Bùi Văn Phú – Where are you from? Về tính cách công dân và nguồn cội
22/07/2009 | 7:18 sáng | 16 Comments
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: người Mỹ gốc Việt > quyền công dân
Tuần qua tôi đưa con đi thăm bảo tàng. Trong khi xếp hàng chờ vào cửa, mấy đứa trẻ nô đùa ríu rít với nhau bằng tiếng Anh. Có đôi vợ chồng da trắng ở tuổi hưu trí, không biết vì muốn tìm hiểu điều gì về các cháu nên hỏi: “Where are you from?” Đứa con gái của tôi, sinh ở Mỹ, trả lời là cháu đến từ thành phố nơi gia đình tôi sống ở đó. Rồi họ hỏi thêm về tuổi, về trường học, về một vài sở thích cho vãn chuyện trong lúc chờ đợi.
“Where are you from?” dịch ra tiếng Việt có thể không có nghĩa đúng với điều mà nhiều người nói tiếng Anh muốn tìm hiểu về đối tượng trước mặt. Câu hỏi đó có thể được dịch ra theo nghĩa thông thường là: “Bạn đến từ đâu?” và câu trả lời thường được định danh tiểu bang hay tỉnh thành nơi mình đang sống.
Nhưng câu hỏi đó mang một ý nghĩa khác trong tiếng Việt nếu bạn đang sống ở một nước khác, tiếp xúc với người của dân tộc khác. Khi đó dịch câu hỏi trên là: “Bạn người nước nào?” thì đúng hơn vì câu trả lời sẽ còn tuỳ, như một số bạn đọc góp ý trong bài viết trước của tôi [Tôi là ai? Nhưng không phải Việt kiều, talawas blog 12.07.2009].
Lâu rồi, trong lần đi dự một hội nghị tổ chức ở Thái Lan, trước khi vào chương trình thảo luận có mục làm quen, tiếng Anh gọi là “ice breaker” giữa những người tham dự bằng một vài câu hỏi như:
1. Where are you from? [Bạn đến từ đâu?]
2. What is your favorite subject in highschool? [Môn học nào bạn thích nhất ở bậc trung học?]
3. Name a place you would like to go for vacation? [Chọn một nơi mà bạn thích để đi nghỉ hè]
Một anh trông như người Ấn Độ hỏi tôi từ đâu tới, tôi trả lời từ Hoa Kỳ. Tôi hỏi lại và được biết anh ta từ Singapore. Câu trả lời của tôi đến một cách tự nhiên như đã trả lời nhiều người khác trong những năm làm việc ở ngoài Hoa Kỳ. Anh bạn người Singapore cũng rất tự nhiên như tôi vì có lẽ cả hai đều có sự hiểu biết về địa lí, chủng tộc của hai quốc gia, nên anh không ngạc nhiên khi tôi nói mình là người Mỹ và tôi cũng không ngạc nhiên khi biết anh là người Singapore.
Trái với những nơi khác. Như ở Togo, châu Phi nơi tôi dạy học hai năm ở đó. Người dân Togo tôi gặp khi hỏi tôi từ đâu tới và nghe trả lời từ Hoa Kỳ thì rất ít người tin. Dưới con mắt của họ, trước tiên tôi là người Hoa, nếu tôi nói không phải thì những lời đoán kế tiếp là Nhật, Triều Tiên, Thái, Phi Luật Tân, rồi mới đến Việt Nam. Khi kể rõ ra mình là ai, nguồn gốc từ đâu thì họ hiểu.
Những cái nhìn nghi ngờ như thế chắc sẽ không có nếu tôi là một người da trắng. Giả sử nếu gặp một người Pháp, Nga hay Úc da trắng, mà khi hỏi nếu họ nói là người Mỹ chắc mọi người đều tin ngay. Không chỉ dân châu Phi, ở nhiều nơi khác nữa cũng thế, một người da vàng nếu nói là người Mỹ thì sẽ có nghi ngờ ngay.
Trong bài trước tôi nói tôi hãnh diện là người Mỹ. Điều này không phải là tôi muốn quên hay chối bỏ nguồn gốc của mình. Tôi muốn nói với bạn đọc từ nhiều nước trên thế giới, như đã nhiều lần nói với đồng nghiệp, bạn bè. Là công dân Mỹ có nghĩa tôi được bình quyền như mọi người Mỹ khác. Tại sao bất cứ người da trắng nào, nếu họ nói họ đến từ Hoa Kỳ – trong trường hợp đang ở nước ngoài – hay họ là người Mỹ thì có ai thắc mắc về nguồn gốc từ Anh, Đức, Ý, Armenia, Ba Lan, Hungary hay Úc, Pháp, Bỉ không. Thế thì tại sao tôi lại phải nói dài dòng tôi là người Mỹ gốc Việt, hay gốc Hoa, gốc Thái, gốc Nhật. Tại sao phải như thế. Có phải vì người da trắng ở đây lâu đời và tôi là người mới đến đất nước này, hay dưới con mắt của một số người còn đầu óc kì thị, độc tôn về mầu da, vẫn cho rằng người da mầu không phải là người Mỹ?
Đối với một người da trắng, dù họ có đến Hoa Kỳ đã mấy đời thì bây giờ họ cũng chỉ hơn tôi được một điều là quyền ứng cử tổng thống, vì tôi không được sinh ra bởi bố mẹ có quốc tịch Mỹ, còn mọi quyền lợi khác tôi được bình quyền như tất cả mọi người dân Hoa Kỳ. Tôi ngẩng đầu lên hãnh diện cho con cháu noi theo.
Nước Mỹ đã có một thời kì của lịch sử đầy kì thị, bất công. Bao nhiêu người da đen đã bị làm nô lệ. Người châu Á đã bị cấm không được kết hôn với người da trắng, không được tự do cư trú, không được theo đuổi một số ngành nghề. Trong Thế Chiến II người Mỹ gốc Nhật đã bị đưa đi đày chỉ vì nước Nhật theo phe chống Mỹ, trong khi đó nước Ý cũng trong phe trục, chống lại đồng minh nhưng người Mỹ gốc Ý thì không bị tù đày.
Những chính sách kì thị, đối xử bất công nay không còn, nhưng trong nếp suy nghĩ của một số người vẫn có và thỉnh thoảng được thể hiện qua những hành động mà tôi có phản đối. Tôi đưa vài thí dụ trong 10 năm qua.
1/ Trường hợp Thượng nghị sĩ John McCain dùng chữ “gook” là tiếng miệt thị để chỉ cai ngục Việt Cộng. Tôi cực lực phản đối đến độ có người cho rằng tôi làm công tác cho Bộ Ngoại giao Việt Nam.
2/ Tôi phản đối một đạo luật ở California với mục đích biến giáo viên thành cảnh sát di dân.
3/ Một dân cử quận Cam có thái độ công khai chê Nghị viên Janet Nguyễn kém tiếng Anh, tôi phản đối ngay.
4/ Một dân cử gốc Mỹ La-tinh bị cảnh sát làm khó dễ chỉ vì mầu da và bị nghi ngờ là người nhập cư lậu. Tôi lên án hành vi mang tính kì thị của cảnh sát.
5/ Hãng Nike của Mỹ để đốc công hành hạ công nhân Việt, tôi tham gia biểu tình phản đối.
6/ Tôi phản đối Tổng thống George W. Bush đưa quân xâm lăng Iraq.
Với những quyền hiến định tôi được tự do mưu sinh, tự do đi lại, tự do phát biểu, tự do tham gia sinh hoạt chính trị, lập hội.
Như thế làm sao bảo tôi là người Việt được, ít nhất là trên tính cách công dân của một quốc gia.
Còn chuyện nguồn cội, bạn Dương Danh Huy đã chứng minh: nhận mình là người X nhiều khi không có liên quan gì đến chính phủ X. Tôi đồng ý.
Nhưng tôi có nhận xét thế này.
Ở Anh, ở Pháp hay ở Mỹ tôi có thể phản đối chính quyền nhưng không ai bắt giam và kết tội tôi chống lại đất nước. Còn ở Việt Nam nhà nước đánh đồng chính phủ với đất nước, tổ quốc để bao nhiêu người phản đối chính sách nhà nước đã phải vào tù như Lê Thị Công Nhân, Nguyễn Văn Đài, Lê Công Định, Nguyễn Tiến Trung, Trần Anh Kim.
Điều làm tôi ngạc nhiên nhất là những ai còn nhận mình là người có nguồn gốc Việt sao lại cứ để chuyện bắt giam người như thế xảy ra hoài.
Như thế thì còn đâu người Việt một thời anh hùng để có người mơ sáng thức dậy được làm người Việt Nam. Như một ai đó đã mơ ước.
© Buivanphu 2009
Bình luận
16 Comments (bài “Bùi Văn Phú – Where are you from? Về tính cách công dân và nguồn cội”)
1 2 Trang sau »
Ông Phạm Quang Tuấn tìm cách chứng minh việc tôi hãnh diện là người Mỹ là điều vô lí.
Tôi là dân Mỹ, sống trong nước thì được luật pháp Mỹ bảo vệ. Khi đi nước ngoài làm việc hay du lịch cũng được chính phủ Mỹ bảo vệ. Như thế việc tôi hãnh diện là người Mỹ có lẽ là điều bình thường và hợp lí. Không nhẽ tôi lại hãnh diện mình là một người từ một hành tinh nào khác.
Còn ông Tuấn đang sống ở một nước nhưng chắc ông lại hãnh diện là người của một nước lạ nào đó chăng? Vì tôi chưa thấy ông nói ra ông hãnh diện là người nước nào.
Bùi Văn Phú nói: “[1] Tôi hãnh diện với những điều mình làm, không có gì tự tôn hay tự ti. [2] Những việc tôi làm cũng không phải là những gì được ban ơn như suy nghĩ của Phạm Quang Tuấn. [3] Tôi làm được vì tôi là người Mỹ. [4] Tôi đã sống ở nhiều nước, du lịch qua nhiều quốc gia và thấy ở Hoa Kỳ có nhiều cơ hội, tự do hơn những nơi khác. [5] Vậy thì tại sao tôi lại không thể hãnh diện làm người Mỹ.”
Từ [1] tới [4] tôi đồng ý với ông Phú. Điểm yếu trong chuỗi ý là điểm [5]. Chẳng hạn:
Ông Cam trúng số độc đắc, bèn chạy ra đường tặng cho người đầu tiên mình gặp, là Mít, 1000 đô la. Mít lấy 500 cho từ thiện. Mít hãnh diện vì việc làm từ thiện của mình: đúng. Mít hãnh diện vì được ông Cam cho 1000 đô la: vô lý.
TÔI LÀ AI ?
Đề tài cũ rích này đã làm hao tổn biết bao nhiêu bút mực trên Trang nhà Talawas từ hơn một tháng nay. Thôi thì tôi cũng chịu khó đóng góp một tý cho vui nhé, dẫu sao tôi cũng đã từng thao thức trằn trọc cho cái “thân phận bèo bọt”, “thân tui mười hai bến nước” giống như quý vị kiều bào hải ngoại “khúc ruột ngàn dặm”.
Trên cơ sở công pháp quốc tế rất ư chặt chẽ hiện nay (phòng chống khủng bố mà), không một ai có thể sống ngoài vòng kiềm toả của hàng rào kiểm soát an ninh. Quý vị sống trong một nước độc lập, chủ quyền, quý vị đương nhiên phải lận lưng giấy tờ căn cước cá nhân mang tên thật của quý vị cùng địa chỉ nơi ăn chốn ở, tình trạng gia đình, nghề nghiệp hẳn hòi. Quý vị phải tuân thủ pháp luật đất nước sở tại: từ thành phố (municipal), đến tiểu bang (state, province), hay liên bang (federal), quý vị phải đi bầu hàng năm, đóng thuế đều đặn như mọi công dân khác (tuy không cùng màu da, văn hoá). Điều này khẳng định “CÁI TÔI” căn bản của quý vị, nếu không quý vị sẽ bị nhà nước khiển trách, cô lập, bỏ tù, hay bị tống ra khỏi nước, mất toi “CÁI TÔI” quý báu.
Bước chân lên máy bay, hay tàu thuỷ, tàu hoả để đi qua một quốc gia khác là quý vị lại phải lận lưng thêm một cái sổ thông hành (passeport) chứng minh quý vị là công dân nước nào, và thêm một tấm hình 4×6 cho biết dung nhan quý vị. Đó là “CÁI TÔI” thứ hai mà quý vị rất cần để được tự do đi lại. Nếu không có “CÁI TÔI” này, quý vị trở thành một loại UFO (Unidentified Flying Object) đấy, nguy hiểm vô cùng!
Nói thế đủ để quý vị biết rằng “CÁI TÔI” của quý vị nó rõ ràng giấy trắng mực đen, không chối cãi được. Tuy nhiên vì tình cảm nguồn cội (của con người Việt Nam ăn phở uống nước mắm hàng ngày) chắc còn âm ỷ trong thâm tâm, nhất là thế hệ thứ nhất như tui chẳng hạn cho nên lâu lâu tui cũng thường khóc thầm tự hỏi “Tui là ai ?”. Vì vậy nên Nhà Nước VN rất ư thông cảm nỗi niềm đơn côi của “những khúc ruột ngàn dặm” này, mà mới đây đã ban hành sắc lệnh (01/07/2009) cho phép quý vị đăng ký trở về quốc tịch Việt Nam Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa đấy. Quý vị như Bùi Văn Phú hay cô Trần Mộng Tú bây giờ còn chờ đợi gì nữa, hãy điền đơn nhanh lên, đóng một số tiền tượng trưng (3 triệu đồng gì đó) và “CÁI TÔI” của quý vị sẽ biến thành một công dân nước Cộng Sản còn sót lại trên bản đồ thế giới, sau khi chối bỏ hai “CÁI TÔI” đã nêu ở trên. Ai không đăng ký, trong vòng 5 năm, sẽ đương nhiên biến thành một loại “khúc ruột thừa” của Nhà Nước. Mà ruột thừa hay ruột dư gì đó làm cho Nhà Nước đau đớn tâm can, cần phải được giải phẫu cắt bỏ đấy.
Vì giới hạn của bài phản hồi mà tui đành dừng bút ở đây. Kỳ tới tui xin phép được đề cập đến một Cái Tôi khác: “Cái tôi trên cơ sở tâm linh” nói nôm na là “cái NGÔ trong Đạo Phật, Cái Tôi này mông lung và quan trọng không kém.
Thân chào,
Sao Mít sang đất nhà Xoài mắng Nhãn như lấy đất đổ đi thế bạn Cafedenda. “Người lưu vong” là người như thế nào hả bạn Cafedenda, trước tôi chỉ nghe là “người Việt lưu vong, người Pakistan lưu vong..” vì dù là lưu vong thì vẫn có gốc( hình như theo nghĩa Hán Việt, “lưu vong” là sống nay đây mai đó, không nhà không cửa, sống như “vong”, tiếng Anh thì tôi không thể tìm từ nào khác ngoài từ “Vagabond”, có nghĩa lang thang, lêu lổng, cầu bơ, cầu bất, lười biếng, vô công rồi nghề..). Chợt tôi nghĩ có thể bạn nói đến từ “vong bản” chăng, người vong bản thì không cần gốc gác. Ông VHN, ĐK., BVP, và chị Trần Mộng Tú đều có cái tôi và có những bài mà theo tôi mỗi bài có cái hay riêng, hay là ông thử viết một bài về “người lưu vong” xem.
Kính các bác.
Tôi xin khẳng định với các bác: Tôi là người lưu vong.
Bác Vũ Hoài Nam là người Việt, vậy tại sao ở Mỹ làm chi? Rồi cứ khăng khăng tui không phải Mỹ. Ngộ thiệt há!
Bác Vũ Hoài Nam là người Việt, trách ông Ngạn sao làm người Canada chi để cho con cháu của bác Vũ Hoài Nam noi gương theo? Chuyện lạ hén!
Bác Vũ Hoài Nam là người Việt, lo lắng con cháu của mình bị mất gốc, lại đi trách ông Ngạn sao không giữ gốc Việt. Kỳ quá ta!
Bác Vũ Hoài Nam là người Việt chính tông, sao không mắng chưởi thằng (con) nào không nhận mình là người Việt bằng ba chữ: “Đồ mày là thứ không giống như tao” cho nó lẹ, làm chi một bài báo, rồi mấy cái phản hồi chung quy cũng vì “mày không giống tao”? Rách việc!
Bác Vũ Hoài Nam tay cầm cái hộ chiếu màu xanh, có in hình con đại bàng cầm một mớ mũi tên đi qua xứ Canada của ông Ngạn du lịch. Bác Vũ Hoài Nam cứ thản nhiên trả lời với nhân viên cửa khẩu (Mỹ hoặc Canada) là: Tôi là người Việt Nam, hoặc I am from Vietnam. Ngớ ngẩn thiệt!
Nguyễn Ngọc Ngạn: Tôi là người Canada.
Vũ Hoài Nam: Tôi là người Việt Nam.
Đỗ Kh.: Tôi là người Iran, hoặc có thể là Afghanistan.
Bùi Văn Phú: Tôi là người Mỹ.
…
Còn tôi, tôi là người lưu vong.
Vậy thì sao? Có chuyện gì không?
Câu hỏi “Tôi là ai?” và câu trả lời “Tôi là người Mỹ” với niềm hãnh diện của riêng tôi đã nhận được một số ý kiến và nhận xét. Tôi trân trọng những góp ý đó.
Thực ra để trả lời câu hỏi đó thì không đơn giản và đồng nhất vì tuỳ theo hoàn cảnh nơi sinh sống, tuỳ trải nghiệm cuộc đời mà có những suy nghĩ, cách nhìn khác nhau. Kinh nghiệm của một người gốc Việt ở Pháp, ở Đài Loan sẽ có những điều khác với người ở Mỹ, ở Anh hay ở Ba Lan. Hay trải nghiệm của tác giả Lâm Hoàng Mạnh từ Anh Quốc là một thí dụ [talawas blog 23.07.2009].
Nguyễn Việt Thanh cho rằng tôi khoe mình là người Mỹ. Không. Tôi chỉ nói ra những gì mình làm được trong tư cách một người dân Mỹ. Những điều tôi làm được nhưng có thể công dân của quốc gia khác không làm được. Tôi muốn chia xẻ kinh nghiệm đời sống ở Mỹ với bạn đọc. Tôi cũng chẳng có gì phải ganh tị với người da trắng gốc Anh, Đức hay Ý… Ở nhiều phương diện tôi hơn nhiều người da trắng khác. Tôi hãnh diện với những điều mình làm, không có gì tự tôn hay tự ti. Những việc tôi làm cũng không phải là những gì được ban ơn như suy nghĩ của Phạm Quang Tuấn. Tôi làm được vì tôi là người Mỹ. Tôi đã sống ở nhiều nước, du lịch qua nhiều quốc gia và thấy ở Hoa Kỳ có nhiều cơ hội, tự do hơn những nơi khác. Vậy thì tại sao tôi lại không thể hãnh diện làm người Mỹ. Nhiều người nước khác muốn đến Mỹ định cư là một minh chứng nước Mỹ có nhiều cơ hội.
Ở Mỹ tôi sẵn sàng phản đối lại những điều mình thấy bất công, kì thị hay xúc phạm đến danh dự, bản sắc của một con người. Tôi cũng không ngại lên tiếng ủng hộ những ứng viên, những chính sách phù hợp với quyền lợi của mình như về di dân, y tế, thuế hay giáo dục. Những vấn đề mà tôi đã có nhiều dịp phát biểu qua truyền thông, Anh cũng như Việt ngữ, qua những hội thảo tại đại học hay ngoài cộng đồng.
Lê Quốc Trinh nhắc nhở tôi về máu và nước mắt mà người da đen và người Hoa đã đổ ra để có bình quyền tại Mỹ. Đã học lịch sử cận đại Hoa Kỳ làm sao tôi quên được điều này và tôi cũng đã nhắc đến trong bài viết của mình.
Trong một góp ý khác, không về bài viết của tôi nhưng bàn về cái hèn của trí thức Việt Nam, Lê Quốc Trinh cho rằng một số người Việt trong nước hèn đã đành vì họ sợ, nhưng một số trí thức Việt ở hải ngoại cũng hèn. Dù họ được tự do lên tiếng trước những vấn nạn của quê hương. Nhưng họ chọn sự im lặng.
Tôi đồng ý với nhận xét này và cũng muốn trả lời cho Vũ Hoài Nam và Nguyễn Việt Thanh như thế. Khi tôi nêu thắc mắc không hiểu tại sao người có nguồn gốc Việt lại để cho nhà nước Việt Nam đàn áp, bắt giam trí thức mà không lên tiếng. Nhận là người Việt Nam, đang sống trong hay ngoài nước, mà trước nguy cơ của đất nước, trước những đối xử của chính phủ với thành phần trí thức như Lê Công Định, Lê Thị Công Nhân, Nguyễn Văn Hải mà không lên tiếng, như thế thì nói chuyện gốc với rễ làm gì.
Hy vọng Nguyễn Việt Thanh và Vũ Hoài Nam đã hiểu rõ ý tôi hơn.
Ngày nhỏ, hồi còn ở Hà Nội, tôi thường nghe thấy tên nước Mỹ hay Hiệp chủng quốc (dấu hỏi). Sau này sang đây, có thời thấy dùng melting pot, sau lại chuyển sang mosaic và tossed salad. Có lẽ nên hiểu rắng Đa Văn Hóa (hơn là đa/hợp chủng tộc, giống…)
Người mới nhập cư mang theo văn hóa nguyên thủy của xứ mình, rồi lại tiếp nhận văn hóa địa phương mới. Một số người Việt Nam thuộc lớp lớn tuổi, còn có thêm văn hóa Âu Châu và đặc biệt là Pháp. Do đó, khi họ nhập tịch Hoa Kỳ, họ là CÔNG DÂN Hoa Kỳ và xử sự như vậy, giống như ông Bùi Văn Phú diễn tả. Tuy nhiên, một số những người Việt Nam có thể có những ưu điểm (và nhược điểm) so với dân “bản xứ ròng” vì tích chất đa văn hóa. Họ như nhà phủ thủy có nhiều trò trong cái bị hành nghề quỷ thuật. Khi này tại nơi nọ, thò tay vào bị lôi trò A ra dùng. Lúc khác ở chỗ kia, kéo từ trong bị ra trò B để biểu diễn. Một cách thoải mái và hữu hiệu, tùy theo “đang đi với ai” hay “đang đối thoại với nhóm nào”.
Tôi lấy một thí dụ cụ thể. Ông nọ sinh hoạt cộng đồng thường nói: “Người Việt CHÚNG TA hay nghĩ hay hay làm như thế này…”. Đến khi nói chuyện với sinh viên (hay một cử tọa) địa phương về đề tài so sánh văn hóa, ông ta sẽ nói, bằng tiếng Mỹ, đại loại: “Ở Mỹ CHÚNG TA hay làm như vậy nhưng bên Phi châu, họ làm khác…”
Trường hợp trên, ông là người Việt có văn hóa Việt nói chuyện với người Việt. Trường hợp sau, ông là người Hoa Kỳ, thuyết trình về văn hóa “ngoai Hoa Kỳ” cho người Hoa Kỳ nghe.
Cái chính là cả trong hai trường hợp, ông không cần và không nên quá hãnh diện hay quá mặc cảm khi nhận mình là người Việt hay người Hoa Kỳ.
Còn về câu hỏi “Where are you from?” thường thấy trong các buổi họp lớn hay quốc tế, thường là hỏi về mình từ tiểu bang, thành phố hay nước nào tới tham dự tại đây. Chỉ khi thân mật hơn, sau khi đã quen biết nhiều, thì câu đó mới là hỏi xem gốc gác (văn hóa) của mình là ai. Thông thường khi mới gặp, ít ai muốn hỏi thẳng mình thuộc giống nào, lương bao nhiêu và tài sản có gì.
Xin gửi ý kiến về bài “Tôi là người Việt Nam” (http://www.talawas.org/?p=7031) đã khoá thảo luận:
Những điều tác giả Vũ Hoài Nam viết về ông Ngạn có cái chủ quan có cái khách quan, nhưng đều mang thiện ý, có điều oan cho ông Ngạn với tư cách một nhà văn không phải ông chỉ viết “truyện ma” mà dòng văn học hải ngoại (có thời ông đã làm Chủ tịch Hội) cần xếp ông vào vị trí cây bút rất đáng trân trọng.
Xét cho cùng khi xa quê hương, bỏ nơi chôn rau cắt rốn ra sống ở hải ngoại mỗi người có những động cơ khác nhau. Người đi dạng này, người kia diện nọ, người vì hoàn cảnh, người vì miếng ăn, người thù chế độ mà ra đi, kẻ thích xứ lạ mà đi tới, người vì mở rộng tầm nhìn, nâng cao kiến thức, người vì lợi nhuận cơ hội làm ăn, cứ kể thì nó vô chừng. Nhưng mọi người đều tìm được mẫu số chung, dù có năm châu bốn biển rải rác tứ phương nhưng “cội nguồn vẫn giữ, giống nòi chẳng quên”. Quả thật cái “căn cước” (identity) của một con người không phải chỉ dựa trên cáí tên, nơi sanh, ngày sinh tháng đẻ thể hiện qua tờ khai sinh, qua tấm hộ chiếu mà nó còn liên hệ đến huyết thống, màu da, di sản văn hóa, xứ sở cội nguồn, ngôn ngữ tổ tiên. Cho nên có thể thay tên đổi họ, có thể mang quốc tịch này quốc tịch kia, có thể khi ở nơi này mai đi xứ khác, nhưng có hai cái được kể là thiêng liêng mà chính bản thân mỗi người không có quyền chọn lựa là cha mẹ và quê hương.
Ngày nay tại những đất nước đa chủng, người ta có chiều hướng muốn nhận diện và trân trọng cội nguồn của những người di dân mới đến lập cư lập nghiệp, thậm chí trong các thống kê dân số, các lý lịch cá nhân, các cuộc họp mặt xã giao, việc cung cấp các dữ kiện mang tính chất chủng tộc, ngôn ngữ gốc là điều không thể thiếu và khi được tiếp cận chẳng ai thấy mất lòng khi có người hỏi ông, bà, anh, chị từ đâu tới, ngay cả khi chính những người được hỏi đã hội nhập và trở thành công dân sở tại. Chẳng nói đâu xa khi được bầu làm Tổng thống Mỹ, ông Obama về lý lịch dù là sanh đẻ tại Mỹ vẫn được kể là vị Tổng thống Mỹ gốc Phi châu đầu tiên vào Nhà Trắng. Cái đuôi “gốc Phi châu” vẫn là cái nhân tố cấu trúc cho căn cước của ông. Có điều ông tự hào về điều này và mới đây trong cuộc thăm viếng Ghana, một xứ Phi châu nằm ven bờ Đại Tây Dương, ông đã hãnh diện nói, “trong tôi có dòng máu Phi châu”. Cũng vậy cái đuôi “gốc Việt” nó cũng theo ta mỗi khi ta xưng “tôi là người Canada” hoặc “tôi là người Mỹ”. Ông Ngạn mải lo cái đầu quên cái đuôi nên dư luận ì xèo bắt bẻ là điều không thể tránh.
Tôi xin tiếp đôi lời về chuyện “Tôi là ai?”. Chuyện này đã tốn rất nhiều bút mực và “đất” trên diễn đàn Talawas rồi. Tôi không có ý và cũng không đủ khả năng để bàn về khía cạnh triết học của câu hỏi này. Chỉ nói một số cảm nhận về tâm thế khi ta nói “Tôi là người Việt Nam”.
Qua ý kiến và suy nghĩ của nhiều người, tôi cảm thấy rằng, đa phần người Việt hay có nguồn gốc Việt khi nhận “Tôi là người Việt Nam” đều không có được tâm thế tự hào, hiên ngang như người dân tộc khác nói “Tôi là người Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Nhật, Trung Hoa, v.v.”, mà có vẻ ngượng ngùng, gượng gạo (Xin lỗi những ai nếu suy nghĩ này làm họ phật ý).
Ông Bùi Văn Phú đã tốn đến hai bài báo để lý giải về chuyện này, nhưng tôi vẫn cảm thấy ông còn băn khoăn lắm khi viết “Tại sao bất cứ người da trắng nào, nếu họ nói họ đến từ Hoa Kỳ – trong trường hợp đang ở nước ngoài – hay họ là người Mỹ thì có ai thắc mắc về nguồn gốc từ Anh, Đức, Ý, Armenia, Ba Lan, Hungary hay Úc, Pháp, Bỉ không. Thế thì tại sao tôi lại phải nói dài dòng tôi là người Mỹ gốc Việt, hay gốc Hoa, gốc Thái, gốc Nhật. Tại sao phải như thế. Có phải vì người da trắng ở đây lâu đời và tôi là người mới đến đất nước này, hay dưới con mắt của một số người còn đầu óc kì thị, độc tôn về mầu da, vẫn cho rằng người da mầu không phải là người Mỹ?”. Qua đoạn văn trên, tôi cảm thấy một điều gì đó có vẻ “ganh tị“ so với những người có nguồn gốc từ Anh, Đức, Ý,… Thực sự, có ai bắt ông phải nói dài dòng là người Mỹ gốc Việt thế đâu! Tình dân tộc (Có lẽ tình gì cũng vậy, trừ tình “dành cho Đảng phần nhiều”?) đâu phải qua đôi ba lời nói. Nó tự nhiên, không gượng ép, nằm sâu trong tâm từng người. Nếu trong tâm không còn, thì mọi lời nói đều chẳng có giá trị gì, nếu không muốn nói là giả dối.
Có một mặc cảm tủi hổ sâu trong tiềm thức về thân phận nhược tiểu của dân tộc, quốc gia. Đúng là xứ sở Việt Nam chẳng có gì đáng tự hào cả – trừ những tự hào khoa trương, kệch cỡm mang nhiều yếu tố chính trị – ngoài những cuộc chinh chiến liên miên, sự nghèo khổ, và nhiều điều không hay ho khác. Khiến cho những đứa con của nó khi nghĩ về, phần nhiều mang cảm giác chua xót, thương hại hơn là một sự hãnh diện dù là rất ít ỏi. Biết làm sao bây giờ? Không ai chọn được nguồn gốc cho mình. Nếu có trách lỗi thì trách bà Âu Cơ vậy.
Nhưng, tình cảm thật sự thì không cân đo đong đếm. Dân tộc không thể đồng nhất với một chính thể hay triều đại, để đưa đến sự yêu ghét cảm tính nhất thời. Dân tộc là cả một chiều dài lịch sử, văn hóa, con người,… Chính thể, triều đại chỉ là thời đoạn. Lịch sử rất công bằng trong đánh giá công tội của từng triều đại.
Có khi sự khốn khó lại nảy sinh những tình cảm kỳ diệu. Không phải là nhiều tác phẩm văn chương và âm nhạc ra đời từ sự khốn cùng của con người sao? Có vẻ hơi “sến” và AQ nhỉ?
Tôi không chuyên ngữ song có thể hiểu là câu “Where are you from?” có đa nghĩa, và tùy ngữ cảnh, tùy giọng điệu hỏi mà câu trả lời có thể khác đi. Tôi thấy ở tiếng Pháp thì rõ ràng hơn, “D’où venez-vous?”, theo cảm nhận thì tôi sẽ trả lời, tôi đến từ Lyon, Paris. Song nếu “D’où êtes-vous?” thì tôi sẽ trả lời tôi đến từ Vietnam. Nhưng nhìn chung, theo tôi khi được hỏi câu đó ở Pháp, Anh hay Mỹ là những nơi tôi đến thì câu hỏi đó có nghĩa là hỏi về Identity hơn là Nationality. Những lập luận của ông Phú cho tôi cái cảm giác là ông quả có lòng tự tin tuy tôi không chắc là về điều gì. Nhưng có một điều tôi chắc là theo ông Phú, hệ thống XH Mỹ thật toàn hảo, thật bình đẳng và bác ái và ông rất lấy làm tự hào là “người Mỹ” trước anh bạn “người Sing”. Như ông Huy đã nói “nhận mình là người X nhiều khi không có liên quan gì đến chính phủ Y”, ông Phú nhận là “đúng” song có lẽ ông không hiểu câu đó, đã không liên quan thì ông cứ cố nói đến chính phủ, chính trị, chính sách nhà nước của Mỹ với Việt làm gì, kể công với Mỹ để làm chi, nếu như ông có những tình cảm (không phải lý luận) như chị Trần Mộng Tú trong bài “Tôi là ai” thì sẽ “đúng hơn”. Sự tự tin là đức tính đáng quý và tôi vô cùng trân trọng nó, song ở đây tôi chỉ e rằng ông có chút dối lòng chăng?
Nếu “Điều làm tôi ngạc nhiên nhất là những ai còn nhận mình là người có nguồn gốc Việt sao lại cứ để chuyện bắt giam người như thế xảy ra hoài.” Như thế thì ông sẽ cứ ngạc nhiên hoài thôi, không hiểu thì sẽ cứ ngạc nhiên hoài thế đấy.
Dù sao, tôi, người Việt, nói với ông Phú, người Mỹ, có chút tư tưởng không khớp, may quá tôi tìm được bài này “The Dreaded Question: Where Are You From?” trên NPR, xin ông và bạn đọc coi thử xem những chủng tộc khác nói gì để ít nhất hiểu rằng câu “Where are you from?” không phải chỉ đơn giản “Nhà bác từ đâu đến thế?”
http://www.npr.org/blogs/tellmemore/2008/05/the_dreaded_question_where_are.html
Đọc xong bài viết của ông Bùi văn Phú, ngoài cảm giác tác giả “khoe” là người Mỹ, tôi không thấy được một ý gì khác.
Ông Bùi Văn Phú viết: “Điều làm tôi ngạc nhiên nhất là những ai còn nhận mình là người có nguồn gốc Việt sao lại cứ để chuyện bắt giam người như thế xảy ra hoài.”
Tôi không hiểu ông muốn bày tỏ điều gì qua câu này.
Nhận là người Việt thì giải quyết được chuyện bắt giam người vô lý của chính quyền sao?
Ông Bùi Văn Phú quên rằng chính sách bình đẳng quyền lợi ở nước Mỹ ông đang sinh sống là kết quả của những cuộc đấu tranh đẫm máu của người dân da đen suốt chiều dài lịch sử Hoa Kỳ. Mảnh đất ông đang cư ngụ cũng đã là một bãi chiến trường mà hàng triệu người da màu (nhất là người Hoa) đã đổ xương máu đấu tranh hy sinh cho công bằng xã hội, đến ngày hôm nay không phải tự nhiên mà ông Obama được bầu lên làm tổng thống.
Ông BV Phú cũng đã từng tham gia tranh đấu cho quyền lợi chính đáng tại Mỹ, tôi hoan nghênh ông, ông không bị trù dập tù tội bởi lẽ hàng triệu người đã nằm xuống để bắt buộc công lý nước Mỹ phải bảo vệ cho những người tranh đấu như ông đấy.
Có điều ông BV Phú chưa hiểu rõ rằng nước Mỹ là một nước Hợp Chúng Quốc, không phải là một nước có một sắc tộc chiếm đa số tuyệt đối như VN, Nhật Bản hay TQ. Đo đó sức mạnh của Hoa Kỳ là chất xám và lao động đóng góp từ một xã hội pha trộn nhiều màu da, tính chất đa nguyên là yếu tố thúc đẩy nền kinh tế nước Mỹ. Trong khi đó thì tại VN hay TQ, vấn đề ngược hẳn lại, chủ nghĩa dân tộc cực đoan luôn luôn được cổ võ để tập trung sức mạnh tiềm tàng, khai thác nhân tài. Chắc chắn chủ nghĩa này có sức mạnh vô địch, nhưng không khéo đó là mầm mống chiến tranh toàn diện giữa dân tộc và dân tộc, giữa quốc gia và quốc gia, lôi kéo thế giới (Đại Chiến I và II).
Thế khó khăn của những người đấu tranh dân chủ cho VN bây giờ là làm sao tránh được sự cọ sát nguy hiểm giữa hai sắc dân TQ và VN, giữa hai nền văn hóa mà lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm bốn ngàn năm còn in hằn trong tâm khảm người dân nước Việt? Làm sao khoanh vùng giới hạn công cuộc đấu tranh có tính chất nội bộ, trong khi mọi nguyên nhân lịch sử lại bắt nguồn từ mối dây liên hệ mật thiết giữa hai đảng cộng sản TQ và VN?
Ông Bùi Văn Phú hãnh diện là công dân Mỹ thì cũng OK nhưng cái lý do ông đưa ra không thuyết phục lắm. Thường thường người ta hãnh diện vì thành tích gì đó (tay trắng làm nên, lập chiến công…), có người thì hãnh diện vì ưu điểm của mình (đẹp trai, học giỏi, hát hay…), có người thì hãnh diện vì được thừa hưởng cái gì đó (dòng dõi quý phái, tổ tiên tới Mỹ trên chiếc Mayflower…). Còn bảo rằng hãnh diện vì được nhận vào và ban cho các quyền bình đẳng thì nghe không hợp lý. Tưởng tượng hai anh em Mít Xoài nhà nghèo mồ côi, rồi Mít được phú ông Nhãn nhận làm con nuôi cho ăn học tử tế, sau đó bảo Xoài “anh cảm thấy hãnh diện vì được ông Nhãn coi như con ruột của ổng” thì nghe không ổn lắm. Cảm thấy may mắn, hạnh phúc, biết ơn v.v. thì có thể hiểu được, nhưng “hãnh diện”?
(Chuyện tham dự vào chính trị nước Mỹ, tranh đấu cho cộng đồng mình, chống kỳ thị chủng tộc, v.v. thì dĩ nhiên là tốt rồi.)
Họ luôn dạy các đảng viên trẻ rằng đa đảng là loạn, là…mất nước! Đất nước Ba Lan vẫn còn đó chứ có mất đi đâu, dân tộc Ba Lan vẫn còn đó chứ có mất đi đâu?! Chỉ có chế độ cộng sản không được lòng dân ở Ba Lan là mất đi thôi. Dần dần rồi người dân cũng sẽ hiểu ra mà thôi.