Dũng Vũ – Mái nhà xanh
12/04/2010 | 6:00 sáng | 19 Comments
Category: Đời sống, Kinh tế - Môi trường
Thẻ: mái nhà xanh
Tôi có người quen kỳ rồi về Việt Nam ăn Tết kể lại, Sài Gòn bây giờ nóng quá; ngày xưa không phải vậy.
Trước 75, tôi sống ở Sài Gòn và còn nhớ miền Nam có hai mùa rõ rệt. Mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10) và mùa nắng. Hết mùa mưa, trời cuối năm dần dần se lạnh; nhiều người ra đường phải mặc áo len. Trời mát lạnh kéo dài qua Giêng sau Tết.
Sài Gòn bây giờ đã khác. Bạn bè tôi bên đó than, rồi người nhà tôi bên đó than: trời nóng quá. Các đồng nghiệp của tôi cũng nhận xét Sài Gòn là thành phố nóng nhất trong các thành phố mà họ đã đi qua trên tour du lịch Đông Nam Á của mình.
Trong mùa mưa, Sài Gòn cũng nóng. Nếu bạn về Việt Nam du lịch, hãy thử để ý. Ví dụ đi Đà Lạt chơi rồi trở về Sài Gòn. Vừa đến Biên Hòa, bạn đã thấy nóng. Hoặc đi miền Tây chơi rồi về lại Sài Gòn; vừa tới Bình Chánh là đã thấy nóng. Càng vô sâu, càng thấy nóng.
Chẳng lạ gì khi khí hậu toàn cầu thay đổi, quả đất nóng lên. Mọi nơi đều bị ảnh hưởng, không riêng Sài Gòn.
Đây là vấn đề chung, vấn đề khí hậu vĩ mô (Makroklima), khí hậu thế giới (Weltklima) mà con người đang tìm cách giải quyết và còn kéo dài nhiều thập niên nữa. Cộng chung vấn đề trên, Sài Gòn cũng có vấn đề riêng: vấn đề khí hậu thành phố (Stadtklima). Tự thân nó cũng là một nguồn nhiệt tỏa ra từ con người, đồ điện, xe cộ, nhà máy, …
Nhìn Sài Gòn hôm nay:
1. Người: Tăng đáng kể. Năm 1975: 3,5 triệu [1]. Năm 2009: 8 triệu [2]. Có thể con số không thật chính xác (vì có người nhập cư bất chính thức), nhưng cũng đủ cho thấy dân số Sài Gòn hiện tại đã tăng ít nhất gấp đôi năm 1975.
2. Đồ điện: Mức sống con người ngày càng cao. Mặt hàng điện gas được tiêu thụ nhiều hơn: máy lạnh, máy giặt, bếp gas, bếp điện, bàn ủi, tủ lạnh, TV, v.v…
3. Nhà máy: Khu chế xuất kỹ nghệ dày đặc mọc chung quanh Sài Gòn (Biên Hòa, Bình Chánh, Tân Thuận, …). Và càng ngày càng xuất hiện thêm nhà máy mới.
4. Xe cộ: Quá nhiều, đặc biệt là xe gắn máy (hàng triệu chiếc). Và ngày càng nhiều thêm.
Người tỏa hơi người. Cái máy lạnh phun hơi nóng ra ngoài. Chiếc xe Honda, máy nóng, phun khói nóng. Nhà máy xả khí nóng,… Tất cả hơi nóng toát ra làm không khí nóng lên, y như cái lò sưởi tỏa hơi nóng làm ấm không khí trong nhà.
Sức nóng còn tích đọng trong nhà cửa, beton, gạch đá, mặt đường. Bộ tích nhiệt này càng lớn thêm theo mật độ xây dựng Sài Gòn quá dày đặc hôm nay. Nó cũng giống như cái lò sưởi điện vậy, có những tảng gạch dùng tích nhiệt; càng lớn, càng nhiều, càng tích nhiệt nhiều.
Nhiệt tỏa ra không có lối thoát vì đụng phải một chiếc áo len CO2 khổng lồ che phủ bầu trời. Chủ nhân chiếc áo là những nhà máy và hàng triệu chiếc xe đang đua nhau nhả khói. Phải chi có đám cây xanh hút bớt đống ám khí CO2, cho con người thêm oxygen mà thở, nhưng không, nó dần dần biến mất vì người ta đang cần đất xây nhà.
Tôi còn nhớ mang máng đã đọc ở đâu đó, chính phủ Việt Nam quy định thành phố lớn hơn 1,5 triệu dân phải đạt chỉ tiêu mỗi đầu người 15 m2 cây xanh. Nhưng hiện nay ở Sài Gòn hình như chỉ được… 1 m2. Nếu đúng vậy thì quá ít so với nhiều nơi khác, ví dụ Âu châu.
Theo Richard A. Fuller và Kevin J. Gaston, tác giả công trình khảo sát Mật độ khoảng xanh trung bình ở các thành phố Âu châu (The scaling of green space coverage in European cities), bao gồm gần 400 thành phố, được phổ biến trên trang biology letters [3], thì trung bình mỗi thành phố Âu châu được 18,6% khoảng xanh. Thấp nhất là Cadiz và Almeria (Tây Ban Nha) với 3-4 m2 khoảng xanh mỗi đầu người, trong khi tại Lüttich (Bỉ), Oulu (Phần Lan), Valenciennes (Pháp), mỗi người dân được hưởng hơn 300 m2 [4]. Riêng Berlin (Đức), tính chung mỗi đầu người là 90 m2, tính riêng trong trung tâm là 21 m2 [5].
Sài Gòn thiếu cây xanh là vấn đề người quy hoạch đô thị từ lâu đã bó tay. Đất quý như vàng, cần để xây nhà cửa, còn đất đâu mà trồng cây, trồng cỏ. Đó là lập luận thường thấy. Thế nhưng tôi lại cho rằng: còn vô số kể. Càng xây nhà càng có đất: Đất trên mái nhà, trên sân thượng !
Quả thực vậy – không kể nhà mái tôn, mái ngói (mái chéo) – đa số nhà lầu ở Sài Gòn đều có mái bằng và sân thượng. Đó là chỗ có thể biến thành những khoảng xanh.
Cần phải nói ngay rằng đây không phải là sáng kiến của tôi. Tôi chỉ là người trông thấy và đi kể lại. Ở Đức, kiến trúc nhà ở truyền thống thường là mái ngói chéo. Nhưng nếu xây theo kiểu mái bằng, thì hầu như nhà nào cũng trồng cỏ xanh trên đó. Tiếng Đức gọi là Gründach – tạm dịch sang tiếng Việt là mái nhà xanh.
Mái nhà xanh có thể nhìn thấy khắp nơi ở Đức và nhiều nước khác. Chẳng hạn trên mái nhà một ngôi biệt thự:
Nguồn: http://www.topgreen-gruendach.de
Trên carport:
Nguồn: http://www.baulinks.com
Trên mái nhà cao ốc:
Nguồn: http://www.optigruen.de
Hoặc trên mái nhà, sân thượng nhà riêng:
Nguồn: http://www.das-energieportal.de
Nguồn: http://www.winter-bedachungen.de
Dĩ nhiên cũng có thể trồng cây thấp hay rau cỏ để ăn:
Nguồn: http://www.gruendach.at
Để tạo khoảng xanh, người ta dùng những loại thực vật (hoa, cỏ, xương rồng,…) không mọc cao, không cần tưới nước, chịu được sức nóng mặt trời và băng giá mùa Đông, không cần chăm sóc. Đó là loại đơn giản (extensives Gründach). Dĩ nhiên nếu thích, người ta cũng có thể trồng hoa, cây đẹp hơn và tốn tiền hơn. Hoa thì rẻ nhưng cây thì đắt, chẳng hạn phải trả 10 € cho một cây táo lùn, một cây đào, mận, v.v… Vườn phức tạp cần chăm sóc. Cần bồn hứng nước mưa để tưới cây. Nói chung, càng đòi hỏi nhiều, càng phải chịu tốn kém.
Ở Đức, phí tổn trung bình làm 1 m2 cỏ xanh là 17-25 € (tùy diện tích). Vật liệu không đắt nhưng công thợ thì đắt, khoảng 40-50 € / giờ. Nếu làm ở Việt Nam sẽ rẻ hơn rất nhiều, vì công thợ rẻ và không nhất thiết dùng vật liệu “Made in Germany”.
Lợi điểm của “mái nhà xanh” theo người dân ở đây là:
– Điều hòa khí hậu thành phố, làm mát dịu không khí trong khu phố.
– Tăng phẩm chất không khí: Hút khí độc (Nitrat, Cadium, chì,…), CO2 từ khói xe, khói nhà máy. Nhả O2 ra môi trường. Lọc bụi bặm không khí.
– Cô lập nhiệt và tiếng động bên ngoài cho căn nhà. Nhất là lầu thượng, để được mát hơn, yên lặng hơn.
– Bảo vệ mái nhà trước tia UV, sức nóng mặt trời. Tăng độ bền mái nhà (lên ít nhất gấp đôi).
– Được miễn một phần thuế nước thải của chính phủ.
Khoảng xanh trên mái nhà người Đức, nhiều chỗ khá thô sơ, chỉ toàn hoa cỏ rẻ tiền. Tuy nhiên đối với họ vậy cũng đủ. Vả lại họ không có thói quen sinh hoạt trên đó như người Việt. Thay vì vậy, họ ra vườn (nếu nhà có vườn), còn không ra công viên.
Nhưng Sài Gòn thiếu công viên và ngôi nhà mình cũng không có vườn ngoài cái sân thượng ban ngày nóng phỏng chân, không ai dám ra ngồi hóng gió, ngoài trừ làm chỗ phơi quần áo.
Hãy tưởng tượng, đến một ngày nào đó, cái sân thượng nóng phỏng chân của bạn biến thành bãi cỏ xanh mát mẻ, có một vườn hoa, có cây kiểng, có một giàn thiên lý. Dưới bóng mát giàn hoa có thêm một chiếc xích đu, hay một cái bàn ngồi ăn, uống cà phê; còn đẹp hơn cả cái sân thượng dưới đây:
Nguồn: http://www.baunetzwissen.de
Để được vậy, hoặc bạn phải tự chi phí (dù không đắt), hoặc chính phủ nên có chính sách khuyến khích, ưu đãi mọi nhà cùng thực hiện bằng cách v.d. miễn thuế đất vài năm cho người dân để họ lấy lại vốn (giống như ở Đức).
Hy vọng Sài Gòn và các thành phố khác bấy lâu nay nóng nực, đầy bụi bặm sẽ trở nên mát mẻ, đỡ bụi hơn nhờ hàng triệu “mái nhà xanh”. Người dân quê lại có việc làm (mà không cần đi “lao động xuất khẩu”).
Stuttgart, 04.2010
© 2010 Dũng Vũ
© 2010 talawas
[1] Xem (http://www.pso.hochiminhcity.gov.vn/an_pham/dan_so_tphcm_01_04_1999/mot_so_y_kien_ve_dan_so_tphcm
[2] Xem http://www.ho-chi-minh-stadt.diplo.de/Vertretung/hochiminh/de/04/Info__Regionalarzt__down,property=Daten.pdf
[3] Xem http://sciencev1.orf.at/science/news/154703
[4] Nếu muốn, có thể tham khảo thêm chi tiết thú vị tại: http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/5/3/352 (phải trả tiền).
[5] Xem http://www.berlin.de/ba-mitte/bezirk/daten/flaechennutzung.html
Xin lưu ý: Mọi hình ảnh trong bài chỉ nhằm minh họa, không quảng cáo. Bài viết chỉ thuần góp ý xây dựng, giới thiệu thông tin tổng quát trong khuôn khổ cho phép và phi thương mại.
I. Tạo dựng mái nhà xanh : Theo World Meteorological Organization thì trong những ngày không có mây, mỗi thước vuông của quả đất được nhìn thấy ánh sáng mặt trời sẽ “hấp” được ít nhất cũng khoảng 120 watts năng lượng quang xạ này. Nếu mỗi nhà trồng cây và cỏ xanh trên thượng tầng, việc này sẽ làm giảm sự hấp nóng gây ra bởi quang xạ mặt trời (hiện nay vẫn còn tranh cãi trên kết quả của sự giảm hồi). Vấn đề trồng cỏ có thể gây ra những khó khăn kỹ thuật khác như vấn đề chăm bón, tưới tẩm và trừ sâu bọ sinh xôi nẩy nở trên nóc nhà. Theo tôi, dân thành phố SG có thể bắt đầu bằng trồng cây kiểng trên sân thượng, cũng là một bước đầu đáng được khuyến khích. Và trồng cây dễ bảo trì hơn trồng cỏ mà hiệu quả tuy nhỏ hơn nhưng đứng về phương diện hấp thụ thán khí của cây, tôi nghĩ trồng cây lợi hơn. Với một diện tích trung bình của mỗi sân thượng vào khoảng 50 m2, với khoảng 3 triệu nhà ở SG, diện tích tổng cộng có thể dễ dàng lên đến 150 triệu thước vuông tức là tương đương với khoảng 15 ngàn mẫu (hectare) đất. Diện tích này không bé. Cứ tưởng tượng mỗi thước vuông bạn trồng được một cây kiểng, số cây trên nóc nhà thành phố SG sẽ lên đến 150 triệu cây.
2. Giảm bớt sự xử dụng xe hai bánh có động cơ nổ : làm được việc này chắc chắn sẽ giảm bớt sức nóng của thành phố SG. Những nguồn năng lượng làm tăng nhiệt độ của thành phố SG, ngoài quang xạ mặt trời, còn có hàng triệu xe Honda 2 bánh mỗi ngày phun vô số thán khí nóng vào không khí thành phố. Hệ số của sự tăng nhiệt này vẫn còn được tranh cãi vì kết quả thay đổi tùy hôm gió nhiều gió ít, tùy mùa mưa hay mùa nắng và tùy vào cơ cấu kiến trúc của mỗi thành phố (nhiều hay ít cây, nhiều hay ít công viên v.v…). Chúng ta chắc không cần biết một cách chính xác con số này. Việc chắc chắn là xe phun khói làm tăng nhiệt độ thành phố và tạo ra khí thải không lành.
Có rất nhiều cách giảm bớt sự sử dụng xe 2 bánh tạm gọi là xe Honda.
1. Nhà nước có thể bắt đầu khuyến khích những công chức đi làm bằng xe đạp. Khuyến khích bằng cách cho họ thêm ngày nghỉ hoặc tăng lương cho ai dùng xe đạp đi làm.
2. Nhà nước có thể dành một ngày cuối tuần, Chủ Nhật chẳng hạn, cấm không được xử dụng xe Honda trong thành phố mà chỉ dùng xe đạp (dĩ nhiên các xe 4 bánh vẫn được dùng vì số xe này còn ít so với xe 2 bánh).
3. Nhà nước có thể nghiên cứu thêm bản đồ thành phố và dành riêng những đường huyết mạch chạy xuyên thành phố cho xe 4 bánh (trong đó có xe buýt vận tải công cộng, một loại express ways cho xe buýt đã và đang được áp dụng tại thành phố Ottawa, xứ Canada).
4. Nhà nước có thể nghiên cứu thêm về cách làm tăng trưởng việc chuyên chở công cộng “xanh” (tức là không mang thêm thán khí và hơi nóng vào thành phố), tỉ dụ như dùng tramway như thành phố Zurich ở Thụy Sĩ, hoặc hay hơn nữa là bắt chước văn minh Canada làm những xe hoả chạy điện lộ thiên (SkyTrain) như thành phố Vancouver (vừa đẹp, vừa dễ thực hiện, vừa ít tiếng động). Các bạn nào có dịp đi Vancouver nên lấy xe Sky Train đi một vòng thành phố, bạn có thể đi một vòng hết chu kỳ hết thành phố (đi và về cùng một điểm) mà chỉ tốn có khoảng 2 đô la CDN, một cách tham quan rất rẻ tiền mà tôi đã làm năm ngoái. Cái hay của thành phố Vancouver là bên dưới đường lộ thiên của xe SkyTrain là đường dành riêng cho xe đạp. Bạn có thể dùng xe đạp và đi được hầu hết thành phố Vancouver mà không phải xuống đường cái dành cho xe 4 bánh, rất an toàn.
5. Nhà nước có thể nghiên cứu để có kế hoạch làm thêm công viên, loại công viên Tao Đàn có sân chơi cho trẻ con. Mỗi quận phải có ít nhất một công viên Tao Đàn và trong công viên này phải cấm không được làm bãi đậu xe 2 bánh. Không nên bắt chước công viên Lê Văn Tám có bãi đậu xe (hình như đang được cấm dần).
Cảm ơn anh Khiêm đã cho bạn đọc xem những tấm hình rất đẹp.
Hình ảnh này ở Âu châu quen thuộc lắm. Hầu hết nhà mái bằng đều trồng cây xanh như vậy. Nơi tôi ở, đứng trên đồi nhìn xuống, trông rất đẹp, nhất là khu trung tâm phố, trên mái nhà cao ốc.
Vấn đề sân thượng VN hay thấm nước đúng như anh nói là do kỹ thuật cũ. Sân thượng bên này nhờ có sân cỏ mà rất bền. Đó cũng là một lý do tại sao người ta cần mái xanh.
Tất cả đều có kỹ thuật. Ở Đức, mình cũng có thể tự làm để tiết kiệm tiền công thợ. Vật liệu bán sẵn, có hướng dẫn, không khó. Thế nhưng muốn làm cho chuyên nghiệp, thì phải xem đó là một cái nghề và cần học hỏi. Đó là vấn đề chi tiết hoàn toàn khả thi.
Gửi anh DTL
Hóa ra DTL là Đoàn Tiểu Long (ngày xưa của talawas). Anh vẫn khỏe? Lâu quá bây giờ mới gặp.
Anh Long à, như anh nói:
“Để phủ đất (dày khoảng 15cm là trồng cỏ ngon lành, 30cm thì trồng được các loại cây bụi rễ nông), trồng cỏ lên trên, điểm thêm vài bụi hoa trà, lan Ý, dứa cảnh v.v.. cho một khoảng sân thượng rộng chừng 30 m2 thì tốn khoảng 2,5 triệu đồng, hay 125 USD, trong đó tiền công khoảng 400 ngàn đ”,
thì rẻ không thể tưởng. Bên Đức, nội chỉ trồng cỏ thôi, giá tối thiểu đã là 35 USD/m2. Cỏ hạng chót chứ đừng nói cỏ Nhật.
Nhìn chung, như anh kể, chi phí trồng cây cỏ không thành vấn đề, chỉ tại người ta không thích. Vậy, rõ ràng đây là vấn đề ý thức. Một chuyện làm được nhưng người ta không chịu làm. Cũng giống như chuyện đội mũ an toàn khi ngồi trên xe gắn máy, đến gần đây mới giải quyết xong và bằng luật. Quá chậm so với những nơi khác.
Vấn đề cây xanh cũng vậy. Tình cờ tôi mới đọc được bài viết cũ này:
http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/Losing-verdure-Ho-Chi-Minh-city-turned-into-a-fire-bowl-DHieu-04012010204542.html
Mình cứ than phiền Sài Gòn nóng quá, ít cây xanh quá thì phải tìm cách giải quyết vấn đề của mình đi chứ. Phải cụ thể, không nói suông. Sài Gòn cần chỗ trồng cây xanh nhưng không còn, thì làm sao bây giờ, ngoài diện tích xây thượng, mái bằng?
Chắc chắn người ta sẽ tìm hiểu kinh nghiệm của những người đi trước, chẳng hạn của các xứ Âu châu.
Xin cảm ơn anh Đoàn Tiểu Long rất nhiều.
Một bài báo hay về mái nhà xanh:
http://ngm.nationalgeographic.com/2009/05/green-roofs/klinkenborg-text