lựa những cái chuẩn xác, mà tiếng Việt vốn rất thiếu sót. Trong nhiều trường hợp, khi khảo sát những bản dịch Nhật ngữ, thì tôi tìm được rất nhiều tương đồng gần gũi với tiếng Việt, hơn là các văn bản châu Âu. Kinh nghiệm này của người Nhật là một cái kho lớn của tôi, để chọn từ, hơn là chọn một dịch một ngữ nghĩa từ văn bản châu Âu vốn không hề có trong tiếng Việt, để dịch ra tiếng Việt. Bởi vì lối dịch thẳng này, đòi hỏi PHẢI ĐỊNH NGHĨA LẠI MỌI THUẬT NGỮ TRIẾT HỌC BẰNG TIẾNG VIỆT RỒI MỚI CÓ THỂ SỬ DỤNG TỪ MỚI ĐÓ. Vì thế, trong rất nhiều trường hợp khó xử khi dịch Tractatus, tôi đã dịch bằng chỗ giao thoa của NGỮ NGUYÊN, tức là căn cứ thống nhất giữa các ngôn ngữ, chứ không phải là ngữ nghĩa (vốn khác nhau xa giữa các ngôn ngữ). Và cũng chính phương pháp luận đã giúp tôi tìm được một cách biểu trưng bằng tiếng Việt một cách rõ ràng trong sáng, hơn là chỉ cắm đầu dịch nghĩa của một bản dịch, sẽ thành ra rườm rà không cần thiết. Ngôn ngữ triết học đòi hỏi tính tự minh (self-evidence), tính rõ ràng (clara) và gọn gàng ăn khớp luận lý với nhau (distincta). (Điều này cũng đã được viết rõ ràng ở bài “Thử đề nghị…”).

    Cũng với phương pháp luận này, tôi loại bỏ một cách dễ dàng những “ngộ nhận có tính tự nhiên chủ nghĩa-naturalistic fallacy” (thuật ngữ của Phân tích triết học) khi đọc một văn bản triết học. Điều này giúp tôi tránh được những sai lầm lẫn lộn khi sử dụng thuật ngữ triết học với thuật ngữ thông thường.
    Ví dụ: Hãy khảo sát nguyên bản với bốn cách dịch:
    2.01
    N_Der Sachverhalt ist eine Verbindung von Gegenständen. (Sachen, Dingen.) (nguyên bản)
    a_A state of affairs (a state of things) is a combination of objects (things). (DB&BM)
    b_An atomic fact is a combination of objects (entities, things). (Ogden)
    c_事態とは、対象（ことがら、もの）の組み合わせである (Nghĩa bản Nhật: “Sự thái là: là sự phối hợp của đối tượng (là sự việc, vật)
    d_ Một trạng huống (tức một trạng thái của những sự vật), là sự phối hợp của những đối tượng (sự vật). (Bản dịch của Cao Dao)
    _Sự tình là một kết hợp các vật thể. (Bản dịch của Trịnh Hữu Tuệ)

    Chúng ta thấy nguyên bản Gegenständen. (Sachen, Dingen.) có những điểm khác nhau các cách dịch trên.
    _Với cách dịch c: “Atomic facts” thì cuối câu cần phải xác định nghĩa của Gegenständen giống như nguyên bản: tức là phải hạn định nghĩa của Gegenständen trong ngoặc (Sachen, Dingen.) tức là (sự việc, vật) như trong bản tiếng Nhật. Ở đây (sự việc, vật) gồm: “sự việc” nói chung một cách bao quát nhất (vao hàm cả con người và “vật”) và “vật” (tương đồng với khái niệm của Trịnh Hữu Tuệ “vật thể” trong ý nghĩa: cái bàn, cái nhà…, tức là những cái vô tri giác).
    _Với cách dịch a của DP và BM thì giản khiết hơn: A state of affairs (a state of things) với định nghĩa trong ngoặc “(trạng huống của sự vật”, bản tiếng Nhật “Sự thái-事態”, tức là “trạng thái của sự vật”). Thuật ngữ “Thing-Sự vật” là tổng hợp môt cách rất hợp lý của (Sachen, Dingen.), ý nghĩa của nó khái quát nhất (bao gồm cả con người và vũ trụ). Không thể phủ nhận giá trị tích cực của bản dịch này.
    _Tôi chọn dịch theo cách a. Bởi vì: nếu dịch theo nguyên bản và bản tiếng Nhật thì câu trong ngoặc đơn phải là (sự việc, vật). Thật ra thì trong Việt ngữ “sự việc” đã bao hàm cả “vật” hay “vật thể”, vì “sự việc” tức là mối tương quan giữa con người vả vật thể vô tri, điều này dẫn đến đồng nghĩa phản phục-tautology: một ý nghĩa lập lại hai lần.
    _Bản dịch Nhật ngữ đã mắc phải lỗi này khi dịch (ことがら、もの）, dù rằng đã được kết hợp kỹ của 7 professors chuyên nghành và một vị professor chủ biên. Nhưng các vị ấy dịch theo nguyên bản tiếng Đức (và quá tin nó) ra tiếng Nhật mà quên rằng “ことがら-kotogara-sự việc” trong cách nói thông thường nhất của tiếng Nhật đã nội hàm “もの-mono-vật” rồi. Cả tám vị giáo sư chuyên nghành này đã lọt vào cái bẫy ngôn ngữ mà không biết (“chết mà còn biết thở”). Bởi vì: đó là quán tính ngôn ngữ quá hiển nhiên, không thể ý thức dễ dàng được. Sự lầm lẫn tai hại này, các nhà triết học Phân tích gọi là “Ngộ nhận có tính tự nhiên chủ nghĩa-Naturalistic Fallacy” (NF).
    _Bản dịch của Trịnh Hữu Tuệ đã bỏ câu trong ngoặc ở nguyên bản tiếng Đức mà Wittgenstein dùng để xác định nghĩa cho Gegenständen (Sachen, Dingen.), để dịch là “SỰ TÌNH là một kết hợp các VẬT THỂ”. Việc loại bỏ này (????) dẫn đến kết quả: 2 lỗi NF:
    Một: _“SỰ TÌNH” là một từ thông thường nhất trong Việt ngữ, nó chưa được định nghĩa trong bài viết của THT. Việc loại bỏ định nghĩa hạn định của Witt, và không tái định nghĩa trở lại trong tiếng Việt, thì nó không thể nào cấm cản được người đọc hiểu theo lối “sự tình” thông thường trong cách nói hằng ngày.
    Ví dụ: nếu ai đó kể cho tôi nghe một “sự tình” đơn giản như: “tôi cưới vợ”, thì tôi có thể dẫn đến hơn một triệu “sự tình” khác có liên quan đến nói như: “sự tình” của bà già vợ, ông già vợ, em, anh, cô, dì, chú bác, bên nội bên ngoại, những nghi lễ tập tục đám cưới, dẫn đến truyền thông văn hóa VN, cho tới đời Hùng Vương, rồi tiếp tục cho đên ông Adam và bà Eva… Ôi thôi, một triệu là tôi nói “bớt” đi rất nhiều rồi đấy… Lại một ví dụ khác cụ thể hơn: bạn chỉ cần đánh vài chữ bất kỳ vào Google, Google sẽ đưa ra kết quả của vài triệu “sự tình” tương quan…
    Đây cũng chính cái mà Grelling gọi là “luận lý tạp nhạp-heterologic”(HL) trong ngữ nghĩa, tức là: ngữ nghĩa bao hàm cả những ý nghĩa không phải là nó. Và sự “bao hàm những cái không phải là nó” ấy dẫn đến mâu thuẫn và nghịch lý-Paradox. Đây là một nghịch lý ngữ nghĩa luận (semantic paradox) cũng chính là nghịch lý Russell mà Witt đã đề cập trong Luận Khảo.
    R ∈ R ↔ R ∉ R
    Câu 2.01 của bạn Trịnh Hữu Tuệ, tự nó đã mâu thuẫn chính nó. Hơn thể nữa nó dẫn đến một nguyên tắc lĩnh hội không hạn chế (unrestricted comprehension principle) (UCP): ∀u (u ∈ { x | φ(x) } ↔ φ(u)), với tất cả mọi điều kiện φ(x), tức là cho phép người đọc có thể hiểu với ý nghĩa của “bất kỳ một sự tình nào”(với x=em, anh, cô, dì, chú, bác, mợ, thím…) trong một “sự tình” (cưới vợ). Dẫn đến một vòng lẩn quẩn-circularity giứa người hiểu, người dịch và người đọc, như sau:
    Cách hiểu (UCP) ↔ cách dịch (UCP) ….
    và: ngưởi dịch (UCP) ↔ người đọc (UCP)….
    Hơn thế nữa câu 2.01 của bạn THT sẽ dẫn đến nghịch lý của với các câu còn lại của Tractatus (như đã viết trong phản hồi trước), đem lại một ý nghĩa trái ngược với văn bản, mà một lúc nào đó chính người dịch sẽ lọt vào cái mê cung luận lý của Tractatus, không thể nào thoát ra được, để có thể dịch đến câu cuối cùng. Bởi vì: mọi thứ sẽ rối tung lên và mâu thuẫn nhau.
    _Hai: Và chính việc bỏ đi định nghĩa hạn định (Sachen, Dingen.) của chính Wittgenstein, đã loại bỏ SACHEN, để chỉ còn lại ý nghĩa DINGGEN-“VẬT THỂ” của bạn, cũng rơi vào tình trạng tương tự, có lẽ còn thê thảm hơn nữa nếu tiếp tục…
    Đó là chỉ trong một câu ngắn thôi. Tôi không có thời gian để phân tích hết những câu còn lại trong bài viết của bạn THT. Nếu bạn cứ tiếp tục theo hướng này để dịch những câu còn lại, thì sẽ có lúc bạn sẽ phát điên lên vì những câu kế tiếp sẽ mâu thuẫn loạn cả lên…để khó có thể đi đến câu cuối cùng được. (ví du: trường hợp cụ thể của dịch giả NQ, chờ hoài không thấy tăm dạng phần kế tiếp của những câu dang dở…)

    Đây là cái đơn giản chết người của những câu giản trong Tractatus. Bạn nào muốn thử dịch một lần chơi cho biêt, thì tôi thật tình khuyên bạn ấy: hãy sắm một cuộn chỉ thật dài, để khi vào mê cung Tractatus rồi, còn biết đường về nhà ăn tối….
    Đó là tôi chưa kể đến sự nhất quán của Tractatus đối với toàn bộ triết học truyền thống và phải dịch làm sao để có thể hiểu được ý nghĩa của tác phẩm này bao trùm cả lĩnh vực khoa học tự nhiên, mà không bị mâu thuẫn.

    Còn những ý kiến của các bạn khác đã nêu ra, thì thật ra tôi đã viết hết trong bài “Thử đề nghị một cách dịch thuật văn bản triêt học”, các bạn cứ đọc kỹ lại, sẽ thấy ngay câu trả lời cho điều các bạn thắc mắc…

    Cao Dao tôi không hề biện minh hay thuyết phục một điều gì cả, mỗi chữ của Cao Dao viết ra, tự nó đã có ý nghĩa rồi.

12. Anh Dũng viết:

    10/10/2010 lúc 11:35 sáng

    Ông Công Bình nói đúng. Trong tiếng Việt không ai dùng “TRỪ NGOẠI” để diễn tả ý “không đi cùng, không gắn kèm”. Thế nên tôi mới nói rằng nếu ông Cao Dao dịch thành “TRỪ NGOẠI” thì tôi có thể thông cảm và hiểu được.

    Vì theo ngữ pháp tiếng Anh thì cả “excluded from” lẫn “apart from” đều có nghĩa là “tách biệt, không đi cùng, riêng rẽ,…” (như cách dịch của tôi lúc đầu).

    Còn nếu dịch thành “, NGOẠI TRỪ” như ông Dao thì sai hoàn toàn.

13. Đinh Công Bình viết:

    10/10/2010 lúc 7:49 sáng

    Trong tiếng Việt hình như không ai dùng “trừ ngoại” để diễn tả ý “không gắn với cái khác, không đi cùng cái khác”. Trừ ngoại 除外 thường thấy trong các từ điển Nhật với nghĩa exception, ngoại trừ, trừ ra…Tiếng hoa cũng dùng 除外 với nghĩa tương tự. Trong các từ điển Hán -Việt như của Thiều Chửu, Đào Duy Anh cũng không có mục từ “ngoại trừ” hay “trừ ngoại”. Ngoại trừ là một cách nói đã “Việt hóa” sau này.

    Trong câu văn dịch của Cao Dao đang đề cập, theo tôi, nếu dịch giả dịch từ außerhalb trong nguyên tác một cách giản dị là “bên ngoài”, nằm ngoài (außerhalb = outside, out of, beyond…) thì đỡ rắc rối hơn. Bản tiếng Nhật cũng dịch là 能性の外にその対象を考える…với 外 (ngoài).

14. Anh Dũng viết:

    10/10/2010 lúc 12:43 sáng

    1. excluded (=Trừ-除) from (=ngoại: 外 : bên ngoài)
    2. think of it apart from (=Ngoại trừ: 外除)the possibility
    3. tôi không thể (TRỪ- 除)suy nghĩ vè đối tượng ấy ngoài (=ngoại-外)khả năng
    4. chúng ta không thể hình dung chúng, ngoại trừ(外除) khả năng của sự phối hợp như thế. (Bản dịch của Cao Dao).

    Thứ nhất, ông Cao Dao thêm vào một dấu phẩy trong khi ba bản dịch đầu tiên không có, mà dấu phẩy có thể làm thay đổi cả nội dung của câu.

    Ví dụ: “Tôi thích ăn xôi, chè đỗ đen” (tôi thích ăn xôi và thích ăn chè đỗ đen) KHÁC HẲN VỚI “Tôi thích ăn xôi chè đỗ đen” (tôi thích ăn xôi trộn lẫn với chè đỗ đen – một cách ăn bình dân có xôi (nóng) và chè đỗ đen (mát) bổ khuyết cho nhau).

    Thứ hai, ông Cao Dao lộn ngược “TRỪ NGOẠI” (ba bản dịch đầu) thành “NGOẠI TRỪ”. Nếu ông để TRỪ NGOẠI (không gắn với cái khác, không đi cùng cái khác) thì tôi có thể thông cảm. Nhưng ông lộn ngược nó thành NGOẠI TRỪ thì ông đã làm SAI ý nghĩa của câu.

    Ví dụ:
    “Ông Hải muốn nói chuyện với ông Tuệ TRỪ NGOẠI ông Dao” (ông Hải muốn nói chuyện RIÊNG với ông Tuệ mà không có ông Dao đi cùng, vì đây là chuyện riêng tư và tế nhị giữa ông Hải và ông Tuệ).

    Ông Hải muốn nói chuyện với ông Tuệ, NGOẠI TRỪ ông Dao (ông Hải muốn nói chuyện với ông TUỆ nhưng GHÉT nói chuyện với ông Dao, mọi lúc mọi nơi chứ chẳng phải riêng tư hay tế nhị gì cả).

    Hai câu trên khác hẳn nhau về ý nghĩa. Nhưng ông Dao, với cái “tầm triết học” của mình, thì coi như không có gì ghê gớm.

    Với cái kiểu ghép chữ giản đơn và không tính đến ngôn ngữ (cú pháp và ngữ nghĩa) cụ thể của từng dân tộc như thế thì ai cũng có thể dịch được TLP nếu họ có trong tay cuốn từ điển song ngữ.

    Chẳng lẽ tôi lại dịch COW-BOY (anh chàng chăn bò) thành CON BÒ-ANH CHÀNG ???

    Hay tôi phải dịch ADAM’s apple (cục cáu – tiếng Việt – bộ phận chồi ra ở cổ họng người đàn ông) thành “quả táo của ADAM” ???

15. Dũng Vũ viết:

    09/10/2010 lúc 8:10 chiều

    Về thử nghiệm dịch thuật của ông Cao Dao tôi xin góp vài ý nhỏ như sau:

    1. Nên dùng bản tiếng Đức của Witt làm cơ sở. Các bản Anh, Nhật dùng tham khảo cách hiểu của các tác giả khác. Riêng tiếng Anh có vài tác giả uy tín tiêu biểu: Moore, Trench, Kegan Paul, Ogdens, Ramsey,…

    2. Câu cú (ngữ pháp) Witt dùng rất đơn giản. Cái khó là những khái niệm (Termini): Form, Gegenstand, Tatsache, Sachverhalt, logischer Raum, … và cả từng từ bình thường trong câu.

    3. Muốn hiểu rõ từ, trước nhất cần hiểu từ đó người Đức hiểu thế nào trong tình cảnh nào. Sau đó tìm hiểu rõ từ ấy theo định nghĩa hiển ngôn của Witt.

    Ví dụ từ Sachverhalt. Người Đức hiểu là:

    Sachverhalt, der; -(e)s, -e die tatsächlichen Verhältnisse und Vorgänge, Lage der Dinge, Umstände: der S. ist noch unklar, ungeklärt; seine Schilderung des Vorfalls entspricht nicht dem (wirklichen) S.; den S. (auf)klären, feststellen, erfahren, erkennen; jmdm. den S. mitteilen, darstellen, erklären; er ahnte, kannte nicht den wahren S.; nach dem vorliegenden S. urteilen; die phonetischen, grammatischen Sachverhalte untersuchen; die objektiven Sachverhalte in der Natur und Gesellschaft erfassen und beurteilen; (http://www.dwds.de/?kompakt=1&sh=1&qu=Sachverhalt). Hiểu theo tiếng Việt là: tình cảnh, cảnh trạng, tình huống, tình thế, thực cảnh, hiện thực, sự thể/sự kiện/tình hình thực tế. Nói chung là sự việc.

    Sachverhalt, Witt định nghĩa là:

    2.01 Der Sachverhalt ist eine Verbindung von Gegenständen (trích từ bài của Trịnh Hữu Tuệ).

    Gegenstände (số ít: Gegenstand) thường được hiểu là đồ vật cụ thể (bàn, ghế, …); ngoài ra còn có nhiều nghĩa chung chung: vật thể, đối tượng (Objekt), chủ đích suy nghĩ/hành động (Ziels des Denkens/Handelns). Nói chung Gegenstände là sự vật (“sự” lẫn “vật”), tức mọi thứ, mọi điều bất kể cụ thể hay trừu tượng, tĩnh hay động.

    Verbindung cũng có nhiều nghĩa: sự kết hợp, sự gắn bó, sự nối kết, mối liên kết/liên quan/liên đới/quan hệ, sự dính dáng, sự xếp đặt (Anordnung).

    Câu 2.01 của Witt có thể hiểu như thế này. Cũng là một sự vật (Gegenstand) nhưng nó có thể được xếp đặt (verbunden) theo nhiều cách khác nhau để tạo ra nhiều sự việc (tạm dịch từ Sachverhalt) khác nhau. Chẳng hạn một sợi dây chuyền (Gegenstand) được đặt trong tủ kính một siêu thị, hoặc đeo trên cổ một người phụ nữ, hoặc được đem đấu giá. Các sự việc này khác nhau và không lệ thuộc vào nhau. Trịnh Hữu Tuệ hiểu đúng qua cách dịch:

    2.061 Die Sachverhalte sind von einander unabhängig.
    `Các sự tình không liên quan với nhau.’

    Từ đó, có thể dịch 2.01 như sau:

    2.01 Der Sachverhalt ist eine Verbindung von Gegenständen
    Sự việc là một sự liên đới của các sự vật.

    Có nghĩa, sự việc mới sẽ xảy ra nếu có sự xếp đặt mới của các sự vật.

    Có lẽ ông Cao Dao không hiểu Trịnh Hữu Tuệ ở khúc 2.01 và 2.061 vì cách dịch.

    Phải công nhận dịch “triết” rất khó. Tiếng Việt mình thiếu từ tương đương. Ví dụ, thành thực, tôi cũng không hài lòng lắm nếu dịch từ Gegenstände thành “sự vật”, hoặc Sachverhalt thành “sự việc”. Tiếng Đức đọc thì hiểu nhưng bảo dịch sang tiếng Việt đôi khi không dễ.

    Trân trọng