Thuận – Bí mật Hỏa Lò
20/10/2010 | 4:00 chiều | 2 Comments
Category: Sáng tác
(Trích Tiểu thuyết Nhiệt Đới, chương XIV, chưa xuất bản)
Bố mất trước mẹ mười năm. Thực ra, bố mẹ đã xa nhau mười năm trước đó. Ngày bố mẹ ly hôn, em học hết cấp một, anh Mai vừa tốt nghiệp đại học. Em không được nghe lời giải thích nào, cả từ phía bố, lẫn từ phía mẹ.
Bà nội em thời Pháp thuộc có một quầy bán tơ lụa ở phố Hàng Đào. Nếu ngày trước, nhờ cái quầy ấy mà bà nuôi sống được một đại gia đình gồm bố mẹ chồng, chồng và năm đứa con, thì sau này, cũng vì cái quầy ấy mà bà và đại gia đình bị xếp vào thành phần “trí thức-tiểu tư sản”, thành phần “cặn bã” theo đánh giá của chế độ mới.
Bố là người duy nhất trong nhà chữa được cái phốt này trong lý lịch: ngay ngày Hà Nội giải phóng, bố bỏ học tham gia Cải tạo Công Thương. Sau khi lên danh sách và đưa các đồng chí tới gõ cửa các bạn hàng của mẹ mình, bố đích thân đề nghị gia đình hiến biệt thự hai tầng đang ở cho chính phủ mới. Gọi là đề nghị, nhưng thực ra là gây áp lực: lúc đấy anh trai cả của bố đang chuẩn bị di cư vào Nam, gia đình sợ bị báo cáo lên chính quyền địa phương, đành đồng ý chuyển tới sống trong nhà kho của một công ty Pháp bỏ lại.
Biệt thự hai tầng của bà nội em, sau đó được nhà nước phân cho một gia đình cán bộ cao cấp.
Các biệt thự hai tầng của các bạn hàng của bà nội em, sau đó cũng được nhà nước phân cho các gia đình cán bộ cao cấp khác.
Nhờ những đóng góp này, bố được gọi lên khen ngợi. Nhưng bố chỉ thực sự được cấp trên tin tưởng khi đã viết đơn tuyên bố “từ” người anh cả lúc ấy vừa đặt chân đến Sài Gòn. Bố được kết nạp vào Đảng và được chọn làm cán bộ nòng cốt cho Cải cách Ruộng đất, do đã có kinh nghiệm trong Cải tạo Công Thương.
Ngược lại với bố, con đường đến với Cách mạng của mẹ bằng phẳng ngay từ đầu: mẹ xuất thân từ thành phần “dân nghèo thành thị”, hết cao đẳng tiểu học thì bỏ học đi theo Việt Minh, mười bảy tuổi là đảng viên, mười chín tuổi là cán bộ liên lạc.
Hai mươi tuổi, cả bố lẫn mẹ đều được đặc cách vào đại học năm thứ hai.
Hai mươi ba tuổi, cả bố lẫn mẹ đều tốt nghiệp đại học, được phân về hai trường lớn của thành phố, vừa giảng dạy vừa làm cán bộ nòng cốt, đầu tiên cho Đoàn, sau đó cho Đảng.
Lý lịch của bố đẹp. Lý lịch của mẹ đẹp. Nhưng bố mẹ còn muốn lý lịch đẹp hơn nữa nên vẫn miệt mài chăm lo từng chi tiết bên trong.
Trong lý lịch của mẹ, em đọc được ngày tháng năm mẹ tham gia công tác gì, ở đâu, với thủ trưởng nào, cùng tất cả các loại giấy khen và danh hiệu.
Trong lý lịch của bố, em đọc được ngày tháng năm bố tham gia công tác gì, ở đâu, với thủ trưởng nào, cùng tất cả các loại giấy khen và danh hiệu.
Trong lý lịch của bố, phần bố khai về vợ, em đọc được ngày tháng năm mẹ tham gia công tác gì, ở đâu, với thủ trưởng nào, cùng tất cả các loại giấy khen và danh hiệu. Trong lý lịch của bố, phần bố khai về anh chị em, em chưa bao giờ đọc thấy tên bác Cả. Năm 1977, khi công an khu vực đến nhà nói chuyện với mẹ, em mới hay ngoài ba anh chị em ở miền Bắc, bố còn có một người anh trai nữa, người anh lớn nhất trong nhà, từng hai chục năm “sống dưới chế độ ngụy”. Những ngày ở Hà Nội, bác Cả không đặt chân tới căn hộ của bố mẹ. Những ngày ấy, bố mẹ cũng không đặt chân tới nhà ông bà nội, tới nhà các anh chị em khác của bố. Bố mẹ hoàn thành xuất sắc và sáng tạo vai “con người mới xã hội chủ nghĩa”.
Vài tuần trước khi anh Mai thi tốt nghiệp đại học, em đã chứng kiến một trận cãi nhau đặc biệt giữa bố và mẹ. Gọi là cãi nhau nhưng đúng ra là chỉ có bố lên tiếng, bằng một giọng khá to, còn mẹ luôn cúi đầu im lặng. Em không thể không ngạc nhiên. Bố mẹ có vẻ đang đổi vai cho nhau.
Đứng giữa phòng khách, mắt nhìn thẳng ra cửa sổ, bố lên giọng: “Cô là đồ ích kỷ!”
Mẹ cúi đầu im lặng.
Bố tiếp tục lên giọng: “Cô vô trách nhiệm với con cái!”
Mẹ cúi đầu im lặng.
Em không sao quên được căn phòng chật vàng ánh đèn dầu, một đêm đầu hè nóng không tả nổi, cái dáng cao lớn của bố đột nhiên trở nên hung tợn, còn cái dáng mảnh mai của mẹ bỗng dưng trở nên yếu ớt. Ngoài cửa sổ bất động một màu đen. Em không hiểu bố tìm gì trong đó. Không có tiếng chó sủa. Không có tiếng lá cây. Ngay cả côn trùng cũng tắt lịm. Suốt đêm em ngủ vật vờ. Mỗi lần tỉnh dậy, em lại vén màn nhìn sang phòng khách. Ngoài ấy, bố vẫn nhìn thẳng ra cửa sổ, mẹ vẫn cúi đầu im lặng. Lần nào em cũng thấy đúng một cảnh. Lần nào em cũng tự nhủ vai nạn nhân không hợp với mẹ chút nào.
Đến gần sáng thì em thức hẳn.
Đứng giữa phòng khách, mắt nhìn thẳng ra cửa sổ, bố lên giọng: “Thằng Mai không được lỡ suất thực tập Liên Xô.”
Mẹ cúi đầu im lặng.
Bố tiếp tục: “Thằng Mai phải có lý lịch thật đẹp.”
Mẹ cúi đầu im lặng.
Bố tiếp tục: “Cô phải có chứng nhận ‘Gan dạ bất khuất trong nhà tù thực dân’.”
Mẹ cúi đầu im lặng. Bố đi đi lại lại trong phòng khách và thở hổn hển.
Căn hộ vang lên tiếng thở của bố, hổn hển như của một người sắp bị thần chết bắt đi.
Bất ngờ bố dừng lại giữa phòng khách, nín thở, chỉ tay vào mặt mẹ: “Cô đã làm gì ở Hỏa Lò trong ba ngày đó?”
Tới hôm nay em vẫn còn nhớ đã choáng váng thế nào khi nghe câu hỏi ấy, đúng hơn là khi nghe cái giọng của bố lúc đặt câu hỏi ấy, một cái giọng rành mạch mà em chưa từng nghe thấy ở bố, một cái giọng chất chứa biết bao ngờ vực, biết bao căm phẫn, biết bao chịu đựng.
Em cũng nhớ là mẹ đã hơi giật mình, một chút thôi, vì em thoáng thấy bóng mẹ lay động trên bức tường đối diện. Nhưng mẹ một mực im lặng. Sự im lặng của mẹ khiến em rùng mình. Em hết nhìn bố lại nhìn mẹ. Chiếc đèn dầu thoi thóp một góc, khí nóng vẫn hun đúc khắp nơi. Mong muốn lớn nhất của em lúc đó là mẹ chấp nhận trả lời. Tuy không hiểu câu hỏi ấy của bố, em vẫn cảm thấy đó là một mối nguy hiểm. Đầu óc của một đứa trẻ lên mười vừa khai bản lý lịch đầu tiên trong đời cho phép em suy tính được rằng nếu mẹ không chấp nhận trả lời, thì mối nguy hiểm đó sẽ theo mẹ suốt đời, như một chi tiết không rõ ràng trong lý lịch.
Nhưng mẹ một mực im lặng. Nửa năm sau bố mẹ ra tòa ly dị. Bố chuyển công tác vào Sài Gòn, làm hiệu phó một trường đại học. Anh Mai đi theo bố, em ở lại với mẹ. Không biết cơm Sài Gòn hồi ấy hấp gì thay cho mì sợi Hà Nội nhưng chẳng bao giờ còn nữa những ngày anh Mai đi chợ nấu cơm và em rửa bát quét nhà, những ngày anh Mai đưa em tới trường, anh Mai đi họp phụ huynh cho em, anh Mai rẽ vào lớp xin phép cô giáo cho em nghỉ học, vì em bị cúm, bị lên sởi, bị viêm họng…
Chứng kiến cảnh bố xách va li ra khỏi cửa, em chợt nghĩ bố chia tay với mẹ như chia tay một mối nguy hiểm, một chi tiết không rõ ràng trong lý lịch. Sau này, em lại nghĩ trên thực tế hai mươi năm sống với mẹ là hai mươi năm bố sống với câu hỏi ấy trong đầu, và cuộc cãi nhau suốt đêm hè mất điện chỉ là cái cớ để bố nói lời chia tay một khi đã âm thầm lo xong chức hiệu phó ở Sài Gòn.
“Cô đã làm gì ở Hỏa Lò trong ba ngày đó?”
Bố mẹ mỗi người sống một nơi. Em không bao giờ nghe lại câu hỏi ấy của bố. Câu hỏi ấy, em nghĩ tới ngay khi phát hiện ra tấm ảnh đen trắng của Paul Polotski, giữa hai lớp bìa cuốn sổ tay của mẹ, một buổi tối ở Sài Gòn, một ngày sau khi đưa tang mẹ. Câu hỏi ấy luôn gắn liền với hình ảnh mẹ cúi đầu im lặng. Câu hỏi ấy, có bao giờ em tìm ra câu trả lời?
(Xem chương II và chương XII)
© 2010 Thuận
© 2010 talawas
Bình luận
2 Comments (bài “Thuận – Bí mật Hỏa Lò”)
@ anh Nguyễn Đình Đăng,
Theo hư cấu của tôi, vì «bà nội em» có một quầy bán vải ở phố Hàng Đào, «đại gia đình» bị xếp vào thành phần «trí thức -tiểu tư sản», bị coi là «cặn bã» của xã hội.
Theo ý kiến của anh Đăng, nếu «bà nội em» có một quầy bán vải ở phố Hàng Đào, «đại gia đình» sẽ bị xếp vào thành phần «tiểu tư sản» thậm chí «tư sản», con cái tiểu tư sản được quyền vào đại học, con cái tư sản bị cấm vào vào đại học…
Rất có thể theo ý kiến của người khác, nếu «bà nội em» có một quầy bán vải ở phố Hàng Đào, «đại gia đình» sẽ bị xếp vào thành phần «tiểu thương», bị coi là «trục lợi», «lười biếng», rất gần thành phần «bóc lột»…
Ai đúng? Ai sai? Không rõ. Mọi khả năng đều có thể xảy ra. Trong xã hội miền Bắc thời điểm ấy, một cá nhân không thể biết chính xác lý do gì mình bị xếp vào thành phần giai cấp này mà không phải thành phần giai cấp khác? mình có quyền đi kiện hay không? kiện ai bây giờ?
Cải tạo Công Thương và Cải cách Ruộng Đất đã gây ra bao oan trái từ việc xếp nhầm thành phần giai cấp. Làm chủ một cửa hàng – bị tố là «tư sản». Làm chủ hai thửa ruộng – bị tố là « địa chủ». Kẻ đứng ra tố có thể là hàng xóm, là người làm, là con dâu, là con trai, là một cán bộ cần lập thành tích, cần hoàn thành nhiệm vụ, cần tìm được ba «địa chủ» trong một xã, hai «tư sản» trong một khu. Sai cũng không sao, vì nguyên tắc của trên là «bắt nhầm còn hơn bỏ sót». Trong một chế độ như thế thì con người là gì? – Hình như là con sâu cái kiến.
Nếu hiện thực đó không khớp với hiện thực trong con mắt của anh Đăng, hay hiện thực trong con mắt của người khác, thì bởi vì chúng ta có những cách nhìn hiện thực khác nhau.
Trân trọng
“Bà nội em thời Pháp thuộc có một quầy bán tơ lụa ở phố Hàng Đào. Nếu ngày trước, nhờ cái quầy ấy mà bà nuôi sống được một đại gia đình gồm bố mẹ chồng, chồng và năm đứa con, thì sau này, cũng vì cái quầy ấy mà bà và đại gia đình bị xếp vào thành phần “trí thức-tiểu tư sản”, thành phần “cặn bã” theo đánh giá của chế độ mới.”
Nếu “bà nội em ” chỉ có cái quầy bán vải ở phố Hàng Đào (như trong văn cảnh ở đây) thì “đại gia đình” sẽ bị xếp vào thành phần “tiểu tư sản”, thậm chí “tư sản”, nhưng không thể nào là “trí thức tiểu tư sản”. Dựa trên những gì tôi được biết và đã trải nghiệm, thành phần “trí thức tiểu tư sản” hay “tiểu tư sản trí thức” (ở đây “tiểu tư sản” là tính từ của “trí thức”, vì thế không có gạch nối giữa hai cụm từ này) là thành phần của những người có học vấn (có bằng cấp thời Tây) nhưng không có nhiều của cải (tức không có hơn một biệt thự, xưởng máy, ruộng đất) và không thuê công nhân (tức không “bóc lột”) chứ không phải là thành phần của những thương nhân (chủ yếu là tiểu thương, doanh nghiệp vừa và nhỏ). Thời đó (ở miền Bắc) tiểu tư sản được gọi lóng là “tạch tạch sè ” (TTS). Con cái các gia đình thành phần “tạch tạch sè” nói chung không bị cấm vào học đại học, trong khi con cái các gia đình bị quy là “tư sản” hay “địa chủ” thì không được vào đại học, nếu “giỏi lắm” cũng chỉ được vào các trường cao đẳng như “10+3” (học ra làm nghề dạy học) v.v. Vì vậy tôi e việc gọi thành phần “tạch tạch sè” là “cặn bã của xã hội” không phản ánh đúng hiện thực thời đó.
—————–
Có thể tham khảo thêm bài của Vũ Cao Đàm về vấn đề này tại đây