Phạm Hồng Sơn – Xuất bản sách: nhu cầu và trách nhiệm của tác giả
16/12/2009 | 1:42 sáng | 2 Comments
Category: Báo chí - Truyền thông, Chính trị - Xã hội
Thẻ: Biên tập và kiểm duyệt > Xuất bản sách trong nước
Một nhu cầu chính đáng
Muốn có một Thân phận Xã hội (Social Status) tốt đẹp cho sự hiện diện ngắn ngủi trên trái đất là một nhu cầu tự nhiên của con người. Dù là vô thức hay có ý thức, từ những hình thức sơ khai như vết khắc trên vách đá cho đến việc cầu kỳ như cắm cờ trên mặt trăng, các biểu tượng tạo nên đều thể hiện một nhu cầu khẳng định Social Status của cá nhân, cộng đồng hay quốc gia.
Hàng thế kỷ trở lại đây, chưa thấy có phương tiện nào vượt được qua sức hấp dẫn và tính phổ biến của phương cách in sách để khẳng định Social Status của cá nhân, bên cạnh nhiều ý nghĩa khác của việc xuất bản sách. Không chỉ thường dân mới hân hoan khi thấy tên mình được xuất hiện trang trọng trong các ấn phẩm. Từ trước tới nay, các nhân vật lịch sử (vĩ nhân hay đại ác nhân), gần như tất cả, đều cùng có một điểm đến là viết và xuất bản sách. Có lẽ dù công nghệ xuất bản có thay đổi đến đâu, những ấn phẩm sách bằng chất liệu giấy sẽ vẫn chiếm một vị trí quan trọng trong việc ghi nhận và khẳng định Social Status của con người.
Do đó việc một tác phẩm viết đã được xuất bản dưới các dạng khác sách giấy (e-book, online, qua báo chí hay photocopy), tác giả vẫn có ước mong xuất bản tác phẩm dưới dạng sách giấy truyền thống là điều đương nhiên. Ngoài mục đích mở rộng “phổ” độc giả, tác giả của công trình viết còn muốn củng cố, tôn tạo thêm Social Status cho tác phẩm và cho bản thân. Đây là một nhu cầu chính đáng.
Một quan niệm sai lầm
Tuy nhiên việc chấp nhận việc “biên tập” đến mức làm thay đổi, làm mất những giá trị về học thuật, tư tưởng (xin gọi kiểu “biên tập” này là “biên tập phá hoại”) để cho tác phẩm được xuất bản là một sai lầm.
Có thể những tác giả đã chấp nhận việc “biên tập phá hoại” chỉ đơn giản nghĩ là chấp nhận để tác phẩm của mình được xuất bản (do sự câu thúc của nhu cầu tự thân củng cố Social Status) hoặc tự an ủi theo kiểu dù sao những nội dung khác (được giữ nguyên) vẫn đến được với nhiều độc giả hơn. Nhưng nếu nhìn kỹ, việc nghĩ đơn giản và kiểu tự an ủi này chỉ mang lại thiệt hại cho Social Status của tác giả. Vì Social Status của một tác giả chỉ phụ thuộc vào nội dung của tác phẩm.
Dĩ nhiên, một nội dung tốt được truyền bá bằng một hình thức (xuất bản) tốt là điều lý tưởng. Nhưng ngay thực tế ngặt nghèo về tự do tư tưởng như tại Việt Nam cũng cho thấy, nhiều tác phẩm không được phép xuất bản (thậm chí bị công an săn đuổi) vẫn đến được với công chúng, với số lượng độc giả chắc chắn lớn hơn rất nhiều con số 1.000 (một nghìn, số bản in trung bình của một tựa sách hiện nay). Và rất nhiều tác giả được dư luận kính trọng nhất hiện nay là những tác giả có những tác phẩm (đã) không được phép xuất bản. Các quốc gia đã qua thời cộng sản hay độc tài cũng cho thấy các tác giả đã bị hệ thống xuất bản cấp phép ghẻ lạnh là những người rất được kính trọng. Điều này cho thấy việc xuất bản bằng con đường có phép ở Việt Nam hiện tại không phải là cách thức quan trọng để phổ biến tác phẩm hay để củng cố cho Social Status của tác giả. Hình như nhiều tác giả Việt Nam đã quên mất, từ khởi nguồn, chính tác giả là người đã “đẻ” ra xuất bản và một nhà xuất bản đáng trân trọng phải là nhà xuất bản biết trân trọng, chắp thêm cánh cho tư tưởng của tác giả.
Nếu nhìn dưới góc độ rộng hơn, mỗi một tác phẩm viết đều mang ít nhiều chức phận “khai dân trí”, việc chấp nhận lối “biên tập phá hoại” không khác gì chấp nhận mang đến cho dân chúng những sản phẩm què cụt, dị dạng (về tư tưởng, học thuật). Mỗi một tác phẩm chấp nhận việc “biên tập phá hoại” đã tự mang trong nó một ý đồ “ngu dân”, dù điều này có thể nằm ngoài ý thức của tác giả và người biên tập. Một tác phẩm làm “ngu dân” thì Social Status của tác giả không thể tăng thêm giá trị.
Có thể nhiều tác giả, đã chấp nhận việc “biên tập phá hoại”, cũng nhận thấy sự vụt qua rất nhanh của cảm giác lâng lâng khi nắm chặt vào lòng cuốn sách đầy đặn, đẹp đẽ, nhưng bên trong đã không còn lành lặn. Song, với một xã hội vẫn ngập tràn những hoạt động thiên về sự hào nhoáng, gấp gáp thì việc dứt khỏi cám dỗ “miễn là có sách được in” không phải là việc một sớm, một chiều.
Biên tập viên và trách nhiệm của tác giả
Không cần tìm hiểu sâu xa cũng có thể khẳng định, người làm nghề biên tập trong các nhà xuất bản của Việt Nam hiện nay (dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam) thuộc hệ thống phục vụ cho công tác tuyên truyền, bảo vệ tư tưởng chính trị độc quyền cho ĐCSVN. Như vậy, một nhiệm vụ quan trọng được giao cho biên tập viên là phải loại bỏ, phá đi những tư tưởng, những điều bất lợi cho sự độc quyền chính trị của ĐCSVN. Đương nhiên vẫn có ngoại lệ không thực thi nhiệm vụ đó, có thể do sai sót về kỹ thuật (nghĩ rằng không ảnh hưởng đến độc quyền chính trị) hoặc do sự táo bạo của người biên tập (muốn nâng đỡ tư tưởng cho người viết và công chúng). Nhưng các ngoại lệ đó, từ trước tới nay, đều bị xử lý nghiêm khắc.
Tuy nhiên, chưa hẳn người biên tập đã cảm thấy thoải mái khi phải thực hiện nhiệm vụ “biên tập phá hoại”. Nhưng nếu tác giả dễ dàng chấp nhận việc “biên tập phá hoại”, khi đó người biên tập sẽ dễ có cảm giác hữu ích khi thực hiện sự “phá hoại”. Và mặc cảm tội lỗi (nếu có) sẽ nhanh chóng được thay thế bằng sự tận hưởng cảm giác “hoàn thành công việc” và “chiến thắng đối thủ”. Đây chính là một trong các nguyên nhân sâu xa của sự tha hóa. Vô hình chung tác giả (chấp nhận “biên tập phá hoại”) đã tiếp tay cho việc hình thành và duy trì phản xạ “biên tập phá hoại” của giới biên tập.
Dĩ nhiên việc xác định thế nào là “biên tập phá hoại” không phải luôn đơn giản và bất biến. Việc xác định hoàn toàn phụ thuộc vào ý thức, hiểu biết và đạo đức của tác giả và biên tập viên. Và phán xét cuối cùng thuộc về công luận, cùng với thời gian.
Một cách công bằng, không phải mọi sách xuất bản theo con đường có phép hiện nay đều là dở. Nhưng các ấn phẩm “ngu dân” hiện vẫn tràn ngập xã hội và những người dám dấn thân chống lại lối “biên tập phá hoại” vẫn còn quá ít. Đó cũng là nguyên nhân của nhiều bức xúc, phẫn nộ trước các tác giả chấp nhận lối “biên tập phá hoại” để được xuất bản có phép. Khi tư tưởng vẫn còn là đối tượng quản lý chặt chẽ của người cầm quyền thì việc công luận bày tỏ sự bất bình trước sự lùi bước của các tác giả là một phản ứng tích cực và đáng lắng nghe.
Một cách công bằng nữa, không thể đánh giá công cuộc giành lại quyền xuất bản tự do bằng một lối nhìn cứng nhắc. Nhưng những tác giả đang giữ quan điểm cứng nhắc, không chịu chấp nhận mọi cắt xén tác phẩm, cũng đang giữ một vai trò như ngọn hải đăng trong đêm cho các con tàu đang lênh đênh trên biển.
Hy vọng những va chạm, tranh luận, phê phán dù gay gắt sẽ hướng đến các cách thức xuất bản tôn trọng tư tưởng của tác giả. Vì, trong sâu thẳm, chắc không có tác giả nào lại muốn đứa con tinh thần của mình bị người khác thô bạo sửa đổi. Và người có trách nhiệm bảo vệ trước tiên, không ai khác, phải là tác giả – cha của đứa con tinh thần.
15/12/2009
© 2009 Phạm Hồng Sơn
© 2009 talawas blog
Bình luận
2 Comments (bài “Phạm Hồng Sơn – Xuất bản sách: nhu cầu và trách nhiệm của tác giả”)
Theo tôi được biết, sách xuất bản trong nước phải qua các “ải” sau: trình đề tài (tựa sách), biên tập. Trong các “ải” này thì “ải” trình đề tài có lẽ là khôi hài nhất. Các giám đốc xuất bản sẽ phải đem cái Bản Đề Tài dài như sớ Táo quân lên trình Cục xuất bản. Tại đây các ‘Cục viên’ sẽ duyệt xem sách nào được phép xuất bản, sách nào không dựa trên… tựa sách và… tâm trạng vui buồn của người duyệt!? Vậy nên có trường hợp có tác giả đã cho ra đời 2 tập của một bộ sách tại một NXB, nhưng đến tập thứ 3 thì NXB đó lại không được phép xuất bản!? Hướng giải quyết: đem đăng ký với một NXB khác, hoặc kiên trì trình đề tài lần nữa!!!??? Tôi không biết các NXB ở miền Bắc thì ra sao vì tôi chưa bao giờ đến miền Bắc. Nhưng theo lời kể của nhân viên ở một số NXB miền Nam thì mỗi lần có một vị từ “Cục” vào là “Nhà” lại rất ‘bận rộn’ tiếp đón, các vị vào với một vali quần áo nhưng khi ra thì rất nhiều vali quà cáp từ các “Nhà”, cứ như là một người đi nước ngoài về! (Thực hư thế nào tôi không rõ, chỉ nghe kể). Ở khâu đọc biên tập. Nói đi thì cũng phải nói lại, BTV là những người không hưởng vinh quang và cũng chẳng được ai biết đến nếu tác phẩm là một best-seller, nhưng nếu có lỗi gì thì BTV lãnh đủ! Cũng mong quý vị thông cảm với BTV trong nước, một số BTV thực sự rất giỏi, nhưng số này không đông vì “truyền thống” ở ta là “đặt cái mông lên trên bộ não”, số BTV vào làm ở các NXB do “gởi gắm” thì đếm không xuể. Số này biên tập thì ít, đọc báo thì nhiều; thêm vào đó là chia bè chia phái châm chích, đấu đá lẫn nhau, họ rất sẵn lòng đá văng bất cứ ai không cùng “tư tưởng” ra khỏi NXB. Quý vị có thể dễ dàng nhận dạng những BTV này dựa vào khuôn mặt luôn hất lên trời và điệu bộ thong thả nhàn nhã của họ. Tất nhiên, đó là vì để xứng với cái “gởi gắm” và để thể hiện cái “truyền thống” nói trên nên họ cần thể hiện cái “oai” của mình như vậy! Tội nghiệp nhất có lẽ phải kể đến các tác giả chưa có tên tuổi trong nước. Họ không những bị trả tiền bản quyền với giá cực kỳ rẻ mạt bởi những tay đầu nậu hoặc những người liên kết, mà còn bị mất luôn phần tiền tác quyền nếu sách của họ được in nối bản, hay tái bản vì có Trời mới biết khi nào thì “ma ăn cỗ”! Cất công đi đòi tiền ư? Cái sĩ của người trí thức sẽ bị hành hạ bởi cái “lạnh như tiền” của những người có tiền bỏ ra để in ấn sách cho họ. Thôi thì thà nhịn còn hơn! Buồn thay cho cái sự xuất bản ở nước nhà!
Vài dòng góp ý nhỏ nhoi. Càng biết nhiều thì càng thấy lòng héo hắt hơn. Chúc các bác trên diễn đàn talawas một Giáng Sinh Vui Vẻ.
Thân mến,
Một bài viết sâu sắc, có lý, có tình, có tâm, có tầm và có “bản lĩnh”. Tôi tâm đắc với câu kết:
“Vì, trong sâu thẳm, chắc không có tác giả nào lại muốn đứa con tinh thần của mình bị người khác thô bạo sửa đổi. Và người có trách nhiệm bảo vệ trước tiên, không ai khác, phải là tác giả – cha của đứa con tinh thần.”
Mong rằng các nhà văn, nhà thơ có tác phẩm cần in ở trong nước nên là những ngọn hải đăng đấu tranh không khoan nhượng trong công cuộc bảo vệ những đứa con tinh thần của mình còn hơn là bảo vệ các đứa con máu mủ của mình sinh ra.