Nguyễn Trang Nhung – Phản hồi tổng hợp bài viết “Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?”
25/11/2009 | 2:30 chiều | 26 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: DÂN CHỦ > Xã hội công dân
Phản hồi này nhằm tổng hợp các ý kiến trong phần tranh luận của bài viết “Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?” với một vài điểm chính. Việc tách phản hồi này thành một bài viết riêng không xuất phát từ ý nghĩ muốn gây thêm sự chú ý từ phía độc giả, mà đơn giản là xuất phát từ ý nghĩ tính đến hiệu quả của phần tranh luận mà thôi.
1. Về các khái niệm
Như một độc giả đã viết, khi nhắc đến một khái niệm thì chúng ta đã hình dung khái niệm đó với một vài điểm căn bản được thừa nhận chung. Hai khái niệm Dân trí và Dân chủ cũng vậy, mặc dù ngoài những điểm căn bản, còn có những điểm khác biệt trong suy nghĩ của mỗi cá nhân về định nghĩa cho hai khái niệm này.
a. Khái niệm Dân trí
Tuy định nghĩa mà tôi dẫn ra trong Từ điển tiếng Việt của Nxb Đà Nẵng (2009, Hoàng Phê chủ biên) có phần hạn chế, song trước hết, đó là định nghĩa được thừa nhận rộng rãi. Bởi vậy, theo tôi, để phản biện bài viết một cách có trình tự hợp lý và thích đáng thì 1) đầu tiên, các độc giả cần chấp nhận định nghĩa này ở xuất phát điểm của nó (trong từ điển) để xem xét các lý lẽ, phân tích, kết luận… của bài viết có hợp lý và thuyết phục hay không; 2) sau đó, có thể đề xuất định nghĩa mở rộng và thử áp dụng định nghĩa mở rộng vào bài viết, rồi trở lại xem xét các lý lẽ, phân tích, kết luận…
Song ở đây, khi đề cập tới khái niệm Dân trí, các độc giả có ý kiến về việc mở rộng định nghĩa cho khái niệm này đã không theo trình tự nào, dẫn đến hiệu quả tranh luận có phần hạn chế, cho nên tôi đã đặt vấn đề về việc áp dụng các định nghĩa mở rộng vào bài viết này.
Có 2 định nghĩa mở rộng mà các độc giả đưa ra:
Dân trí = Hiểu biết + Ý thức và / hoặc Trách nhiệm (nói chung) (comment #110)
Dân trí = Hiểu biết + Nhận thức (nói chung) (định nghĩa do tôi đề xuất)
Như tôi đã nêu ý kiến trong comment #121: định nghĩa mở rộng thứ nhất là không ổn, và dù theo định nghĩa mở rộng nào thì các kết luận trong bài, về cơ bản, là vẫn vậy.
b. Khái niệm Dân chủ
Cũng như khái niệm Dân trí, một cách chung nhất thì ai cũng hiểu Dân chủ là gì. Và như tôi đã giải thích, Dân chủ mà tôi nói đến là Dân chủ đầy đủ, thể hiện qua 1) bầu cử tự do, công bằng, công khai và 2) các quyền tự do của người dân được bảo đảm. Cả hai điều này đều được nêu trong bài viết, cụ thể là: điểm thứ nhất được thể hiện qua các ví dụ về Ấn Độ và Thụy Điển, điểm thứ hai được thể hiện qua đoạn trích: “xã hội dân chủ cho phép các quyền tự do, mà với các quyền này, người dân có được không gian rộng mở cho sự phát triển cá nhân, trong đó có sự hoàn thiện tri thức”.
Dù vậy, (tôi đã thừa nhận) sẽ tốt hơn nếu bài viết đưa ra định nghĩa cho từ Dân chủ.
2. Về các ví dụ
Trọng tâm của bài viết này không phải nhằm vào vấn đề Dân chủ, nên các ví dụ về các nền dân chủ không nhằm chứng minh các nền dân chủ đó có dân chủ thực sự hay không. Người đọc cần biết trước hoặc tự tìm hiểu để kiểm chứng rằng Ấn Độ và Thụy Điển là hai nước dân chủ (tuy trường hợp Ấn Độ thì nền Dân chủ còn nhiều bất cập mà tôi sẽ nói đôi chút sau đây).
a. Ví dụ Ấn Độ
Trong trao đổi với độc giả Tâm Bảo, tôi đã giải thích rằng: dân chủ mà tôi nói đến không phải là dân chủ với chất lượng bất kỳ mà là dân chủ với chất lượng tối thiểu cần có để có thể duy trì được sự tồn tại của nó. Nếu nói đến dân chủ với chất lượng bất kỳ thì đã không bàn đến các điều kiện.
Để nền dân chủ có khả năng duy trì, một mặt, người dân cần có hiểu biết về dân chủ và ý thức thực hiện quyền làm chủ của mình (hai yếu tố này đã được đề cập trong bài viết), mặt khác, chính quyền cần có định chế dân chủ đủ tốt và tuân theo nó. Khả năng tái cân bằng là một biểu hiện của khả năng duy trì của nền dân chủ.
Nền dân chủ Ấn Độ có khả năng tái cân bằng ấy, một bằng chứng là sau quãng thời gian dài nắm quyền của Indira Gandhi, nền dân chủ Ấn Độ từ chỗ bị suy yếu (có những đặc điểm của chế độ chuyên quyền) đã dần hồi phục.
Những bất cập của nền dân chủ Ấn Độ xuất phát từ những đặc thù của xã hội như mâu thuẫn sắc tộc và tôn giáo, vấn đề băng đảng và phe nhóm, v.v… Những đặc thù đó (mà không phải dân trí) là nguyên nhân chính yếu khiến nền dân chủ Ấn Độ chưa hiệu quả.
Mặc dù tôi đã từng nhận định trong một phản hồi gửi độc giả Tâm Bảo rằng việc lấy ví dụ về Ấn Độ có thể là không thích hợp, nhưng sau khi tìm hiểu thêm về nền dân chủ này (và phản hồi trong comment #124), tôi cho rằng ví dụ về Ấn Độ vẫn là một ví dụ đạt hay đủ tốt[1].
Khi đánh giá một nền dân chủ, cần xem xét cả những trở ngại trong xã hội có nền dân chủ đó, thay vì chỉ xem xét những thành quả của nền dân chủ. Một nền dân chủ với nhiều thành quả nhưng ít trở ngại chưa chắc đã hiệu quả hơn một nền dân chủ với ít thành quả nhưng nhiều trở ngại, bởi khả năng duy trì trước các trở ngại là một biểu hiện của tính hiệu quả.
Tuy xã hội Ấn Độ có nhiều vấn đề bất lợi cho dân chủ, nhưng nền dân chủ Ấn Độ đã duy trì được hơn 60 năm qua, bên cạnh đó đã có những bước tiến nhất định. Nếu thay vì dân chủ là độc tài thì có thể Ấn Độ đã tồi tệ hơn (*) (hoặc nếu tốt hơn ở một vài mặt nào đó, chẳng hạn như kinh tế, thì các mặt này sẽ kém bền vững hơn). Dù nền dân chủ Ấn Độ chưa hiệu quả, nhưng, có thể nói, nó không hề què quặt (từ “què quặt” do độc giả Tâm Bảo dùng khi đánh giá nền dân chủ này).
Điều (*) có thể được kiểm chứng ngay trong một khoảng thời gian nhất định của nền dân chủ Ấn Độ: Vào những năm cầm quyền của Indira Gandhi (1966 – 1984), nền dân chủ chỉ còn lại một vài yếu tố dân chủ, còn lại là phi dân chủ, chẳng hạn, một vài cuộc bầu cử đã bị bà Indira Gandhi hủy bỏ khi áp đặt “nguyên tắc khẩn cấp”. Trong những năm ấy, tham nhũng lan rộng hơn và nhiều vấn đề xã hội không được cải thiện (ví dụ, tỷ lệ giáo viên và học sinh tiểu học chỉ dừng lại quanh con số 2%).[2]
b. Ví dụ Thụy Điển
Có lẽ không cần nói nhiều về ví dụ này. Thụy Điển là một nước dân chủ xã hội điển hình, với một số đặc trưng về tính xã hội trong hệ thống phúc lợi và chính sách an sinh. Một dẫn chứng cho thấy “những yếu tố dân chủ mạnh mẽ” ngày nay tại Thụy Điển là nguyên tắc công khai: Công dân Thụy Điển có thể yêu cầu được xem xét hồ sơ, tư liệu của một cơ quan công quyền nào đó để kiểm tra cơ quan đó thi hành chức phận của mình ra sao (xem cuốn “Thụy Điển và người Thụy Điển” của Claes Britton và Viện Thụy Điển.)
3. Dân chủ hay Phát triển?
Vấn đề chọn Dân chủ trước hay Phát triển trước được độc giả Tâm Bảo đưa ra khi so sánh giữa Ấn Độ (dân chủ trước) và Trung Quốc (phát triển trước) (comment #49). Trong loạt comment #122, #123, #124, tôi đã dẫn các nguồn bài viết về so sánh nền kinh tế của hai quốc gia này[3]. Trước đó, tôi đã dẫn một nguồn bài viết tham khảo với tựa đề “Dân chủ và Phát triển” của tác giả Hoàng Xuân Đài[4]. Các nguồn này phần nào cho thấy Dân chủ trước sẽ tốt hơn, vì nó đảm bảo cho sự phát triển bền vững của những gì đến sau nó và đi lên từ nó.
4. Liên hệ tới Việt Nam
Một lần nữa, tôi khẳng định rằng hiểu biết và ý thức về dân chủ của người dân Việt Nam còn hạn chế. Mặc dù nếu có dân chủ sớm thì một đội ngũ trí thức tài giỏi sẽ sẵn sàng nhập cuộc trong việc điều hành quốc gia – như ý kiến của độc giả Quang Duy, song chừng nào còn nhiều người cho rằng dân chủ đồng nghĩ với rối loạn, hoặc chừng nào còn nhiều người thờ ơ với hiện tình đất nước thì khó có thể hi vọng vào chủ quyền của người dân.
Bằng nhiều cách khác nhau, hai yếu tố trên có thể được cải thiện. Hẳn nhiên, không nên thụ động trông đợi vào những điều kiện được tạo ra từ phía chính quyền, mà nên chủ động tạo ra những nhân tố kích thích việc nâng cao hai yếu tố ấy. Giới tri thức nên là (và phải là) giới tiên phong trong việc này.
Những chuyển biến xã hội tích cực gần đây (có một phần không nhỏ xuất phát từ giới trí thức) đã khiến người dân quan tâm hơn tới các vấn đề quốc gia, từ đó sẽ tiến gần hơn tới dân chủ. Hi vọng những ai đang phấn đấu cho dân chủ Việt Nam sẽ có những phương cách thích hợp trong việc nâng cao hiểu biết và ý thức về dân chủ của người dân.
5. Các vấn đề mở
Phần tranh luận mở ra một số vấn đề mà tôi nghĩ rằng việc suy ngẫm chúng một cách kỹ lưỡng sẽ mang lại nhiều điều hữu ích cho Việt Nam
Hòa giải dân tộc nên được tiến hành trước khi Việt Nam có dân chủ, để tránh các rối loạn có thể xảy ra (ý kiến của độc giả Trương Nhân Tuấn, comment #72).
Bài toán “tối ưu hóa” cho dân chủ Việt Nam (ý kiến của độc giả V. Quốc Uy, comment #39).
Quy tụ lòng người và lập một hiến pháp mới cho Việt Nam (ý kiến của độc giả phamthientho, comment #125).
Những phương cách hiệu quả để nâng cao hiểu biết và ý thức về dân chủ cho người dân Việt Nam? (tôi đề nghị).
Các điều kiện cần và đủ cho dân chủ Việt Nam? (tôi đề nghị).
Cuối cùng, tôi cho rằng mình đã bảo vệ thành công bài viết này. Bảo vệ ở đây không có nghĩa là chống lại những ý kiến phản bác mà là tiếp thu tất cả các ý kiến với tinh thần sẵn sàng thừa nhận thiếu sót hay sai lầm của mình, cũng như sẵn sàng chỉ ra thiếu sót hay sai lầm của người khác (nếu có), bên cạnh đó là thái độ cẩn trọng khi xem xét lại bài viết và đưa ra các phản hồi.
Xin cảm ơn tất cả các độc giả về các góp ý!
© 2009 Nguyễn Trang Nhung
© talawas blog
[1] Tham khảo loạt bài: Ấn Độ có thể vượt qua Trung Quốc? – Yasheng Huang & Tarun Khanna
Phần 1: http://www.dcvonline.net/php/modules.php?name=News&file=article&sid=2796
Phần 2: http://www.dcvonline.net/php/modules.php?name=News&file=print&sid=2801
Tại sao Ấn Độ sẽ vượt lên trên Trung Quốc? – Cait Murphy http://danluan.org/node/892
Ấn Độ đang trỗi dậy – Fareed Zakaria http://mic.edu.vn/diendan/viewtopic.php?f=72&t=463
Sự kỳ diệu tiếp theo của châu Á (Phần I) – Foreign Policy http://www.vietimes.vietnamnet.vn/PrintPreview.aspx?ID=5526
[2] Sự kỳ diệu tiếp theo của châu Á (phần I) – Foreign Policy http://www.vietimes.vietnamnet.vn/PrintPreview.aspx?ID=5526
[3] Xem chú thích 1.
[4] Dân chủ và Phát triển – Hoàng Xuân Đài http://www.xuquang.com/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=420&Itemid=43
Bình luận
26 Comments (bài “Nguyễn Trang Nhung – Phản hồi tổng hợp bài viết “Dân trí bao nhiêu cho Dân chủ?””)
« Trang trước 1 2
[…] Cùng chủ đề dân chủ, bà trẻ Nguyễn Trang Nhung và tôi vừa trao đổi đôi câu như thế này: […]
[…] Cùng chủ đề dân chủ, bà trẻ Nguyễn Trang Nhung và tôi vừa trao đổi đôi câu như thế này: […]
Gửi độc giả Trương Thái Du,
Khi nói về Thái Lan với “bất ổn”, thì tôi muốn nói tới những cảnh tượng xuất phát từ dân chúng Thái Lan như các cuộc biểu tình của của các phe nhóm. Tức là tôi muốn nhằm vào ý thức của người dân.
Về đánh giá chung thì tôi không hẳn cho rằng nền dân chủ Thái Lan là bất ổn đâu.
Còn về Việt Nam, tôi vẫn giữ quan điểm như vậy. Tôi không cho rằng sẽ có những xé lẻ hay nội chiến.
Dù sao thì mỗi người một quan điểm, một cách nhìn. 🙂
Lỗi là tại bác Nguyễn Tâm Bảo giới thiệu nhiều “mặt hàng dân chủ” quá, tôi nghe thấy ù tai hoa mắt (vì thú thật không hiểu thấu đáo hết tình hình dân chủ ở một diện rộng nhiều nước như ông Nguyễn Tâm Bảo) cho dù mỗi loại bác chỉ “quảng cáo” tí xíu. Có lẽ bạn NTN cả tin nên “ưng” hàng Đài Loan, Hàn Quốc nhất và chê hàng Thái Lan chăng?
Tiến trình dân chủ hóa ở Việt Nam (nếu có), theo tôi sẽ theo hướng..chả giống ai 🙂
Trích N.T.Nhung: “Tôi nghiêng về phía ý kiến cho rằng VN sẽ được như Đài Loan hay Hàn Quốc (tuy mức độ có thể thấp hơn). Người dân VN không đến nỗi “máu me” như người dân Thái Lan để dẫn đến những cảnh tượng bất ổn như trong nền dân chủ của nước này”.
——-
Quả thật tôi choáng với “mơ ước” quá đẹp cũng như “tưởng tượng” phong phú của bạn về nước Thái “máu me” và sự “bất ổn” của họ. Năm yếu tố giúp người Thái đang ổn định trên con đường tìm đến dân chủ là: Chủng tộc (cơ bản khối dân tộc nắm vận mệnh nước Thái là đồng chủng), Tôn giáo (Đạo Phật gần như quốc giáo), Vương quyền (dân Thái nói chung rất tôn trọng hoàng gia), Vùng miền (ở Thái không tồn tại căn cước vùng miền nặng nề như VN, trừ khu vực phía nam có cả yếu tố tôn giáo chia rẽ), Lịch sử (người Thái có một lịch sử chung, họ không bị chia rẽ vì thời cận đại họ không bị đô hộ và nội chiến).
Chỉ cần dùng năm yếu tố này áp vào hiện tình VN, kết quả cách mạng dân chủ (nếu có lúc này) không xẻ đôi thì cũng xẻ ba nước VN và nội chiến là không thể tránh khỏi.
Gửi độc giả Tri Ngộ và độc giả Tâm Bảo,
Độc giả Tri Ngộ viết: Câu hỏi rất lớn đã được đặt ra bởi độc giả NTB: quá trình dân chủ hoá ở VN sẽ diễn ra như thế nào?!
Tôi đặt vấn đề hơi khác một chút (để tham khảo và góp một hướng nhìn) là: chúng ta muốn quá trình dân chủ hóa ở VN sẽ diễn ra như thế nào? (tất nhiên là phải thực tế chứ không phải viển vông nhé), và liệu chúng ta có thể lập ra một chiến lược cho quá trình và lèo lái quá trình ấy trong khả năng (của chúng ta) hay không? Nói chúng ta ở đây là nói chung (cá nhân tôi hay các độc giả có thể chỉ là những người góp một vài tiếng nói)
Gửi độc giả Nguyễn Tâm Bảo,
3 yếu tố mà độc giả NTB nêu là 3 yếu tố cốt lõi và chung nhất cho tất cả các quốc gia.
Ở đây, tùy vào cách nhìn của mỗi người về các tiêu chí của một nền dân chủ ở giai đoạn khởi điểm tại mỗi quốc gia mà sẽ có tập hợp các điều kiện cần và đủ khác nhau. Nếu ai đó đưa vào tiêu chí ổn định cho nền dân chủ ở giai đoạn khởi điểm thì sẽ có thêm các điều kiện khác (chẳng hạn, hòa giải dân tộc đã được giải quyết ổn thoả trước khi chuyển qua dân chủ).
Về phía tôi, như đã thể hiện quan điểm thì nền dân chủ mới khai sinh phải có khả năng duy trì (với một chất lượng tối thiểu cần có). Để nền dân chủ có khả năng duy trì, một mặt, người dân cần có hiểu biết về dân chủ và ý thức thực hiện quyền làm chủ của mình (hai yếu tố này đã được đề cập trong bài viết), mặt khác, chính quyền cần có định chế dân chủ đủ tốt và tuân theo nó. (trích)
Như vậy, về căn bản, độc giả NTB và tôi có cùng quan điểm về các điều kiện. Có điều tôi đang băn khoăn là liệu các mâu thuẫn xã hội có gây ra những bất ổn, thậm chí rối loạn, sau khi VN có dân chủ hay không? (Bất ổn hay rối loạn sẽ ảnh hưởng tới khả năng duy trì của nền dân chủ.) Nếu có thì các mâu thuẫn xã hội nên được giải quyết trước hay sau khi có dân chủ như thế nào?
Có những ý kiến cho rằng VN sẽ không có bất ổn hay rối loạn sau khi có dân chủ. Tôi cũng nghĩ như vậy. Tuy nhiên, tôi chưa thấy một phân tích nào rõ ràng và thuyết phục cho quan điểm này.
Về các câu hỏi:
1. Quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam sẽ diễn ra như thế nào? Liệu sẽ là quá trình “diễn biến hòa bình” hay sẽ do một cuộc cách mạng từ “sức mạnh của nhân dân”?
Có lẽ sẽ là “diễn biến hòa bình”. Có thể trong đảng CS sẽ có những thay đổi nhất định. “Sức mạnh nhân dân” tuy cũng có phần nhưng không có vai trò quyết định.
2. Sau khi có sự chuyển đổi từ độc đảng sang dân chủ, khả năng Việt Nam sẽ đi theo hướng nào? Có thể như Đài Loan và Hàn Quốc được không? Có thể như Thái Lan (nơi mà chính trị thường bất ổn bởi những cuộc đảo chính quân sự) không? Hoặc có thể như Phillipines và Indonesia (dân chủ lừng khừng, kinh tế cũng lừng khừng)…?
Tôi nghiêng về phía ý kiến cho rằng VN sẽ được như Đài Loan hay Hàn Quốc (tuy mức độ có thể thấp hơn). Người dân VN không đến nỗi “máu me” như người dân Thái Lan để dẫn đến những cảnh tượng bất ổn như trong nền dân chủ của nước này.
Kính gửi bác Hưng Quốc,
trong phản hồi vừa rồi, tôi đã mắc hai khuyết điểm lớn: Khuyết điểm thứ nhất là tôi đã „chế“ câu thơ của vị tiền bối mà mình rất kính trọng; điều này tôi đã cảm nhận và có xin sám hối ngay khi viết; Khuyết điểm thứ 2 thì đúng như bác đã chỉ ra: „sử dụng câu từ Hán nhiều ở một diễn đàn Việt mà không giải thích là một sự khiếm nhã“.
Dù rất nóng lòng trả lời, tôi vẫn xin phép có thêm thời gian để suy nghĩ cẩn trọng hơn; Phản hồi này xin coi như một thông tin gửi trước với lời xin lỗi chân thành.
Trân trọng.
Xin phép có chút chia sẻ với bạn-đọc (từ này chánh hiệu con nai vàng VN, chắc không bị qúi vị bắt lỗi!) Nguyễn Tâm Bảo, mặc dầu bác Tâm Bảo cốt ý chỉ hỏi tác gỉa NTN, nhưng tôi thấy có chút lý thú, khó im lặng được nên xin phép bác thông cảm cho việc bất lịch sự này.
Việc bác NTB đặt ra 2 mệnh đề thắc mắc sau cùng, theo tôi thấy bác đã lồng câu trả lời nằm nơi câu hỏi rồi! Vậy tôi xin tuần tự ghi lại để có thể đi vào trọng tâm chia sẻ.
Trích đoạn:
1. Chuyển đổi từ chế độ độc tài/độc đảng sang chế độ đa nguyên/dân chủ.
(Quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam sẽ diễn ra như thế nào? Liệu sẽ là quá trình “diễn biến hòa bình” hay sẽ do một cuộc cách mạng từ “sức mạnh của nhân dân”?)
2. Củng cố và phát triển nền dân chủ.
(Sau khi có sự chuyển đổi từ độc đảng sang dân chủ, khả năng Việt Nam sẽ đi theo hướng nào? Có thể như Đài Loan và Hàn Quốc được không? Có thể như Thái Lan (nơi mà chính trị thường bất ổn bởi những cuộc đảo chính quân sự) không? Hoặc có thể như Phillipines và Indonesia (dân chủ lừng khừng, kinh tế cũng lừng khừng)…?) (Chấm dứt trích đoạn)
Mệnh đề thứ nhất bác đưa ra khi giải quyết được thì mới có thể bước kế tiếp tới mệnh đề thứ nhì. “Diễn biến hòa bình“ hay “sức mạnh của nhân dân“, các điều này hiện tại CSVN đều không muốn thấy xãy ra. Lý do là vì muốn giữ sự sống còn cho đảng thì phải dựa thế và đi theo mô hình cai trị độc tài, độc đảng như Bắc Kinh, vô hình chung đã coi Tàu như “kim chỉ nam“ để chịu làm học trò yếu thế, thần phục và rơi vào qũy đạo kềm tỏa của Bắc Kinh. Mọi việc cứ thế mà dẫm chân tại chổ, tiến trình dân chủ hóa Việt Nam coi như bế tắt!…Trăm ngàn lần chỉ có lợi cho dã tâm bành trướng một nước Đại Hán. Biển Đông, bauxite, uranium (http://maithanhtruyet.blogspot.com/2009/10/tu-bauxite-en-bat-nha.html), văn hóa phẩm và hàng hóa Tàu tràn ngập thị trường Việt Nam là bằng chứng cụ thể.
Những điều gì CS không muốn xãy ra, có nghĩa là có thể đưa chế độ đến chổ sụp đổ. “Diễn biến hòa bình“ hay “sức mạnh của nhân dân“ đều cần thiết phát động mạnh, gây sức ép để “chuyển đổi từ chế độ độc tài/độc đảng sang chế độ đa nguyên/dân chủ“. Hậu qủa chế độ CSVN sẽ ra sao khi đứng trước làng sóng tiến trình dân chủ, việc này sẽ dành cho công lý và lịch sử phán xét.
Mệnh đề thứ nhì là bước kế tiếp khi đã giải quyết xong mệnh đề thứ nhất. Tiến trình “củng cố và phát triển nền dân chủ“ chắc chắn an toàn và bảo đảm nhất khi nền văn hóa và chính trị được nâng cao qua chính sách văn hóa giáo dục khai phóng, nhân bản, hội nhập với mọi tinh hoa thế giới. Văn hóa và chính trị luôn là bạn đồng hành, dĩ nhiên tốt thì chịu đi chung với nhau, còn xấu thì chỉ tìm đến xấu mà kết bè, đó là luật trời đất muôn thuở tự nhiên như thế! Có chính trị nào dưới chế độ độc tài, độc đảng CS hiện nay mà lại chấp nhận sự tự do khai phóng, tiêu biểu như Hiến chương và Công ước Quốc tế Nhân quyền luôn cản mũi kỳ đà, trở thành nghịch lý những gì CS muốn làm.
Khả năng lựa chọn tiến trình dân chủ, học theo hướng Hàn Quốc, Đài Loan, hay Thái Lan, Phi Luật Tân, Nam Dương, Mã Lai Á, cho đến các quốc gia dân chủ tiền tiến Âu-Mỹ còn tùy hợp vào sách lược trường kỳ dựng nước, đòi hỏi nơi chính sách văn hóa giáo dục càng đưa những thế hệ thanh thiếu niên Việt Nam trở thành những công dân xứng đáng bao nhiêu thì nền dân chủ càng được củng cố và phát triển bấy nhiêu.
Chân thành cám ơn câu trả lời đã lồng sẵn trong câu hỏi của bác Nguyễn Tâm Bảo.
Dân chủ hoá cũng chính là thể chế hoá tự do. Nghĩa là trong thể chế dân chủ, người dân được tự do ngôn luận, tự do hội họp, tự do tín ngưỡng hoặc tự do nhận thức và thể hiện và nguyên tắc pháp quyền chính là quyền được bảo vệ bình đẳng trước pháp luật. Nền tảng xây dựng một chính thể dân chủ là hiến pháp vì hiến pháp là bộ luật cao nhất của một quốc gia (ta có thể tìm được cả chục thí dụ về hiến pháp là luật tối cao – supreme law – trong hiến pháp của rất nhiều nước). Hiến pháp quy định quyền lực của chính phủ và đồng thời là tờ cam kết bảo đảm các quyền cơ bản của người dân. Tuy nhiên nếu chỉ nhìn dân chủ như một tập hợp các tổ chức hay các định chế của nó thì sẽ đưa đến dân chủ không lành mạnh (hoặc có thể gọi là lừng khừng để mượn hai chữ mà độc giả NTB dùng). Một nền dân chủ lành mạnh đòi hỏi một sự thực hành nghiêm chỉnh bởi những vị cầm quyền (ai đó đã nói câu này mà tôi quên khuấy: “strength is attributed to the American Constitution because American leaders have remained faithful to obey and practice it”). Từ đó ta thấy thực thi dân chủ không phải là mội lời hứa cuội mà chính là một thách đố (challenge). Thành công của một thể chế dân chủ dựa trên chính đôi vai của người lãnh đạo và đồng thời dân trí của người dân. Nói đến dân trí thì tác giả NTN và các độc giả đã trình bày cạn tàu ráo máng, mình chỉ cần nhắc sơ là hiểu biết phải đi đôi với giáo dục. Mà nói đến giáo dục thì phải cho văn hoá vào. Văn hoá đây có gì khác cách ăn, cách mặc, cách ngồi hay nói mỹ tự hơn là cách sống và cách ứng xử xác định khả năng tự quản của người dân. Đơn giản như thế.
Câu hỏi rất lớn đã được đặt ra bởi độc giả NTB: quá trình dân chủ hoá ở VN sẽ diễn ra như thế nào? Có thể bạn NTB vừa mớm cho tác giả NTN một đề tài mới đấy, NTN suy nghĩ và làm việc để viết thêm một bài cho talawas đi!
Gửi bạn Nguyễn Trang Nhung
Theo tôi, để có thể gọi một xã hội là dân chủ thì cần có những yếu tố sau:
a. Chính quyền và các đại biểu của dân được bầu chọn thông qua những cuộc bầu cử tự do, diễn ra theo chu kỳ (4-6) năm một lần.
b. Quyền lực chính trị được phân chia rạch ròi: lập pháp, hành pháp, và tư pháp độc lập với nhau, giám sát lẫn nhau. Nguyên tắc pháp quyền (the rule of law) được coi là tối thượng, những quyền tự do cơ bản của cá nhân được hiến pháp và luật pháp đảm bảo.
(Tôi phân biệt khái niệm pháp quyền với pháp trị theo cách hiểu thô sơ: pháp quyền có nghĩa là quyền lực của luật pháp là tối thượng theo tinh thần khai sáng; pháp trị là nhà vua cai trị dân bằng pháp luật theo học thuyết của Hàn Phi).
c. Văn hóa chính trị và ý thức công dân đã được nâng cao: đa số người dân tích cực tham gia vào các hoạt động chính trị, trực tiếp hoặc gián tiếp. Cụ thể là đa số người dân tham gia bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử.
(Nếu vì lý do nào đó mà chỉ có 40 phần trăm dân số tham gia bầu cử, 60 phần trăm còn lại không thể hoặc không quan tâm đến việc bầu cử, thì liệu chế độ đó có thể gọi là dân chủ được không?)
Quá trình dân chủ hóa được chia làm hai giai đoạn:
1. Chuyển đổi từ chế độ độc tài/độc đảng sang chế độ đa nguyên/dân chủ
2. Củng cố và phát triển nền dân chủ
Hai giai đoạn này có thể ví như việc phá đi một ngôi nhà cũ và xây một ngôi nhà mới hơn. Có mấy khả năng như sau:
1. Ngôi nhà cũ rất dễ phá, nhưng nhà mới thì khó xây vì chưa chuẩn bị được nền móng. Đó là trường hợp của Iraq và Afghanistan. Hoa Kỳ dễ dàng đánh sập chế độ Taliban và Saddam Hussein, nhưng để xây dựng dân chủ thì quá khó khăn.
Đó còn là trường hợp của Nga và các nước Trung Á thuộc Liên Xô cũ: sự sụp đổ của chế độ cộng sản không dẫn đến sự phát triển của dân chủ.
2. Ngôi nhà cũ khó phá, nhưng khi phá đi rồi thì nhà mới dễ xây. Đó là trường hợp các nước Đông Âu như Ba Lan, Tiệp Khắc… Chế độ cộng sản ở các nước này kéo dài khá lâu, nhưng sau khi sụp đổ thì nền dân chủ được thiết lập khá mau chóng.
Đó là vì các nước này đã có sẵn cơ sở hạ tầng rất tốt: đều đã có nền công nghiệp phát triển tương đối cao, có trình độ giáo dục cao; đã từng có những định chế dân chủ trước khi bị áp đặt chế độ cộng sản.
Đó còn là trường hợp của Đài Loan và Hàn Quốc: cả hai nước này đều phát triển nhanh chóng trong thời kỳ độc tài, đã kịp hiện đại hóa nền kinh tế và nâng cao trình độ nền giáo dục, thay đổi cấu trúc xã hội (tầng lớp trung lưu trở thành đa số) và ý thức chính trị (các phong trào tranh đấu của sinh viên và công nhân). Thế nên hai nước này sau khi chuyển đổi sang dân chủ thì nền dân chủ bén rễ nhanh và khá bền vững.
3. Trường hợp thứ ba là lừng khừng ở giữa: nhà cũ vừa khó phá, mà phá rồi thì nhà mới cũng khó xây, xây rồi thì khó làm cho tốt hơn. Đây là trường hợp của các quốc gia chưa từng có kinh nghiệm với dân chủ, dân trí (đo bằng trình độ giáo dục nói chung) còn thấp, nền kinh tế còn lạc hậu. Do nền tảng yếu kém như vậy, nên sau khi chuyển sang dân chủ thì thường là một thể chế dân chủ yếu, thiếu hoàn chỉnh, nếu có phát triển thì cũng chậm chạp không như ý muốn.
Điển hình của trường hợp này có thể kể đến các nước trong khối ASEAN như Thái Lan, Malaysia, Phillipines, Indonesia. Cả kinh tế lẫn dân chủ của các nước này đều không được như Hàn Quốc hay Đài Loan.
Câu hỏi đặt ra là:
1. Quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam sẽ diễn ra như thế nào? Liệu sẽ là quá trình “diễn biến hòa bình” hay sẽ do một cuộc cách mạng từ “sức mạnh của nhân dân”?
2. Sau khi có sự chuyển đổi từ độc đảng sang dân chủ, khả năng Việt Nam sẽ đi theo hướng nào? Có thể như Đài Loan và Hàn Quốc được không? Có thể như Thái Lan (nơi mà chính trị thường bất ổn bởi những cuộc đảo chính quân sự) không? Hoặc có thể như Phillipines và Indonesia (dân chủ lừng khừng, kinh tế cũng lừng khừng)…?