Tưởng nhớ cụ Hoàng Khoa Khôi (1917-2009)
05/05/2009 | 4:27 sáng | 1 bình luận
Category: Chính trị - Xã hội
Thẻ: Đệ Tứ Việt Nam > Trotsky
Đang ngồi trong nhà Nhật Tuấn tại Sài Gòn, được anh đọc tin qua Internet rồi cho tôi biết, ông Hoàng Khoa Khôi đã qua đời.
Vẫn biết ông mang bệnh già cả chục năm nay, đã đến lúc phải vào bệnh viện, mà tôi cũng đã biết mấy ngày nay ông không nói năng gì được, cho nên mới nghe tin, tôi có ý mừng cho ông, ra đi suôn sẻ. Nhưng trong lòng cũng chen nỗi lo, rằng không biết đám tang ra sao, vì ông chỉ còn một người con gái ruột, chị Ly, còn thân nhân đều ở xa. Tôi chưa nghĩ phần mình, đã mất mát một người bạn vong niên, quý mến đã lâu.
*
Anh Nguyên Ngọc có lần đề nghị tôi viết một bài chủ đề về tình bạn. Tôi trả lời, khó biết chừng nào. Nhiều người đã tưởng là bạn, sau rồi không phải. Nhiều người đã tưởng là thân, sau rồi chỉ là sơ mà thôi. Đấy chưa kể loại bạn ăn uống, lợi dụng, phản phúc. Thời hậu chiến tại Nhật, để khôi phục lại giá trị đạo đức xã hội, Đạo diễn Ozu làm nhiều phim về tình người. Một phim có câu nói làm tôi nhớ mãi, khi ông bố muốn tự hi sinh, tống đi cô con gái hiếu thảo, cho cô có gia đình riêng. (Cô chỉ muốn trông nom bố suốt đời, không chịu lấy chồng.) Khi con sắp ra đi, để tránh cho con lo sợ, ông ta nói, “Hạnh phúc hôn nhân không có ngay, con ạ. Phải rèn luyện. Có khi mất 5 năm, mất 10 năm, rồi nó mới đến.”
Rèn luyện? A! Ý này cũng có thể áp dụng trong tình bạn được: Tình bạn cũng phải thử thách, phải rèn luyện, 5, hay 10 năm… Nhưng mà, sao nhiều người gặp ông Khôi chưa lâu, lại vẫn quý mến? Hay ông là người Trotskyist? (Những người Trotskyist bị sát hại tàn nhẫn cả từ phía Tư sản Quốc gia, lẫn Tư bản, cả từ Cộng sản Stalinien đến Đế quốc.) Nếu vậy, thì chỉ có lòng thương hại là đủ, sao còn có lòng quý mến? Tôi cũng biết nhiều người Trotskyist. Nhưng không phải ai cũng gây được cảm tình sâu xa, cùng mến tiếc khi nghe tin có người qua đời, như ông Hoàng Khoa Khôi.
Nỗi phiền muộn và Lòng xót thương (Chagrin and Pity) là bộ 3 phim tài liệu của Pháp với chủ đề cuộc Kháng chiến chống Đức, tôi mới được xem gần đây. Phim cho tôi hiểu thêm quy luật lịch sử, và thêm cảm thông hoàn cảnh ông Khôi đã sống qua giai đoạn ấy thế nào. Phe tư sản chống cộng, phe cộng tác với Hitler (Pétain là đại diện), phe Stalinien (trong Đảng Cộng sản Pháp) đều coi Trotskyst tệ hơn kẻ thù, đều muốn tận diệt hết những ai theo đường lối Trotsky. Ngay trong hàng ngũ Kháng chiến cũng phân ly, làm cho xã hội Pháp bị chiếm đóng đầy những nghi kị. Vẫn có người tư sản phè phỡn với phát xít, vẫn có người sống mái với quân thù. Gây ra sự phân hóa cùng cực trong một xã hội thiếu ăn, sa đọa, cùng khổ. Lực lượng kháng chiến ở Pháp lúc ấy (cũng như ở Việt Nam đồng thời) nòng cốt vẫn là công nhân, nông dân. Những giai cấp thiệt thòi nhất ấy, lại là lực lượng chính chống ngoại xâm! Có khác gì những người lính thợ Việt Nam tại Pháp? Ngay trong hoàn cảnh như thế, ông Khôi bí mật gia nhập phái Trotsky tại một ngôi làng nhỏ ở miền bắc nước Pháp.
Comment Vaincre Le Fascisme, của Leon Trotsky là cuốn sách đầu tiên ông tặng tôi hồi mới quen, có lẽ là lời gửi gắm. Mãi đến khi ông qua đời, nay tôi mới hiểu được ngầm ý của ông. Phải, trong khi Roosevelt còn ngần ngừ với Hitler, trong khi Stalin còn tin tưởng sự hòa hiếu với Đức, trong khi Đại sứ Mỹ tại Anh là Joseph Kennedy còn muốn hợp tác với Hitler, trong khi Nguyễn Khắc Viện còn muốn mộ người đi Đức, thì Trotsky lại là người đầu tiên lên án phát xít! Thế nhưng, Trotskyism vẫn lại là chữ bí mật nhất, bị che giấu nhiều nhất, bị vu khống trắng trợn nhất, bị các học giả chống cộng tránh né nhiều nhất. Vậy mà ông Khôi nỗ lực liên tục, lên tiếng về phong trào Marxist chính thống này, không ngưng nghỉ.
Để đối phó với những người Stalinien, ngay trong hàng ngũ Đệ Tứ Quốc tế cũng có đã có sự phân ly. Max Shachtman chẳng hạn, đòi chống cả Nga Xô-viết vì căm thù Stalin, điều đó, đã đưa đến sự đoạn tuyệt với Trotsky, là rạn nứt lớn nhất… Nhắc lại chuyện này với tôi, ông chỉ phát biểu, “Anh Shachtman có điều đã không bao giờ hiểu nổi, là Trotsky dù bị Stalin vu khống, còn giết cả nhà Trotsky, nhưng Trotsky chỉ giữ quyền phê bình đường lối Stalinien, mà vẫn bảo vệ thành quả cách mạng Nga trước sự tấn công của đế quốc!”. Trong hàng ngũ Đệ Tứ Việt Nam cũng thế, cũng có người đòi chống Đảng Cộng sản Stalinien đến cùng (vì Đảng này đã giết hại Tạ Thu Thâu, Phan Văn Hùm cùng hàng trăm chiến sĩ Trotskyist khác), những người như thế đã bác bẻ gay gắt ý kiến của ông Khôi. Thế mà ông vẫn ôn tồn, “Chúng ta nên có ý kiến khác nhau, nhưng không vì thế mà đoạn tuyệt nhau!”
Thế còn những người Quốc gia chống cộng thì sao?”, tôi hỏi, “Đối phó thế nào?” Ông trả lời, “Chúng ta làm cách mạng cho cả họ nữa, nếu họ hiểu ra là tư sản cũng không phục vụ quyền lợi cho tiểu tư sản bao giờ.”
Ông quê quán ở Nam Định, đã cư ngụ cùng khu nhà với các lãnh tụ (sau này) của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhưng gia đình ông chỉ muốn ông thôi học, về quê, trông nom cơ nghiệp, đã rắp ranh cưới vợ cho ông. Vì thế ông tình nguyện đi sang Pháp. “Nếu không đi”, ông cười, “Biết đâu tôi đã chẳng theo các ông Đặng Xuân Khu, Lê Duẩn…” Tiếc là khi trực tiếp nghe lời tâm sự về thời thanh niên ông kể, tôi đã không nghĩ đến chuyện ghi chép chi tiết, vì nếu có, sẽ cùng các bạn khác khai thác được rất nhiều chuyện thú vị.
Nhưng, điều thú vị nhất đối với ông, làm chính ông nhắc lại đến hai lần, vẻ mặt sáng rỡ, là, “Rất hãnh diện Việt Nam đã có phong trào Đệ Tứ!” Và, “Lần đầu tiên trên thế giới mà Đệ Tam và Đệ Tứ đã hợp tác, chỉ có ở Việt Nam”; “Cũng như Phong trào Công binh tại Pháp (trên 2 chục ngàn người) là phong trào do Đệ Tứ tổ chức, đã hoạt động hữu hiệu”. Và, “Tổ chức Đệ Tứ Quốc tế Việt Nam đã linh động, không nhờ cậy một ai, mà lớn nhất thế giới trong Phong trào Giải thực (Giải ách Thực dân – từ ngữ thập niên 40)”. Lại nữa, “Đã chiến đấu giành độc lập, dám chống trả đế quốc cả Pháp lẫn Mỹ, có tiếng vang to lớn, so với Nam Dương, Thái, Tích Lan, Miến, Trung Quốc… Tất nhiên, so cả với Nga Xô nữa!”
Ông quen biết nhiều thành phần, bạn nói tiếng Pháp đã đành, bạn Việt trẻ già gì cũng lắm. (Ông Khôi già yếu, cả chục năm nay chỉ ngồi nhà, sao mà quen biết nhiều thế?) Thế nào cũng sẽ có người viết kỷ niệm về ông. Tôi không muốn là một trong những người đầu tiên. Sở dĩ có bài viết này, vì sau một tuần ở Việt Nam gặp nhà văn Nhật Tuấn, khi trở lại Hoa Kỳ, chúng tôi nói chuyện qua phone. Lúc nhắc tới đám tang ông Khôi, thì tác giả Đi về nơi hoang dã vừa cười, vừa la, vừa hét trong ống nói rằng, “Tơ-rốt-kít bị vùi dập thế, chẳng mấy người biết đầu đuôi, nay ông Hoàng Khoa Khôi vừa qua đời”, sao mà, “Còn sợ gì? Mà không lên tiếng đôi lời?”
Anh Nhật Tuấn có lẽ là người cuối cùng mà ông Khôi kết bạn, tôi nghĩ thế, trước khi ông từ giã cõi đời vài tháng. Hai người dù chưa gặp mặt, chỉ mới tiếp xúc qua phone, nhưng anh lại là chứng nhân cho suy nghĩ của tôi, cho tôi thấy lý do nào ông Khôi được nhiều người, thuộc nhiều thành phần quý mến: Khi tôi đề nghị ông gửi sách cho Nhật Tuấn, ông tỏ ý rất vui mừng (có lẽ niềm vui lớn nhất cua ông mà tôi được biết, là mỗi khi có ai muốn đọc sách của Tủ sách Nghiên cứu), và sốt sắng đòi gửi lập tức. Nhưng ngay sau đó, ông cứ hỏi đi hỏi lại, và băn khoăn mãi là, “Liệu gửi sách, anh ấy có bị làm phiền không?”
*
Tôi cho rằng, tận đáy lòng, ông bao giờ cũng nghĩ tới người khác trước khi làm bất cứ việc gì.
Và phải chăng, đó chính là lý do làm cho bất cứ ai đã từng tiếp xúc với ông, cũng đem lòng quý mến?
30 Tháng 4 năm 2009
© 2009 Vũ Huy Quang
© 2009 talawas blog
Bình luận
1 bình luận (bài “Tưởng nhớ cụ Hoàng Khoa Khôi (1917-2009)”)
Bài viết của ông Vũ Huy Quang, cùng nhờ đường dẫn của ông đến bài diễn văn của Ông Hoàng Khoa Khôi, đã giúp cho tôi biết nhiều hơn về tiểu sử ông Khôi và nhóm Đệ Tứ Quốc tế của ông. Đặc biệt, biết rõ hơn một số chi tiết về sự tranh chấp giữa những người cộng sản Việt Nam Đệ Tam (Stalinist) và Đệ Tứ (Trotskyist).
Xin ghi ra đây một chi tiết – có lẽ không lạc đề – rằng ở miền Nam trước 1975, tên tuổi các nhà ái quốc Tạ Thu Thâu, Phan Văn Hùm, Nguyễn An Ninh vẫn được trang trọng đặt tên cho các con đường khá lớn, hay tại trung tâm Sài Gòn. Có nghĩa những hoạt động yêu nước và sự hy sinh vì lý tưởng của họ, cho dù là những người khuynh tả, vẫn được chính quyền và nhân dân miền Nam (qua Hội đồng Dân cử Đô thành Sài Gòn) đánh giá đúng đắn và ghi nhận.
Cũng nhờ chính quyền và hệ thống giáo dục miền Nam ngày truớc không dùng chính trị để áp đặt, bẻ cong, lịch sử, ép buộc mọi người phải “nhìn đi” (để rồi sau này phải “nhìn lại”) mà các nhân vật lịch sử kể trên, cũng như các vua quan triều Nguyễn như Gia Long, Lê Văn Duyệt, Phan Thanh Giản, v.v…, đã không bị kết tội sai lầm là “cõng rắn”, là phản quốc, bán nước.
Với nguồn thông tin phong phú và dễ dàng tiếp cận như hiện nay, lịch sử cận đại Việt Nam – cả về nhân vật lẫn sự kiện – sớm hay muộn rồi cũng sẽ phải được viết lại và nhận thức một cách chính xác cùng trung thực.