Wilhelm Vossenkuhl – Tự do và Trách nhiệm
14/07/2009 | 2:00 chiều | Chức năng bình luận bị tắt ở Wilhelm Vossenkuhl – Tự do và Trách nhiệm
Category: Pháp luật
Thẻ: Trách nhiệm
Tôn Văn dịch
Lời người dịch: Đề tài trong mục Thời sự/ Spektrum: “Dân chủ cho ai?” rất hấp dẫn và cần thiết (khoan nói về cách thức làm Thời sự/ Spektrum rất mới và tốt của talawas blog). Để đóng góp ý kiến thảo luận, chúng tôi gửi tới diễn đàn phần dịch sau đây là mục 4, chương 1 cuốn sách dẫn tên phía dưới. Bàn về “tự do và trách nhiệm”, tác giả cuốn sách đưa ra những trường hợp điển hình mà từ đó có thể suy ngẫm nhiều về một số hiện thực của Việt Nam: Tôi nghĩ đến sự cắn rứt lương tâm trong trường hợp Chế Lan Viên nhận lãnh trách nhiệm của mình về việc cổ động cho chiến tranh, cũng nghĩ đến việc viện dẫn lý do cấp bách để sát hại đối phương khi rút chạy trong Mậu Thân,… Nhưng đó có lẽ là đề tài khác.
________________
Tự do và trách nhiệm
Chúng ta là những con người tự do và vì thế cũng phải có trách nhiệm với những việc ta làm và những điều ta chối bỏ; đó là điều không ai còn phải nghi ngờ. Cũng vì thế, người nào phạm pháp mà không ý thức được điều mình đã làm thì cũng không bị trừng phạt. Con người tự do là con người hiểu thấu những điều mình làm và không để cho ai cưỡng chế hành động của mình. Nếu có người không được tự do vì không nhận thức được hành động của mình hoặc hành động do người khác thúc ép thì anh ta chỉ chịu một phần hoặc thậm chí hoàn toàn không chịu phần trách nhiệm. Nhưng những điều khó xét nảy sinh khi có thực tế là rất ít khả năng chứng tỏ một cách rõ ràng một con người khoẻ mạnh, có khả năng trí tuệ hoàn toàn bình thường mà thực sự không ý thức việc anh ta làm. Đối với một người say xỉn thì toà án có thể chấp nhận hành động của anh ta theo một mức độ giảm nhẹ. Cả đối với những người mang bệnh nghiện thì cũng ít khi họ phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về hành động của mình; nhưng ngay đối với những người này thì họ cũng phải gánh chịu trách nhiệm về con đường đi đến căn bệnh họ mang. Còn lại thì những ai khoẻ mạnh, trong những điều kiện không bó buộc và không bị người nào cưỡng chế đều mặc nhiên được coi là ý thức được những việc mình làm. Họ là những người tự do và đầy đủ trách nhiệm cho những hành xử của mình. Ta gọi họ là những người chịu trách nhiệm.
Nhưng việc xem xét quan hệ giữa tự do và trách nhiệm không chỉ khó khăn do khó chứng minh một cá nhân có thực sự được tự do hành động hay không; bởi vì ngay cả khi chứng minh được một người không tự do thì anh ta vẫn có thể phải chịu trách nhiệm đối với mình. Cụ thể là ta vẫn phải chịu trách nhiệm đối với những việc ta làm do cưỡng bức. Tự do không phải là tiền đề cho nghĩa vụ mang trách nhiệm của con người. Ta giả định rằng Oskar rơi vào tay một băng cướp và với sự đe doạ khủng khiếp nhất, chúng cưỡng anh ta phải đi giết người. Nếu thực sự Oskar làm việc giết người đó, thì rõ ràng là anh ta đang trong hoàn cảnh mất tự do. Không có người nào được tự do khi phải hành động trong hoàn cảnh tính mạng bị đe doạ. Hoàn cảnh của người bất chấp hiểm nguy dấn thân cứu mạng nạn nhân và người bị cưỡng bách làm việc sát nhân đều như thế cả. Nhưng nếu từ hoàn cảnh mất tự do này mà nói rằng Oskar do bị đe dọa nên không chịu chút trách nhiệm gì thì sai lầm. Nghĩa là Oskar chỉ không chịu trách nhiệm về việc anh ta mất tự do; nhưng anh ta vẫn phải chịu trách nhiệm về những điều mình làm, ngay cả trong trường hợp bị cưỡng bách.
Có lẽ ta cảm thấy điều này là quá cứng nhắc. Liệu có thể coi việc Oskar làm là một hành động tự vệ và nói rằng với tất cả những gì hoàn cảnh tạo ra, anh ta đã làm tất cả để tự cứu mạng sống của mình? Rốt cuộc thì cũng chẳng ai trách móc Oskar làm gì khi trong hoàn cảnh tự vệ mà anh ta giết chết kẻ đã tấn công vào cuộc sống của mình. Trong trường hợp này thì Oskar cũng mất tự do và do áp lực mà phải hành động. Trong trường hợp này cũng như trường hợp đe doạ mạng sống mà phải đi giết người thì Oskar đều đã làm việc giết một con người khác để cứu mạng mình. Nhưng điều quyết định không phải là sự song hành của hai sự kiện mà là sự khác biệt nhau của chúng. Trong trường hợp tự vệ, kẻ bị giết phải chịu lỗi cho cái chết của mình. Hành xử của người này là nguyên nhân buộc Oskar phải tận lực hành động để tự cứu mình. Điều này lại không đúng trong trường hợp nạn nhân bị giết do kẻ bị cưỡng ép làm. Người này không nhòm ngó đến mạng sống của Oskar và không có lỗi trong việc Oskar bị đe doạ. Tội lỗi trong việc đe doạ Oskar là băng cướp kia chứ không phải nạn nhân vô tội. Cho nên đối với người này, Oskar đã hành động không phải vì tự vệ và vì thế không có lý do để giết người này. Như vậy việc cứu mạng mình không phải sẽ làm cho mọi hành động đều là có lý. Chúng ta không có quyền làm mọi điều để cứu mạng mình mà không tính đến những tổn thất phải chịu. Cuộc sống của bản thân ta không có giá trị cao hơn cuộc đời một con người khác. Cho nên Oskar không thể đổi mạng mình bằng mạng của người khác. Khi anh ta phải đem mạng sống của mình trả giá cho việc anh ta không giết người thì con đường duy nhất còn lại đối với anh ta là chống lại sự cưỡng chế này. Anh ta phải đem mình ra tự vệ để chống lại sự bất công to lớn đó, kể cả việc phải hy sinh mạng sống. Nếu Oskar đầu hàng sự cưỡng chế của băng đảng cướp và vì cứu mạng mình mà giết người vô tội thì ít nhất về mặt đạo đức anh ta cũng phải hoàn toàn chịu trách nhiệm về hành động của mình. Như vậy ta có thể thấy sự thật là một người bị mất tự do cũng vẫn phải chịu trách nhiệm về hành động của mình. Cho nên từ điều khẳng định đúng đắn rằng một con người tự do phải chịu trách nhiệm về hành động của mình ta không thể diễn giải rằng khi họ mất tự do thì không phải chịu chút trách nhiệm nào. Trách nhiệm không mất đi khi người ta không có tự do.
Nhưng liệu có trường hợp con người tự do hành động mà không phải một chịu trách nhiệm nào? Đúng là trường hợp này có thể xảy ra nhưng chỉ là khi kết quả của hành động đó đương sự không thể nhìn nhận được. Lúc đó anh ta có thể tự do làm việc với tất cả trí lực mà không phải chịu trách nhiệm về kết quả công việc anh ta làm. Chúng ta đang nói đến các nhà hoá học tìm ra chất tẩy rửa mỡ dầu cho kim loại, cái thứ có tên là FCKW (Flor-Chlor-Kohlen-Wasserstoffe). Không ai trong số họ đã biết hoặc cảm nhận thấy hoá chất này đe doạ tầng Ozôn bảo vệ trái đất khỏi tia cực tím. Đối với những hậu quả không thể lường thấy trước, con người không phải chịu trách nhiệm cả khi họ tự do hành động.
Nhưng ngay cả khi trường hợp nêu trên là khả chấp thì quyền tự do cũng không loại trừ trách nhiệm phải mang. Nói chung thì ta phải thật là cẩn trọng và có cái nhìn bao quát khi xem xét mối quan hệ giữa quyền tự do và tinh thần trách nhiệm. Mặt này không nhất thiết phải đi kèm hoặc loại trừ được mặt kia.
Nguồn: Dịch từ nguyên bản tiếng Đức các trang 23-26; nguyên tác: Philosophie für die Westentasche (Triết học bỏ túi) của Wilhelm Vossenkuhl (sinh năm 1945), giáo sư triết học tại Đại học Tổng hợp Bayreuth và Đại học Tổng hợp München
Bản tiếng Việt © 2009 Tôn Văn
Bản tiếng Việt © 2009 talawas blog
Bình luận
Không có bình luận (bài “Wilhelm Vossenkuhl – Tự do và Trách nhiệm”)