Nguyễn Ước – Kinh nghiệm in sách ở Việt Nam
12/12/2009 | 3:00 sáng | 2 Comments
Category: Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Biên tập và kiểm duyệt > Xuất bản sách trong nước
Từ mười năm nay, đã có khoảng 13 cuốn sách (truyện, tôn giáo, triết học, v.v…) do tôi biên soạn, biên dịch và dịch được xuất bản ở trong nước; tất cả đều do các nhà sách, công ty phát hành sách tư nhân phối hợp với nhà xuất bản đối tác. Tuy tôi chỉ liên hệ qua trung gian tư nhân trong ngành xuất bản, không có kinh nghiệm làm việc trực tiếp với NXB hay biên tập viên nào, nhưng cảm thấy mình cũng nên phát biểu đôi chút về vấn đề này vì nó đang làm “lâm lụy” nhiều người mình quen biết và quí mến trên thế giới ảo talawas và trong thế giới thật ngoài đời.
Trước hết, tôi tin rằng nội dung công tác biên tập theo qui định của nhà nước Việt Nam hiện nay bao gồm cả việc biên tập viên phải để ý tới khía cạnh chính trị của tác phẩm, nhưng điều đó không có nghĩa các biên tập viên đều là công an văn hóa hoặc đều không chút cực lòng khi phải làm công việc đó.
Tôi cũng tin rằng có rất nhiều biên tập viên giàu thiện chí và khả năng; họ cố gắng hoàn thiện cuốn sách về mặt cấu trúc, chữ nghĩa cũng như giữ tối đa cho nội dung ít bị cắt xén vì quan điểm chính trị hay đụng chạm cá nhân. Biên tập thì không thể không bị con mắt cú vọ kiểm duyệt nhòm ngó, nhưng đánh đồng công tác biên tập với kiểm duyệt chắc chắn là không đúng với thực tế và không khéo sẽ làm chạnh lòng nhiều biên tập viên thiện chí cũng như nhiều nhà xuất bản, phủ nhận một số công lao họ đã đạt được với nhiều dũng cảm và công phu tinh tế, và tạo nên thành kiến, ngộ nhận giữa độc giả, người cầm bút ở hải ngoại và giới xuất bản sách ở trong nước.
Các tác giả hải ngoại đưa sách về in và phát hành ở trong nước hẳn không có nghĩa là (1) “thúc đẩy chủ trương hoà hợp và khối đại đoàn kết dân tộc”; hoặc (2) ham danh; hoặc (3) muốn bán sách. Tác giả nào cũng có ít nhất một lý do riêng của mình, và không phải ai cũng muốn và có bổn phận công khai trình bày chúng, kể cả tôi. Cũng như trên nguyên tắc, các NXB đều có nhiệm vụ chính trị đối với Ðảng Cộng sản Việt Nam nhưng không phải mọi cuốn sách do họ in ra đều là công cụ chính trị nhằm củng cố chế độ toàn trị ấy; bằng chứng là có những cuốn sách bị thu hồi sau khi phát hành và NXB bị kỷ luật. Bạn cũng không thể đòi hỏi một tác giả hải ngoại có sách in ở trong nước kể lại quá trình giao dịch, vì trên nguyên tắc, việc giao dịch giữa hai bên đối tác trong thương lượng kinh doanh và hợp đồng đều phải được giữ kín (confidential), nhất là trong hoàn cảnh “quá nhiều nhạy cảm và co dãn” như ở Việt Nam hiện nay!
Cũng không nên kết luận rằng một tác giả hải ngoại chấp nhận in sách ở trong nước là công nhận hay thỏa hiệp và tệ hơn nữa, tự biến mình thành công cụ của chế độ chính trị hiện hành. Ngay cả tại miền Nam trước năm 1975, các tác giả như Vũ Hạnh, Lữ Phương, Vũ Bằng, v.v… các tạp chí như Trình bày, Tự quyết, Tin văn, v.v… chấp nhận sách báo của mình bị kiểm duyệt không có nghĩa là họ công nhận hay thỏa hiệp với chính quyền Việt Nam Cộng hoà.
Tác giả có toàn quyền chấp thuận cho sách mình được in hay không hoặc để cho bị bôi xóa như thế nào. Việc chấp thuận, đồng thuận cho cắt xén và hậu quả của nó cũng tùy thuộc vào loại tác phẩm: triết học, tôn giáo, thơ, truyện, phỏng vấn (nghĩa là đồng tác giả), v.v…
Cũng không nên nói là tác phẩm được cho lên mạng với hàng trăm ngàn người đọc thì không có nhu cầu in thành sách. Ðối với tôi, được cầm một bộ sách thơm mùi giấy mực mới trên tay vẫn cảm thấy sướng hơn xem nó trên màn hình, vì có cảm tưởng được sờ vào xương thịt của đứa con tinh thần thay vì chỉ nhìn hình ảnh của nó. Thí dụ bộ trường thiên tiểu thuyết Trăng huyết, dù đến nay đã in hai version cũ 2004 và 2005, và version mới nhất 2007 của nó hiện ở khoảng trên 10 trang web trong và ngoài nước, có thể đã có hơn 1 triệu lượt vào xem; chỉ riêng trên vnthuquan.net đã nhận được hơn 600.000 hits; tôi vẫn rất thèm có điều kiện tái bản nó, bằng sách, để nâng niu nó trên tay.
Và theo tôi, có lẽ không nên áp dụng nguyên tắc cứng nhắc nào hay phê phán cực đoan, qui kết cố định nào cho cho thái độ của tác giả trong tình hình chính trị một chiều và xung động nhiều chiều trong sinh hoạt văn hóa, đặc biệt trong ngành xuất bản sách ở Việt Nam hiện nay. Có khi phải nhượng bộ và có khi không thể nhượng bộ. Bản thân tôi cũng lâm vào hai trường hợp đối nghịch như thế.
Từ tháng 5 năm 1975, tại Việt Nam, tác phẩm của Krishnamurti bị cấm triệt để, (quầy) tiệm sách cũ nào có chứa sách của K là sách bị tịch thu, chủ bị xử lý ngay. Ba cuốn tôi biên dịch về Krishnamurti xuất hiện năm 2001, do Công ty Văn hóa Thời Ðại phối hợp với NXB Văn Học, mở đầu cho sự tái xuất hiện chính thức và công khai hàng loạt sách của K và về K.
Ðể bộ sách “tiên phong” ấy có được giấy phép của Cục Xuất bản năm 2000, đã có ba nhượng bộ của tôi và Công ty Thời Đại:
1. Ðổi tên bộ sách. Từ Krishnamurti: Cuộc đời và lời giảng in năm 1999 ở Canada, thành Krishnamurti: Cuộc đời và tư tưởng. Nhan đề thứ hai rất chướng, có thể gây hại cho người biên dịch, vì thật ra, Krishnamurti hoàn toàn chống lại cái gọi là tư tưởng. Lúc ấy, có người ở Việt Nam nói với tôi là “lời giảng” chỉ để dành cho ông Hồ Chí Minh thôi!
2. Bỏ hết mấy chục trang hình đã được in trong bộ sách Krishnamurti: Cuộc đời và lời giảng, vì “không được phép in nhiều hình như thế”, chỉ có sách viết về “Bác Hồ” mới được đăng nhiều hình thôi!
3. Phải chấp nhận NXB Văn Học in ở đầu cả 3 cuốn một trang, có đóng khung trang trọng, xem đây như là tư tưởng của địch và việc in bộ sách này cũng là thực hiện đúng một nghị quyết của Ðảng. Nguyên văn đoạn mở đầu của trang đó như sau:
“‘Biết địch biết ta trăm trận trăm thắng’, câu nói đó không chỉ có ý nghĩa trong lĩnh vực quân sự mà còn cả với khoa học xã hội. Tìm hiểu những tri thức, những tư tưởng đã có để chọn lựa, phát triển, sáng tạo nên tư tưởng mới là qui luật phát triển của lịch sử tư tưởng nhân loại. Về vấn đề này, Nghị quyết của Bộ Chính trị Ðảng Cộng sản Việt Nam về công tác lý luận trong giai đoạn hiện nay – số 01/NQTN ngày 28.3.1992 đã chỉ rõ”. (Cũng vì trang đóng khung này mà một độc giả trên trang web Thư viện Hoa Sen chụp cho tôi cái mũ Việt cộng!)
Ngoài ba nhượng bộ trên, bộ sách hầu như không bị bôi xóa một chữ nào. Chín năm trước, với tôi, đó là một kỳ công của Công ty Thời Ðại, các biên tập viên và NXB Văn Học.
Kinh nghiệm thứ hai là về bộ trường thiên tiểu thuyết Trăng huyết. Sau khi nó xuất hiện, có một vài nhà sách hay công ty sách tư nhân ở Sài Gòn đề nghị tôi để cho họ in lại, với điều kiện chịu bộ sách bị cắt cúp. Tôi đã trả lời là sẵn sàng để cho họ in, chỉ lấy tiền tác quyền tượng trưng, nhưng với điều kiện không được bỏ bớt hoặc sửa đổi một chữ, cho dù tôi phải ký với đối tác một hợp đồng có giá trị trong 15 năm chẳng hạn. Cho tới nay vẫn chưa có ai chấp nhận điều kiện đó, vì tôi đoán, chỉ cần ký một bản hợp đồng sẽ xuất bản Trăng huyết trong điều kiện ấy, là đủ tạo thành một “vấn đề nhạy cảm”!
Cách đây hai năm, Anthony Grey, nhà văn Anh, tác giả cuốn SAIGON mà tôi dùng làm nền để phóng tác thành Trăng huyết, cho tôi biết có người trong ngành xuất bản tại Hà Nội (tôi không tiện nêu tên), muốn in cuốn SAIGON bằng tiếng Việt tại Việt Nam. Grey đề nghị tôi cung cấp bản dịch và tin rằng SAIGON sẽ không bị cắt cúp, vì trước đây, trong một lần ghé lại Hà Nội, ông ấy được Bộ trưởng Thông tin Tuyên truyền Việt Nam nói rằng “nhiều phần hoặc trọn cả cuốn SAIGON được dịch ra tiếng Việt và được dùng làm sách giảng khóa tại Học viện Quân sự Hà Nội để góp phần dạy sinh viên sĩ quan của Quân đội Nhân dân về lịch sử đất nước và cuộc Chiến tranh Việt Nam”.
Không thể từ chối lời yêu cầu của Grey (vì ông đã quảng đại cùng tôi đứng tên làm đồng tác giả Trăng huyết), tôi đành phải nói thật rằng tôi không muốn bản tiếng Việt cuốn SAIGON có tên mình dịch bị kiểm duyệt cắt xén để theo đó, nó và tôi trở thành công cụ chính trị cho chính quyền. Giải pháp tôi đề nghị là người xuất bản tại Hà Nội cứ tự tìm người dịch và nếu Grey đồng ý với bản dịch đó, đặc biệt bản thảo được phép xuất bản, tôi sẽ hỗ trợ bằng cách hoàn trả toàn bộ chi phí dịch. Grey đồng ý, nhưng cho tới nay, vẫn chưa cho tôi biết công việc đang tiến hành ngang đâu.
Ðúc kết các ý kiến và hai kinh nghiệm vừa nêu, tôi thấy rằng công việc xuất bản và biên tập tại Việt Nam hiện nay không đơn giản chút nào, ngay cả đối với người trong cuộc. Những cái nhìn đơn giản hay phát biểu cực đoan sẽ dễ đưa tới phân ly trong giai đoạn những người thiện chí trong và ngoài nước cần nỗ lực liên thủ và đồng qui, trong hoàn cảnh và tư thế cá nhân của mỗi người, để tiếp tục tồn tại và phấn đấu cho một quá trình ngày càng thông thoáng hơn. Bản thân tôi rất cám ơn các công ty đối tác và biên tập viên (dù không quen), đặc biệt khi nhận thấy cả ba cuốn sách triết của tôi (khoảng 2.000 trang) vừa được Công ty sách Thời Ðại phối hợp với NXB Tri Thức xuất bản giữa năm 2009, không bị đề nghị cắt cúp một chữ, kể cả những đoạn phê phán chủ nghĩa Marx, chủ nghĩa ưu tú, v.v.. .và tôi có thể cam đoan rằng nội dung của nó chẳng “chính thống” chút nào. Nếu có sách trong tay, bạn có thể đối chiếu với một số chương trước đó đã được đăng trên talawas bộ cũ và Phù Sa, Thông Luận, Dũng Lạc, v.v… hoặc gần đây, do tôi trực tiếp gởi bản thảo tới vanchuongviet.org (Văn nghệ Đồng bằng Sông Cửu long).
© 2009 Nguyễn Ước
© 2009 talawas blog
Bình luận
2 Comments (bài “Nguyễn Ước – Kinh nghiệm in sách ở Việt Nam”)
Tôi thật sự kính trọng bài viết của anh Nguyễn Ước. Cụ thể, chí tình và khoan nhã.
Gần đây trên Diễn đàn talawas xuất hiện một số cách tranh cãi không được lịch thiêp lắm với nhau. Người xưa bảo đấy là ăn tục, nói phét. Nó trở thành như cái mode của một số văn nghệ sĩ. Tôi đã gặp một số nhà thơ nhà văn luôn bắt đầu câu nói bằng tiếng chửi thề. Nói còn chấp nhận được, viết thành văn bản thì kinh quá.
Không biết tôi có cổ lỗ quá không.
Xin được sử dụng kinh nghiệm ít ỏi của tôi liên quan đến xuất bản và biên tập để trao đổi với bác Nguyễn Ước:
1. Ðổi tên bộ sách. Từ Krishnamurti: Cuộc đời và lời giảng in năm 1999 ở Canada, thành Krishnamurti: Cuộc đời và tư tưởng. Nhan đề thứ hai rất chướng, có thể gây hại cho người biên dịch, vì thật ra, Krishnamurti hoàn toàn chống lại cái gọi là tư tưởng. Lúc ấy, có người ở Việt Nam nói với tôi là “lời giảng” chỉ để dành cho ông Hồ Chí Minh thôi!
—>>> Nhan đề NXB chọn chẳng liên quan gì đến HCM. Họ không dùng một từ Nôm (rất thích hợp trong trường hợp này) mà sử dụng một từ Hán – Việt để nhằm bóng bẩy hóa, “đao to búa lớn”, câu khách mà thôi.
2. Bỏ hết mấy chục trang hình đã được in trong bộ sách Krishnamurti: Cuộc đời và lời giảng, vì “không được phép in nhiều hình như thế”, chỉ có sách viết về “Bác Hồ” mới được đăng nhiều hình thôi!
—->>>> Có thể có hình ảnh “nhạy cảm” nhưng khả năng lớn nhất là họ bỏ hình ảnh đi nhằm giảm chi phí in ấn.
3. Phải chấp nhận NXB Văn Học in ở đầu cả 3 cuốn một trang, có đóng khung trang trọng, xem đây như là tư tưởng của địch và việc in bộ sách này cũng là thực hiện đúng một nghị quyết của Ðảng. Nguyên văn đoạn mở đầu của trang đó như sau:
—->>> Đây là “bùa” của những đầu nậu, để tránh bị “săm soi”, kiểu khôn lỏi của con buôn.
Tóm lại đầu nậu phát hành sách đã tìm được một bản thảo tốt, tác giả dễ tính và “dễ dụ”. Dù sao tôi cũng không khuyến cáo bác trở nên khó tính và “khó dụ”, vượt qua “rác rưởi” để đem tri thức đến những người đọc đích thực là đáng giá.