Phạm Toàn – Một nhà thơ không đến được Vườn Thơ IDS
15/09/2009 | 5:45 chiều | 76 Comments
Category: Chính trị - Xã hội, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Viện IDS
Không biết sao, trong câu chuyện, tôi lại giới thiệu với giáo sư André Nayer, một giáo sư người Bỉ dạy tại Université Libre de Bruxelles, rằng Viện IDS là nơi người ta am hiểu thơ, thích thơ và rất yêu thơ.
Có lẽ vì vị giáo sư kém tôi gần hai chục tuổi này, tuy chuyên ngành luật và kinh tế, nhưng lại hay làm thơ, và làm thơ rất hay! Chính vì cái duyên đó mà hai chúng tôi thành bạn: anh đã nhờ tôi dịch thơ anh sang tiếng Việt. Lần gần đây nhất, tháng 5 năm 2008, tôi dịch cho anh hẳn bốn năm bài và cho đăng trên tạp chí Văn học Nước ngoài của Hội Nhà văn Việt Nam. Anh đề tặng số báo cho tôi thế này, “Cảm ơn Toàn, cậu đã dùng lời để dịch thịt da mình”.
Thứ Sáu, ngày 18 tháng 9 năm 2009, lẽ ra ở Viện IDS có cuộc nói chuyện của André Nayer, về một đề tài rất hay liên quan đến “độc lập, tự do, hạnh phúc” của người Việt Nam chúng mình.
Khi nhận được tiếng anh gọi từ đầu dây phía đằng kia từ một khách sạn tại Hà Nội, báo tin về cuộc nói chuyện ngày 18 tháng 9 và rủ tôi tới tham dự, ý nghĩ đầu tiên của tôi không phải là về kinh tế hoặc về luật, mà tôi liền nghĩ ngay rằng, khi tới cái phòng họp ấm áp ở số nhà 53 phố mang tên nhà thơ Nguyễn Du đó, việc đầu tiên phải là giới thiệu chàng giáo sư đa tình này với mấy người chắc hẳn cũng cùng hội cùng thuyền với anh: nhà chính trị mơ mộng Trần Việt Phương, và có thể cả giáo sư toán-lý tên là Phan Đình Diệu người thuộc thơ Tagore vanh vách. Và anh Nguyễn Trung, một nhà chính trị của nước nhà, nhưng lại là người từng làm luận án về thơ Schiller…
Tiếc thay, cuộc gặp gỡ trong mơ đó đã không thành. Vì ba ngày trước ngày 18 tháng 9, tức là đúng ngày 15 tháng 9 định mệnh, cái ngày ấn định chấm dứt các phản biện, mà chỉ còn “thư góp ý” gửi đến để các loại đương sự thản nhiên cất vào ngăn kéo… Đúng ngày đó, Viện IDS đã tuyên bố tự giải thể. Nó tự giải thể, nó phải tự giải thể, chắc hẳn vì nó thấy mình không thể còn có tác dụng gì nữa. Nó không muốn tồn tại chỉ để tạo ra những ảo tưởng dân chủ cộng hòa độc lập tự do hạnh phúc cho mọi người.
Giáo sư Nayer gặp tôi hôm nay, 15 tháng 9, ngày trang Bauxite Việt Nam nghỉ một kỳ để làm thành tấm băng tang tiễn đưa một tổ chức thông thái, chân chính, chân thành, trách nhiệm. Anh hỏi tôi biết gì về Viện IDS. Tôi nói với anh nguyên văn như sau: “Tôi biết ít về Viện IDS nhưng tôi biết chắc một điều: tất cả những thành viên của Viện này đều là rường cột của đất nước Việt Nam”. Tôi đã dùng chữ pilier để chỉ định cho những “cây cột chống” tinh thần và trí tuệ đó của đất nước mình. Tôi thấy mình được thơm lây khi kể cho giáo sư André Nayer về anh Hoàng Tụy, và sau khi trịnh trọng kể về cụ Hoàng Diệu, người đã tuẫn tiết vì cảm thấy như thể đã thiếu trách nhiệm không giữ được thủ đô – cũng là một hành động “tự giải tán” đó – tôi đã nói với anh rằng, “Lạ thật đấy, mấy anh em trong gia tộc nhà ông họ Hoàng này, cớ sao toàn là những người giỏi, thế là thế nào?”
Tôi đã tường thuật cho anh giáo sư người Bỉ kia nghe về một vài buổi thuyết trình mình từng tham dự. Lẽ dĩ nhiên, là người yêu thơ, làm sao tôi bỏ qua cuộc thuyết trình đẫm chất thơ của anh Tương Lai? Giáo sư xã hội học Tương Lai báo cáo về những điều tai nghe mắt thấy ở nông thôn, những cuộc “điều tra” hoàn toàn không khô khan số liệu, mà ngùn ngụt cảm tình và dạt dào cảm xúc. Báo cáo của một nhà khoa học mà như của một nhà thơ lã chã nước mắt trước nỗi đau của người dân quê hiện đại. Nó gợi cho ta vạt áo đẫm lệ của quan Tư mã áo xanh nào đó trên đất Giang Châu trong bài thơ “Tì bà hành”.
“Tiếc quá!”
“Đúng thế, tiếc quá… một nhà thơ không đến được Vườn Thơ ở số 53 con phố đầy cây xanh mang tên một nhà thơ… Tiếc thật!”
Tiễn chân anh, tôi chỉ còn biết tự an ủi qui vivra verra [1]… Không ai nghiến răng ken két cả đêm và tay nắm đấm được đến mãi sáng hôm sau đâu! Đấy rồi mà coi! Và sẽ thấy rằng thơ rất mềm song lại rất mạnh. Tôi không dọa dẫm ai đâu.
Hà Nội, 15-9-2009
[1] Khắc sống khắc biết – (Chú thích của biên tập)
Thưa ông whoami,
Nếu tôi muốn vái tụng cảm phục các học giả trụ cột đáng kính, tôi đâu cần phải bày tỏ dưới bài viết này? Ông không thấy rằng tôi đã thưa chuyện với ông Phạm Toàn về nội dung bài viết của ông ta à? Tôi không thích lối tâng bốc tréo hèo của ông Phạm Toàn, nào là nhà khoa học này thuộc thơ Tây kia, hay nhà chính trị kia nghiên cứu thơ Tây nọ … để rồi biến cái viện IDS thành một vườn thơ, loại “thơ rất mềm song lại rất mạnh”… Tôi nhớ NV Nguyễn Khải hình như có một độc chiêu là “thằng nào thích khen thì khen cho nó chết”, còn chiêu của ông Phạm Toàn thì đơn giản hơn là “cứ khen cho nó chết luôn” thì phải.
Theo tôi, một cái viện nghiên cứu phát triển về lãnh vực khoa học và công nghệ, mà hoạt động không trung thực như thế (theo như ông Phạm Toàn) thì đã không tự giải thể cũng sẽ phải bị giải thể. Nếu những điều mà ông Phạm Toàn nói là sự thật, rằng ông tiến sĩ giáo sư thạc sĩ luật André Nayer dự định sẽ có mặt trong buổi họp định kỳ của IDS để nói chuyện “về một đề tài rất hay liên quan đến ‘độc lập, tự do, hạnh phúc’ của người Việt Nam chúng mình” thì đây chính là một hoạt động dân chủ trá hình (dưới cái nhìn của chính quyền), còn ông giáo sư đa tình mà nói chuyện về thơ cho các nhà thơ nghiệp dư IDS sành thơ Tây thì đây là một hoạt động tiêu khiển dở hơi (dưới cái nhìn của tôi). Ông Phạm Toàn đã chứng minh tin đồn sau đây là sự thật: “có tin một số cơ quan quản lý và chuyên môn của nhà nước cho rằng … viện IDS đã hoạt động vượt qua chức năng đăng ký được cho phép của mình…” Còn nếu bài viết này đã được xử lý như bức tranh dòng sông bauxit trước kia, thì liệu có lợi/hại gì cho viện IDS và một số cá nhân liên quan?
Bây giờ xin trả lời ông nhé:
1) Ông dùng chữ “loại” ở đây là loại gì? Là loại “cột chống”.
2) Ai sính Tây? Là tác giả và một số nhân vật “rường cột” theo lời nhận xét của tác giả.
3) Có bao nhiêu người ở IDS có thẻ Đảng ? Câu này khó trả lời quá, vậy ông đoán thử có bao nhiêu?
Cái gương của các cụ ngày xưa, đánh giặc không lại thì tự sát, khuyên vua không nghe thì từ quan, chứ có nghe ai kể rằng dỗi hờn thì về nhà đập quán đâu? Cho dù cái quán rất to và uy tín, treo đầu dê để bán thịt chó cũng là việc không nên làm, không nên khen ngợi và ủng hộ.
TB: Mượn bài của bác Bùi Tín đầy tên tuổi để làm rõ tinh thần “sính Tây” thôi mà, cũng như hôm trước mượn mấy cú bắt tay của ngài Obama để làm rõ tinh thần “nhược tiểu” đó thôi. Ông Phạm Toàn còn đem cả cụ Nguyễn Du ra chống lưng cho sự kiện “thơ rất mềm song lại rất mạnh” kia kìa. À, nhân tiện một đề tài thơ, xin trích mấy câu thơ của nhà chính trị mộng mơ Trần Việt Phương:
…
Tật huyênh hoang nói như thánh phán
Kiểu vo tròn chưa dám đã thua
Trò nịnh bợ vào hùa ca tụng
Mẹo chạy làng lúng búng đổ thừa…
Tôi thấy ông ông Phú Thư và ông Dương Danh Huy góp ý ở đây không liên hệ với vụ IDS vừa tự giải thể “để biểu thị thái độ dứt khoát của Viện đối với Quyết định 97”, mà dường như làm cho người ta nhìn qua chuyện khác để quên mất chuyện IDS bắt buộc phải ngưng hoạt động (trong sự đau buồn như vài hội viên trả lời các phòng vấn) do những quy định ngặt nghèo của QĐ 97 về “những lãnh vực được phép nghiên cứu” và về “cách đưa ra phản biện”.
Ông Phú Thư muốn “dấy bùn” những hội viên IDS khi chỉ trích cái tên “tây” IDS (“loại “trụ cột trí thức Việt Nam” này rất là sính Tây thì phải?”). Tôi nghĩ Viện nghiên cừu phát triển đó thay vì chọn cách viết tắt tiếng Việt là “VNCPT” đã dùng tiếng Anh phổ thông với quốc tế hơn là IDS (cho “The Institute of Development Studies”) để vừa ngắn gọn, vừa dễ đọc, dễ nhớ đối với người nước ngoài mà chắc chắn Viện phải tiếp xúc nhiều (hôm qua tôi có xem ảnh TS Lê Đăng Doanh đến đại học Harvard, Mỹ năm trước). Chuyện mỉa mai bạn thơ “tây” trong bài của ông PT lá cách chỉ trích vụn vặt, nhưng không cần nói nhiều vì chắc ông PT cũng đã quen và bất chấp những đả kích loại đó.
Ông Huy so sánh việc làm của IDS với ông Trần Hữu Dũng là bất cập đến vô lý, xét về tầm hoạt động và về mức đóng góp cho VN. Ngay chỉ trong lãnh vực kinh tế, ông Dũng đến như người từ bên ngoài với những kiến thức chung, có giá trị phổ quát nhưng thiếu tính đặc thù (dành cho VN), với nhiều vẻ “nghiệp dư” nên không thể sánh được với những người trong cuộc, dày kinh nghiệm, “chuyên nghiệp” hơn, rất quen thuộc với thực trạng kinh tế trong nước, và đã góp phần làm thay đổi tình trạng kinh tế ở VN trong hai thập niên qua, như các ông bà Lê Đăng Doanh, Phạm Chi Lan, vân vân… Họ phải sống chết với nước VN, và cũng có điều kiện tiếp cận, thuyết phục, được tin cậy của giới lãnh đạo trong nước hơn (thế mà đã thất bại). Ngay so sánh hai ông Trần Hữu Dũng và Vũ Quang Việt, đều là VK Mỹ và có một vài hoạt động chung, cũng là khập khễnh, nhưng tôi không đi sâu vào chi tiết. Chỉ nói thêm một điều: như đã thấy, ông Vũ Quang Việt viết bài phản đối mạnh vụ này, vì nhiều lý do nhưng một phần vì Quyết định 97 cũng ảnh hưởng đến cách đóng góp kiến thức chuyên môn, đến những “phản biện” của trí thức người Việt đang sống ngoài nước (còn thái độ của ông THD thế nào?)
Chào bác Trịnh Hữu Tuệ,
Tôi cũng chỉ nói là (a) “tôi không tin tưởng lắm” và (b) “Thật ra tôi thấy IDS có điểm gần với nhóm Trần Hữu Dũng và Vũ Quang Việt hơn với hai bác Trịnh Hữu Tuệ và Hoàng Trường Sa.”.
Xin thành thực tỏ lòng cảm phục các vị trí thức trong IDS và hoàn toàn đồng ý với các ông Vũ Quang Việt, Nguyễn Đình Đăng, Phạm Toàn.
Về HTS: người Mỹ có câu “It’s better to light a candle than curse the darkness” (thắp lên một ngọn nến thì tốt hơn là nguyền rủa bóng tối). Nguyền rủa luôn cả người đang cố thắp ngọn nến thì không còn gì tệ bằng.
Thưa anh Dương Danh Huy,
Khen tính chất P của IDS không mâu thuẫn với phê bình tính chất Q của một người đã từng hợp tác với IDS. Cụ thể, những gì tôi nói về Trần Hữu Dũng hoàn toàn tương thích với nhận xét của tôi về IDS. Ngoài ra, câu hỏi về sự hợp tác giữa tôi và IDS không quan yếu, vì dù câu trả lời là có hay không, sự đúng sai của những gì tôi đã nói vẫn không thay đổi.
Xin anh lưu ý ngữ nghĩa của từ “minh biện”.
Xin lỗi, tôi lầm: bác Hoàng Trường Sa chỉ đề cập tới IDS chứ không comment trong văn cảnh IDS.
Bác Trịnh Hữu Tuệ thì phê phán Trần Hữu Dũng, bác Hoàng Trường Sa thì hỏi xỏ Vũ Quang Việt (http://www.talawas.org/?p=10275&cpage=1#comment-5610). Cả 2 việc đều trong văn cảnh vấn đề IDS. Cả 2 bác này khen IDS.
Thật ra tôi thấy IDS có điểm gần với nhóm Trần Hữu Dũng và Vũ Quang Việt hơn với hai bác Trịnh Hữu Tuệ và Hoàng Trường Sa. Hai nhóm này đều nói về các vấn đề chuyên môn nhiều hơn các vấn đề ý thức hệ. Theo tôi biết, có người trong nhóm IDS hợp tác với Trần Hữu Dũng, chứng tỏ nhóm IDS có người trân trọng những gì nhóm Trần Hữu Dũng làm.
2 bác Trịnh Hữu Tuệ và Hoàng Trường Sa đã từng có hợp tác với IDS chưa? Trước khi IDS giải thể 2 bác và IDS có ý muốn hợp tác với nhau không?
Tôi hoàn toàn tin tưởng vào lòng yêu nước, trình độ trí thức, sự sáng suốt và dũng cảm của IDS.
Nếu có sự hợp tác giữa những người trong IDS và Trần Hữu Dũng, nhưng không có sự hợp tác giữa những người trong IDS và 2 bác Trịnh Hữu Tuệ, Hoàng Trường Sa, thì tôi không tin tưởng lắm vào việc 2 bác bác Trịnh Hữu Tuệ và Hoàng Trường Sa khen IDS, phê phán và Trần Hữu Dũng, hỏi xỏ Vũ Quang Việt.
[… loại “trụ cột trí thức Việt Nam” này rất là sính Tây thì phải? …]
Cách viết của ông Phú Thư thật láo xược đối với các trí thức hàng đầu VN như các bác Hoàng Tụy, Phan Đình Diệu… Ông dùng chữ “loại” ở đây là loại gì? Ai sính Tây? Có bao nhiêu người ở IDS có thẻ Đảng để mà trả. Lại còn quàng thêm bài viết của bác Bùi Tín vào đây để xách mé nữa.
Thật là tiếc khi không còn dịp được nghe chính một ông Tây sẽ nói chuyện về một đề tài rất hay liên quan đến “độc lập, tự do, hạnh phúc” của người Việt Nam tại một cái viện của Việt Nam lại nghe cũng rất là Tây, viện IDS! Hình như loại “trụ cột trí thức Việt Nam” này rất là sính Tây thì phải? Ủa mà sao công phu quá, ông thi sĩ Tây sẽ nói chuyện chính trị xã hội hay là ngài chính khách Tây sẽ nói chuyện văn thơ ở cái vườn thơ tây phố ta vậy hả ông Phạm Toàn? Nói đến chuyện sính Tây mới nhớ, hôm kỷ niệm 911, ông Bùi Tín cùng đã dành một bài về một anh bạn Mỹ của ông ta, mà tôi đã đọc bài viết đó đến bao nhiêu lần mà rồi cũng chẳng thấy cái tình bạn ở chỗ nào cả ngoài cái chuyện mà các cụ thường nói là “thấy người sang bắt quàng làm họ”.
http://danchimviet.com/articles/1461/1/Nhan-ngay119-tng-nh-anh–bn-M–Max-/Page1.html
Một chuyện nữa thưa các nhà viết “thơ” trụ cột trí thức của Việt Nam. Không lẽ đến giờ mà các bác cũng vẫn còn lơ đi câu đầu “Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam” để bàn đến câu sau hay sao? Làm mình làm mẩy như thế, chỉ khổ cho dân mà thôi các bác ạ. Rồi khi nào các bác mới phản biện bằng cách “trả thẻ Đảng” đây nhỉ? Tinh thần kẻ sĩ như vậy thì may đâu mới sánh được với cha ông mình!
Còn về cái thú yêu thơ của các nhà trụ cột trí thức, chắc lại phải mượn lời của ông Nguyễn Hưng Quốc quá.
Ông PT chắc cũng nhận thấy bây giờ chỉ Bauxite VietNam còn giữ đươc tiếng nói phản biện đúng nghĩa, và như là cuối cùng ở trong nước. Những tiếng nói khác hoặc bị bóp nghẹt, hoặc tự rút lui vì thấy không thể nói được gì, hoặc phải nói quá nhỏ thành ra không ai nghe biết. Rõ là có nhiều cách để làm im tiếng nói phản biện cần thiết cho phát triển và dân chủ: hoặc gây áp lực mạnh để không dám tiếp tục nói, hoặc tạo khó khăn để tự ý không nói, hoặc dùng sức ép vừa đủ để người nói phải tự ý kiểm duyệt điều mình định nói.
Nhưng vẫn hy vọng những tiếng nói cho lợi ích của VN sẽ không bao giờ ngừng tắt.
Từ vài kinh nghiệm của giới trí thức Pháp (la crème) từ sau 1945 với Đảng Cộng sản Pháp (PCF, Parti Communiste Français) là ta có thể hình dung được mọi lờ mờ trong thế giới cộng sản sau kháng chiến chống phát-xít Đức.
Những Jean Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Roger Garaudy, Aragon, Picasso, Fernand Léger, Jean Monod, Henri Lefebvre… chỉ là những “tinh hoa” trang điểm cho Đảng.
Khi các anh các chị muốn phản biện thì cũng đã có người phải “xê ra đi anh tư” để chỗ cho anh ba làm việc.
Biện chứng mà nói thì đó là Đảng phản động.
Vấn đề là: “con người thì phải nằm mơ”.
“Đấy rồi mà coi!… thơ rất mềm song lại rất mạnh” thật lòng rất muốn chia sẻ niềm tin ấy của tác giả nhưng sao cứ như thấy nó là một ước tín (wishfull thinking), không những thế nó lại có một âm hưởng gần như ai oán, bất lực trước những nạn lớn của dân tộc và nó khiến cho những “thượng đế” của đất nước “thì cười”!
Các bác IDS với thành tích cách mạng đầy mình lại lão luyện ngời ngời trong nghệ thuật chơi ú tim với các bạn Đảng và Nhà nước mà còn chịu giơ tay “chúng tôi xin bỏ cuộc” thì Tiến Trung, Công Định, Duy Thức, Đoan Trang, Thanh Hiếu, Như Quỳnh… thua keo này là phải rồi, là kịch giới hạn đường tàu rồi nhỉ. Các bạn Đảng và Nhà nước chắc đang cười tủm tỉm đây: Có ai khiến các anh tự thành lập đâu, bây giờ tự giải thể thì cũng là chuyện của các anh, liên can gì đến chúng tôi. Rách việc!
Nhưng mà có khi các bác IDS châm ngòi cho phong trào tự giải thể của Việt Nam thế kỷ 21 đấy. Không biết em hay con em có sống đến ngày các bạn Đảng tuyên bố tự giải thể không nhỉ?
Tôi xin được chia sẻ hoàn toàn với ý kiến của bác Trịnh Hữu Tuệ.
Nhưng, theo ngu ý của tôi, thay vì ngồi nguyền rủa sự thiếu dân chủ của đất nước dưới sự cai trị độc tài, độc đảng và độc ác của ĐCSVN, ta cần nhìn cho rõ bản chất THỰC của Đảng này để tránh khỏi việc vô tình tiếp tay kéo dài thêm sự hiện hữu và thống trị tai hại của nó.
Đối với ĐCSVN, một đảng lấy quyền lợi và sự sống còn của ĐẢNG họ làm CỨU CÁNH cao hơn hẳn lợi ích và sự tồn vong của Tổ quốc, mọi cố gắng hợp tác với ĐCSVN để tìm cách sửa đổi chế độ cho càng ngày càng tốt hơn, theo tôi, là KHÔNG TƯỞNG (utopic).
Những trí thức chủ trương hòa hợp, hòa giải với chế độ CHXHCNVN qua con đường tiệm tiến xây dựng XÃ HỘI DÂN SỰ theo kiểu của Viện IDS, nhóm của Giáo sư Trần Hữu Dũng, hoặc nhóm Quỹ Nghiên cứu Biển Đông, theo ngu ý của tôi, đều mắc phải căn bệnh lạc quan tếu, ngây thơ và duy ý chí.
Đối với ĐCSVN, những hoạt động “dân sự” phi chính thống (không qua đảng, đoàn, mặt trận Tổ quốc) theo kiểu này, dù thiện chí đến bao nhiêu đi chăng nữa, cũng chỉ là những bông hoa trang trí cho chế độ có vẻ mặt dân chủ mà thôi, chứ Đảng CSVN tuyệt đối không bao giờ lắng nghe hoặc sử dụng các lời cố vấn của quý vị, dù quý vị tốn bao nhiêu công sức hoặc đúng bao nhiêu cũng mặc.
GS. Trần Hữu Dũng hỏi tại sao người ta cứ “tối ngày ngồi than Việt Nam thiếu dân chủ, nhưng có nhiều vấn đề ích lợi học thuật sao không làm.” Trong bối cảnh Việt Nam hiện thời, có lẽ khó có gì mang “ích lợi học thuật” hơn những vấn đề mà IDS muốn giải quyết. Và như ta thấy, bây giờ họ cũng chỉ biết “ngồi than Việt Nam thiếu dân chủ” mà thôi.
Ông Dũng nói đúng: “[Đ]ể tôi ở bên ấy làm nhiều điều ích lợi hơn về đây dạy học.”