La Thành – Đôi điều xung quanh bản dịch cuộc thăm dò dư luận của tờ “Luận chứng và Sự thật” về trí thức Nga
05/07/2009 | 1:00 sáng | 3 Comments
Category: Chính trị - Xã hội, Ngôn ngữ - Dịch thuật
Thẻ: Tiếng Nga > Trí thức Nga > Vai trò của trí thức > АиФ
Tôi xin trao đổi đôi điều xung quanh bản dịch cuộc thăm dò dư luận của tờ tuần báo Nga Luận chứng và Sự thật (Аргументы и Факты / АиФ) mà dịch giả Phạm Xuân Nguyên vừa cung cấp.
1.
Trong hình thái học tiếng Nga, động từ đã chia останется (trong câu hỏi Останется ли российская интеллигенция «совестью нации»?) là dạng thức ngôi thứ ba số ít ở thì tương lai của động từ nguyên thức thể hoàn thành остаться.
Về ngữ vựng, theo cuốn Tân từ điển tiếng Nga – Giải nghĩa và cấu tạo từ của T. F. Yefremova (Т. Ф. Ефремова, Новый словарь русского языка – Толково-словообразовательный, в 2-х томах, Москва «Русский язык», 2000; thường được giới Nga ngữ học gọi là “Từ điển Yefremova”, một trong những pho từ điển tường giải tiếng Nga lớn và mới nhất hiện nay với khoảng trên 200 nghìn từ điều), động từ остаться (cùng với động từ thể chưa hoàn thành cặp đôi với nó là оставаться) có các nhóm nghĩa cơ bản sau (để đơn giản, tôi xin tóm lược sự tường giải của Yefremova bằng tiếng Việt; các đơn vị ở trong và trước dấu ngoặc vuông có thể thay thế cho nhau):
1) Tiếp tục [không chấm dứt] tồn tại [hiện diện] ở đâu đó; vẫn còn ở. (Tương ứng với remain [keep staying] tiếng Anh.)
2) Tiếp tục [không chấm dứt] ở trong tình trạng nào đó; tiếp tục [không chấm dứt] giữ địa vị gì đó; tiếp tục [không chấm dứt] là ai [gì] đó; vẫn còn là. (Tương ứng với remain [keep being] tiếng Anh.)
3) được trông đợi là; cần phải là; có trách nhiệm là; đáng phải là. (Tương ứng với be due for tiếng Anh.)
4) là. (Tương ứng với be tiếng Anh.)
Với ngữ nghĩa hình thái và ngữ nghĩa từ vựng như đã nêu, đồng thời căn cứ vào ngữ cảnh, câu hỏi polling được dịch giả Phạm Xuân Nguyên giới thiệu theo tôi nên được chuyển ngữ như sau:
Giới trí thức Nga có được trông đợi (sẽ) là “lương tâm của dân tộc” hay không?
2.
Phương án trả lời đầu tiên của cái poll (Нет. Потому что шоу-бизнес окончательно поглотит серьёзное искусство.) cũng nên được dịch là:
Không. Bởi showbiz cuối cùng sẽ lấn át [áp đảo] sự tinh thông nghiệp vụ nghiêm túc.
Ở đây, động từ sau chia поглотит là dạng thức ngôi ba số ít thì tương lai của động từ nguyên thức thể hoàn thành поглотить, cặp với thể chưa hoàn thành поглощать, vốn cũng có nhiều nghĩa: nuốt (tiếng Anh swallow); tàn phá [huỷ hoại] (tiếng Anh devour); áp đảo [lấn át] (tiếng Anh engulf); v.v. Ngoài ra, đúng như Nguyễn Đình Đăng đã nhận xét, trong các ý nghĩa từ vựng của mình tính từ серьёзное không có nghĩa nào ứng với chân chính cả. Tuy nhiên, theo tôi, kết hợp nghệ thuật nghiêm túc mà Nguyễn Đình Đăng chọn sẽ kích ứng gay cấn về nghệ thuật… không nghiêm túc! (Phải chăng, khi showbiz còn chưa phát triển, “nghệ thuật nghiêm túc” đã thống lĩnh?) Thực ra, danh từ искусство, ngoài nghĩa nghệ thuật, còn có nghĩa là sự tinh thông (tri thức, phương pháp, kinh nghiệm) chuyên môn (đồng nghĩa với мастерство tiếng Nga, hay tương ứng với expertise [craftsmanship] tiếng Anh).
Lý cứ của phương án trả lời đầu tiên này là: hiện nay, những người hành nghề trong lĩnh vực giải trí – hoàn toàn có tư cách là một bộ phận của giới trí thức – đang ngày càng thụ đắc những lợi ích (tiền bạc, danh vọng) lớn hơn nhiều so với những chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác, cấu thành bộ phận lớn nhất của giới này.
Với những lựa chọn dịch thuật vừa đề nghị, tôi hy vọng thắc mắc của Ngô Hải đã được giải toả.
Là tờ báo đã từng được ghi vào Sách kỷ lục Guinness (The Guinness Book of Records) như là ấn phẩm có lượng phát hành (circulation, tirage) lớn nhất trong lịch sử nhân loại – 33,5 triệu bản, trên 100 triệu độc giả vào tháng Năm năm 1990 -, hiện nay vẫn đang dẫn đầu trên thị trường xuất bản tiếng Nga, АиФ có một đội ngũ biên tập viên có trình độ chuyên nghiệp đáng nể, từng là nòng cốt của Nhà xuất bản “Znanie” (“Tri thức”) và Hiệp hội Tri thức Liên Xô trước đây, với những xuất bản phẩm định kỳ có uy tín đại chúng như Nauka i zhizn’ (Khoa học và đời sống), Znanie – sila (Tri thức là sức mạnh), v.v. được nhiều người đọc Việt Nam biết đến. Tôi cho rằng với bản lý lịch gạo cội đó, АиФ khó lòng có thể để lọt lưới một sự sơ sảy về ngôn ngữ trong một cuộc thăm dò dư luận.
© 2009 talawas blog
Bình luận
3 Comments (bài “La Thành – Đôi điều xung quanh bản dịch cuộc thăm dò dư luận của tờ “Luận chứng và Sự thật” về trí thức Nga”)
Nói thêm về поглощать và поглотить:
Động từ поглощать (chưa hoàn thành thể) và поглотить (hoàn thành thể) có nguồn gốc (từ nguyên = etymology) từ động từ глотать có nghĩa là «nuốt» và danh từ глотка có nghĩa là «cuống họng» hay «yết hầu».
Nghĩa đen của các động từ này là: hút (vào mình), ăn, nuốt, ăn ngấu nghiến (пожирать, пожрать), hấp thụ. Ví dụ: Пористое вещество хорошо поглощает влагу = Chất xốp hút ẩm tốt.
Nghĩa bóng là rất quan tâm, say mê, lôi cuốn, đòi hỏi nhiều. Ví dụ: 1) Их поглотила работа над словарём = Việc soạn từ điển đã hoàn tơàn cuốn hút họ. 2) Проект поглощает много сил и средств = Dự án đòi hỏi nhiều sức lực và phương tiện.
(Xem: http://ru.wiktionary.org/wiki/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D1%89%D0%B0%D1%82%D1%8C)
1) Theo tôi version dịch «Останется ли российская интеллигенция ‘совестью нации’?» thành «Giới trí thức Nga có còn là ‘lương tâm của dân tộc’ không?» của ông Phạm Xuân Nguyên không có gì sai. «Oстанется» ở đây hàm ý là giới trí thức Nga từ trước tới giờ từng được coi là lương tâm dân tộc, nay liệu nó sẽ còn tiếp tục đóng vai trò đó nữa hay không?
Ví dụ: «Тверская ‘хайвеем’ не станет. А Пушкин останется на своем месте.» có nghĩa là: «(Đại lộ) Tversckaya sẽ không trở thành đường cao tốc (highway). Còn (tượng) Pushkin sẽ vẫn (tiếp tục) đứng tại chỗ của nó.» (Tượng Pushkin đứng ở quảng trường Pushkin ở Moscow, đối diện với đại lộ Tverskaya).
2) Show biz (show business) là tất cả những gì liên quan đến công nghệ giải trí bao gồm từ các việc như quản lý (bầu sô), đại diện, quảng cáo, sản xuất, phát hành, đến các yếu tố sáng tạo nghệ thuật bao gồm các nghệ sĩ, người biểu diễn, người viết, các nhạc công v.v. (Xem: http://en.wikipedia.org/wiki/Show_business) Tuy nhiên, định nghĩa đó chưa nêu rõ đặc thù của show biz ở Nga – một công nghệ chỉ mới bung ra từ năm 1991, tức là sau khi Liên Xô tan rã. Trước đó mọi hoạt động giải trí như ca nhạc, biểu diễn đều nằm dưới sứ quản lý của một cơ quan nhà nước gọi là Госконцерт (tương tự Cục biểu diễn nghệ thuật của Việt Nam) (Xem «Российский шоу бизнес» tại http://works.tarefer.ru/31/100403/index.html). Trong mắt người Nga bình thường show biz là nơi người ta cạnh tranh rất khốc liệt để kiếm nhiều tiền một cách nhanh chóng bằng biểu diễn nghệ thuật. Nó khác với quan niệm xưa kia về nghệ thuật nghiêm túc (серьёзное искусство) như hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc, ballet, kịch, v.v. – những lĩnh vực chỉ giành cho những người không những có tài mà còn phải học tập, khổ luyện nhiều năm theo một hệ thống kế thừa và chọn lọc rất khắt khe tại các viện hàn lâm hội hoạ, các nhạc viện, trường ballet. Các nghệ sĩ biểu diễn (như âm nhạc hay ballet) thường phải trải qua nhiều cuộc thi tranh tài quốc tế thì mới có thể trở thành những nghệ sĩ đích thực. Vì thế dịch câu «Нет. Потому что шоу-бизнес окончательно поглотит серьёзное искусствo» thành: «Không. Bởi vì showbiz (cuối cùng) sẽ nuốt chửng nghệ thuật nghiêm túc.», theo tôi là đúng với nguyên văn.
Trong phản hồi trước tôi không để ý kỹ là phải sửa «đã nuốt chửng» thành «sẽ nuốt chửng” vì «поглотит» là thời tương lai ngôi thứ 3 số ít của động từ thể hoàn thành «поглотить». Nếu là «đã nuốt chửng» thì nguyên văn phải là «поглотил». Tuy nhiên tôi cho rằng chi tiết này không quan trọng lắm. Một câu mà người Nga rất thường nói lúc tức giận hay ngạc nhiên khi đối phương im lặng, không trả lời, là: «Ты что, язык поглотил?» có nghĩa là: «Cậu (mày) câm à?» (Nguyên văn nghĩa đen: «Cậu (mày) làm sao thế, nuốt mất lưỡi rồi à?»).
Vì thế, tôi e rằng version «Không. Bởi showbiz cuối cùng sẽ lấn át [áp đảo] sự tinh thông nghiệp vụ nghiêm túc.», như ông La Thành đề nghị, vừa xa nguyên văn vừa làm mất đi hình ảnh hài hước chứa đựng trong nguyên văn.
Rất cám ơn tác giả La Thành về những lời giải thích tường tận được trình bày trong bài viết trên. Những thắc mắc của tôi liên quan tới câu hỏi thăm dò dư luận về vai trò của trí thức Nga đối với dân tộc Nga được đăng trên tờ báo “Luận chứng và sự kiện” đã được làm sáng tỏ qua những lựa chọn dịch thuật được đề nghị trong bài.