Robert Darnton – Google & Tương lai của Sách (2)
12/04/2009 | 6:21 sáng | 2 Comments
Category: Văn hoá – Giáo dục
Thẻ: Cộng hòa Tri thức Kỹ thuật số > Google > Khai sáng > Sách > Tác quyền
Trịnh Lữ dịch
Đồng nhất Internet với Khai sáng là ngây thơ. Nó có tiềm năng truyền bá tri thức hơn cả sức tưởng tượng của Jefferson; nhưng trong lúc nó hình thành, từng đường dẫn này đến siêu đường dẫn nọ, các thế lực thương mại không chầu rìa ngồi rỗi. Họ muốn kiểm soát cuộc chơi này, chiếm đoạt nó, sở hữu nó. Họ cạnh tranh nhau, tất nhiên, nhưng không dữ dằn đến mức giết lẫn nhau. Cuộc đấu tranh sinh tồn của họ sẽ dẫn đến tình trạng chia nhỏ thị trường Internet chứ không có ai độc quyền; nhưng ai thắng thì cũng vẫn có nghĩa là công ích đã thất bại.
Đừng hiểu lầm tôi. Tôi biết là các doanh nghiệp đều phải có trách nhiệm với cổ đông. Tôi tin rằng tác giả phải được trả tiền vì những lao động sáng tạo của mình, rằng nhà xuất bản xứng đáng được kiếm tiền từ những giá trị họ đã tạo thêm vào văn bản của tác giả. Tôi khâm phục phép lạ của phần cứng phần mềm, các bộ máy truy cập, việc số hóa, và xếp hạng xác đáng theo thuật toán (algorithmic relevance ranking). Tôi công nhận tầm quan trọng của bản quyền, mặc dù tôi nghĩ Quốc hội làm việc này hồi 1790 tốt hơn hồi 1998.
Nhưng chúng ta cũng không thể chầu rìa ngồi rỗi, làm như có thể tin cậy các thế lực thị trường sẽ hoạt động vì công ích. Chúng ta cần dấn thân, hòa đồng, và giành lại lãnh địa chính đáng của công ích. Khi tôi nói “chúng ta”, nghĩa là mọi người, những người đã tạo nên bản Hiến pháp, những người muốn các nguyên tắc Khai sáng đứng sau nó vẫn chỉ dẫn các thực tiễn hàng ngày của xã hội thông tin này. Vâng, chúng ta phải số hóa. Nhưng quan trọng hơn, chúng ta phải dân chủ hóa. Chúng ta phải mở rộng đường đến với di sản văn hóa của chính mình. Bằng cách nào ư? Bằng cách viết lại luật chơi, đặt tư lợi xuống thấp hơn công ích, và bằng cách tìm lại nguồn hứng khởi từ buổi đầu nền cộng hòa của chúng ta để tạo dựng một nền Cộng hòa Tri thức Kỹ thuật số.
Điều gì đã khởi sự những suy ngẫm bi quan chán nản cùng hưng phấn không tưởng này? Chính là Google. Bốn năm trước đây, Google bắt đầu số hóa sách từ các thư viện nghiên cứu, cung cấp phương tiện truy cập văn bản đầy đủ và đưa các sách đã thuộc về tài sản công cộng lên internet cho người đọc miễn phí. Ví dụ, giờ đây bất kỳ ai ở bất kỳ đâu cũng có thể đọc và tải về cho mình một phiên bản điện tử của cuốn Middlemarch in lần đầu tiên năm 1871 có trong thư viện Bodleian tại đại học Oxford. Tất cả mọi người đều được lợi, kể cả Google, có thu nhập từ những nguồn quảng cáo vẫn kín đáo sử dụng kênh dịch vụ Google Book Search. Google cũng số hóa ngày càng nhiều các sách thư viện vẫn còn bản quyền và cung cấp các dịch vụ truy cập chỉ trình bày những trích đoạn văn bản ngắn. Trong tháng 9 và 10 năm 2005, một nhóm tác giả và nhà xuất bản đã khởi kiện Google, cáo buộc bên bị vi phạm bản quyền. Ngày 28 tháng 10 năm ngoái, sau những cuộc thương thuyết kéo dài, hai bên tuyên bố đã đạt được một thỏa thuận, chỉ còn chờ tòa án quận vùng nam New York phê chuẩn.[i]
Thỏa thuận này tạo ra một tổ chức gọi là Book Rights Registry (Sở đăng kiểm thư quyền) đại diện cho quyền lợi của những người có sở hữu bản quyền. Google sẽ bán quyền truy cập vào một ngân hàng dữ liệu khổng lồ chủ yếu gồm các sách vẫn còn bản quyền và không còn in ra nữa, được số hóa từ các thư viện nghiên cứu. Các trường cao đẳng, đại học, và các tổ chức khác sẽ có thể mua một “institutional license” (giấy phép tập thể) để đăng ký truy cập dài hạn vào ngân hàng dữ liệu này. Các thư viện công cộng thì mua “public access license” (giấy phép truy cập công cộng), và sẽ được Google cho phép đọc miễn phí trên một thiết bị computer đầu cuối. Còn cá nhân thì có thể truy cập và in lại các sách số hóa ấy bằng cách mua một “consumer license” (giấy phép cá nhân). Google sẽ phối hợp với sở đăng kiểm thư quyền để phân phối mọi thu nhập đến người sở hữu bản quyền. Google sẽ giữ lại 37%, sở đăng kiểm sẽ phân phối 63% đến tay chủ bản quyền.
Trong khi đó, Google sẽ tiếp tục công việc đưa sách đã thành sở hữu công cộng lên mạng cho mọi người đọc, tải về và in ra hoàn toàn miễn phí. Trong số bẩy triệu cuốn sách mà Google tường trình là đã được số hóa cho đến tháng 11 năm 2008, có một triệu là công sản, một triệu có bản quyền và vẫn đang được xuất bản, và năm triệu có bản quyền nhưng không còn được xuất bản nữa. Loại cuối cùng này sẽ chiếm phần lớn số sách sẽ được truy cập bằng giấy phép tập thể.
Nhiều sách có bản quyền và vẫn đang được xuất bản sẽ không có mặt trong ngân hàng dữ liệu trừ phi chủ bản quyền muốn như vậy. Chúng vẫn tiếp tục được bán theo cách thông thường của sách in và cũng có thể được bán cho cá nhân dưới dạng phiên bản điện tử, truy cập qua giấy phép cá nhân để tải về và đọc trên máy, có thể rồi sẽ dùng những thiết bị đọc sách số hóa như Kindle của Amazon.
Sau khi đọc hết bản thỏa thuận và ngấm dần các điều khoản của nó – chả dễ tí nào, những 134 trang với 15 phụ lục toàn thuật ngữ pháp lý – ta rất dễ bị choáng: đây là một đề xuất có thể đưa đến việc hình thành một thư viện lớn nhất thế giới. Chắc chắn nó sẽ là một thư viện kỹ thuật số, nhưng nó có thể khiến Thư viện Quốc hội và tất cả các thư viện của châu Âu thành tí hon. Hơn nữa, khi thực hiện các điều khoản của thỏa thuận với các tác giả và nhà xuất bản, Google cũng có thể trở thành doanh nghiệp sách lớn nhất thế giới – không phải như một hệ thống cửa hàng bán sách mà là một dịch vụ cung ứng điện tử có thể cho cả Amazon ra rìa.
Một cơ sở với quy mô như vậy nhất định sẽ gây ra hai loại phản ứng mà tôi đã bàn đến: một mặt là hưng phấn không tưởng; và mặt khác mà tâm lý ngờ vực bi quan về hiểm họa tập trung quyền lực để kiểm soát truy cập thông tin.
Ai mà không xúc động bởi viễn cảnh của việc mang được hầu hết sách vở trong các thư viện nghiên cứu lớn nhất của nước Mỹ đến tận tay tất cả người Mỹ, và có lẽ cuối cùng là đến tay tất cả mọi người trên thế giới có nối mạng Internet? Không những phép lạ công nghệ của Google sẽ mang sách đến tận từng người đọc, nó còn mở ra những cơ hội nghiên cứu phi thường, với toàn bộ các khả năng từ tìm kiếm từ khóa đơn thuần đến khai thác văn bản phức tạp. Trong những điều kiện nhất định, các thư viện tham gia chương trình này sẽ còn có thể dùng các phiên bản số hóa các cuốn sách của họ để tạo ra những bản thay thế cho những cuốn đã bị hư hại hoặc thất lạc. Google sẽ cấu trúc văn bản để giúp cả những người đọc bị tàn tật nữa.
Điều không may là cam kết của Google sẽ cung cấp truy cập miễn phí cho một máy đầu cuối ở các thư viện công cộng lại bị nhiều hạn chế bao vây: người đọc sẽ phải trả một khoản lệ phí cho chủ bản quyền thì mới được phép in ra văn bản của họ (mặc dù Google đã tuyên bố sẽ trả khoản lệ phí này ở giai đoạn bắt đầu); và một máy đầu cuối sẽ khó lòng thỏa mãn nhu cầu của các thư viện lớn. Nhưng sự hào phóng này của Google là một phần thưởng đối với các bạn đọc của các thư viện thị trấn nhỏ, kiểu thư viện Carnegie, những người sẽ tiếp cận được nhiều đầu sách hơn cả hiện đang có ở thư viện công cộng New York. Google có thể làm cho giấc mơ Khai sáng trở thành hiện thực.
Nhưng họ có muốn làm việc ấy không? Các nhà triết học thế kỷ 18 đã thấy độc quyền là trở lực chính trong việc truyền bá tri thức – không phải những độc quyền đơn thuần nói chung vẫn kìm hãm thương mại theo lời Adam Smith và những người theo phái trọng nông (physiocrats), mà là những độc quyền cụ thể như công ty Stationer ở London và phường hội bán sách ở Paris, những người đã bóp nghẹt tự do buôn bán sách.
Google không phải là một phường hội, họ không định tạo dựng độc quyền. Trái lại, họ đang theo đuổi một mục đích đáng ca ngợi: thúc đẩy tiếp cận thông tin. Nhưng đặc tính của một vụ kiện có bên nguyên là cả một tập thể đã khiến cho Google không có nguy cơ bị cạnh tranh khi thi hành thỏa thuận vừa đạt được. Hầu hết tác giả và các nhà xuất bản sách có sở hữu bản quyền Mỹ đều đã tự động được bảo vệ trong thỏa thuận này rồi. Họ có thể xin ra khỏi thỏa thuận, nhưng họ có làm gì đi nữa thì cũng không có một cơ sở số hóa nào có thể khởi sự mà không có sự đồng ý của họ, từng người một, và đó là bất khả thực tế, hoặc không bị sa lầy vào một vụ kiện tập thể khác nữa. Nếu được tòa phê chuẩn – có thể phải mất đến hai năm – thỏa thuận này sẽ cho Google quyền kiểm soát việc số hóa gần như toàn bộ sách có bản quyền ở Hoa Kỳ.
Kết cục này đã không được dự kiến từ đầu. Nhìn lại quá trình số hóa bắt đầu từ những năm 1990, có thể thấy là chúng ta đã để lỡ một cơ hội lớn lao. Nếu Quốc hội và Thư viện Quốc hội, hoặc một liên minh rộng lớn các thư viện nghiên cứu đã hành động ngay và được hỗ trợ bởi một liên minh các quỹ tài trợ, công việc này đã có thể được tiến hành với một chi phí khả thi và với một thiết kế theo hướng ưu tiên công ích. Bằng cách giải chi phí thành nhiều nguồn, ví dụ tiền thuê dịch vụ tính theo khối lượng truy cập hoặc một khoản ngân sách của National Endowment for the Humanities (Cơ quan Quốc gia Tài trợ các khoa học Nhân văn) hoặc của Thư viện Quốc hội, chúng ta đã có thể đảm bảo thu nhập chính đáng cho các tác giả và nhà xuất bản đồng thời duy trì được truy cập hoàn toàn miễn phí hoặc chỉ với những khoản lệ phí hợp lý. Chúng ta đã có thể xây dựng được một Thư viện Kỹ thuật số Quốc gia – một tương đương của thế kỷ 21 với Thư viện Alexandria. Nhưng giờ thì đã quá muộn. Không những chúng ta đã thất bại trong việc tận dụng cơ hội ấy, mà tệ hơn nữa, chúng ta đang cho phép một vấn đề chính sách công cộng – việc kiểm soát tiếp cận thông tin – bị quyết định bởi một vụ kiện tư nhân.
Trong lúc các nhà chức trách còn mải ngủ thì Google đã chớp lấy thời cơ. Họ không tìm cách giải quyết công việc tại tòa, mà cứ thế làm việc, cho quét kỹ thuật số các sách ở thư viện; và họ làm việc ấy hiệu quả đến mức khiến cho nhiều người khác phải sinh lòng thèm muốn cái tiềm năng lời lãi của nó. Không ai có thể phản bác quyền của tác giả và nhà xuất bản được hưởng thu nhập từ những quyền chính đáng của mình, và cũng không ai có thể vội vàng phán xét các bên trong vụ kiện này. Tòa sẽ phán xử giá trị pháp lý của bản thỏa thuận, nhưng đó chủ yếu vẫn chỉ là vấn đề chia bôi lời lãi, không phải vấn đề thúc đẩy công ích.
Như một hậu quả không định trước, Google sẽ được hưởng cái có thể gọi là một địa vị độc quyền – một độc quyền kiểu mới, không phải với đường sắt hoặc thép mà là tiếp cận thông tin. Google không có ai thật sự cạnh tranh với mình. Microsoft đã bỏ chương trình số hóa sách của mình nhiều tháng trước đây, còn các cơ sở khác như Open Knowledge Commons (trước là Open Content Alliance) và Internet Archive thì nhỏ bé và không hiệu quả so với Google. Chỉ Google mới đủ giầu để số hóa với quy mô ào ạt như vậy. Và sau khi đã giải quyết xong với các tác giả và nhà xuất bản, Google có thể khai thác sức mạnh tài chính của mình ngay trong khuôn khổ được luật pháp bảo vệ; vì vụ kiện tập thể đã bao gồm toàn bộ tầng lớp tác giả và nhà xuất bản. Không có nhà doanh nghiệp mới nào có thể số hóa sách trong lãnh địa đã được rào kín này, thậm chí cả khi có đủ sức, vì họ sẽ lại phải chiến đấu với bản quyền lại từ đầu. Nếu thỏa thuận được tòa công nhận, Google sẽ là người duy nhất không còn bị ai kiện vì bản quyền.
Những gì Google đã làm có vẻ cho thấy họ sẽ không có ý lạm dụng sức mạnh tài chính và pháp lý như cỗ súng hai nòng của mình. Nhưng điều gì sẽ xẩy ra nếu nhóm lãnh đạo hiện nay của họ bán công ty cho ai khác hoặc nghỉ hưu hết? Công chúng sẽ biết câu trả lời từ những mức lệ phí trong tương lai của Google, đặc biệt là mức giá bán các giấy phép truy cập tập thể. Theo thỏa thuận, Google vẫn được tự do thương thuyết với từng khách hàng của mình, mặc dù họ tuyên bố là những thương thuyết ấy sẽ đều tuân thủ hai nguyên tắc chỉ đạo: “(1) đảm bảo thu nhập theo giá thị trường từ mỗi cuốn sách và giấy phép cho chủ bản quyền, và (2) đảm bảo truy cập sách rộng rãi cho công chúng, bao gồm cả các cơ sở giáo dục cao cấp.”
Điều gì sẽ xẩy ra nếu Google ưu tiên lãi suất hơn truy cập? Chẳng có gì cả, nếu như tôi hiểu đúng những điều khoản của bản thỏa thuận. Chỉ có sở đăng kiểm, hoạt động thay mặt chủ bản quyền, là có quyền bắt Google phải thay đổi mức giá dịch vụ, mà không có lý do gì để nghĩ rằng sở đăng kiểm sẽ phản đối nếu giá đặt ra là quá cao. Google có thể quyết định sẽ hào phóng trong việc đặt giá, và tôi có lý do để hy vọng họ có thể làm như vậy; nhưng họ cũng có thể sử dụng chiến lược tương tự như chiến lược đã được dùng rất hữu hiệu để nâng giá đặt mua dài hạn các tạp chí học thuật: đầu tiên sẽ hấp dẫn người mua với các mức giá thấp, rồi sau đó, khi người mua đã nghiện, sẽ tăng dần giá đó lên cho đến chừng nào vẫn có thể bán được mới thôi.
Những người cổ vũ cho thị trường tự do có thể lập luận rằng thị trường sẽ tự nó điều chỉnh. Nếu Google bán quá đắt, khách hàng sẽ hủy đăng ký mua dài hạn, và giá sẽ hạ xuống. Nhưng với cơ chế của giấy phép tập thể như mường tượng trong bản thỏa thuận thì cung và cầu không có quan hệ trực tiếp đến nhau. Sinh viên, giáo viên, và người đọc ở các thư viện công cộng không phải là người trả tiền cho các giấy phép truy cập dài hạn. Tiền là của thư viện, và nếu thư viện không có đủ tiền để tiếp tục mua các giấy phép ấy, họ có thể bị người đọc đã nghiện dùng dịch vụ của Google phẫn nộ phản đối. Bị phản đối như vậy, thư viện có thể sẽ cắt bớt các dịch vụ khác, kể cả tiền mua sách, đúng như họ đã làm khi các nhà xuất bản tăng giá các tạp chí định kỳ.
Không ai có thể biết chắc điều gì sẽ xẩy ra. Chúng ta chỉ có thể đọc các điều khoản của bản thỏa thuận và đoán định tương lai mà thôi. Nếu Google khiến ta có thể truy cập toàn bộ sách vở của tất cả các thư viện lớn của Mỹ với một giá cả phải chăng thì có ai không vỗ tay hoan nghênh chứ? Chẳng nhẽ chúng ta lại từ chối một thế giới trong đó ai cũng có thể truy cập một kho sách số hóa mênh mông đến thế, cho dù với một giá đắt, để chịu sống trong một thế giới không có khả năng ấy hay sao?
Có lẽ thế, nhưng bản thỏa thuận lại tạo ra một thay đổi cơ bản trong thế giới kỹ thuật số bằng cách dồn toàn bộ quyền lực vào tay một công ty. Ngoài Wikipedia, Google đã đang kiểm soát phương tiện truy cập thông tin trên mạng của hầu hết người Mỹ, dù là họ muốn tìm kiếm người, hàng hóa, nơi chốn, hoặc bất kỳ gì khác. Bên cạnh “Big Google” nguyên bản, chúng ta còn có Google Earth, Google Maps, Google Images, Google Labs, Google Finance, Google Arts, Google Food, Google Sports, Google Health, Google Checkout, Google Alerts, và còn nhiều thứ Google nữa đang được xây dựng. Giờ đây, Google Book Search đang hứa hẹn sẽ tạo dựng một thư viện lớn nhất và một doanh nghiệp sách lớn nhất từ xưa tới giờ.
Không biết tôi hiểu bản thỏa thuận có đúng hay không, nhưng các điều khoản của nó được khóa chặt với nhau đến mức không thể tách rời từng cái ra được. Tại thời điểm này, cả Google, các tác giả, các nhà xuất bản, và cả tòa, không ai có ý định điều chỉnh gì nhiều đối với bản thỏa thuận này. Dù sao đi nữa, đây cũng là thời điểm chuyển biến quyết định trong quá trình phát triển của cái chúng ta vẫn gọi là xã hội thông tin. Nếu chúng ta không giữ được cân bằng ở thời điểm này, tư lợi có thể sẽ áp đảo công ích trong tương lai nhỡn tiền, và giấc mơ Khai sáng có thể vẫn chỉ là viễn vông như thế mãi.
Nguồn: Robert Darnton – “Google & the Future of Books“, The New York Review of Books, 12/2/2009
[i] Toàn văn bản thỏa thuận này có tại www.googlebooksettlement.com/agreement.html
Bình luận
2 Comments (bài “Robert Darnton – Google & Tương lai của Sách (2)”)
Cảm ơn dịch giả Trịnh Lữ đã thông tin tiếp cận kiến thức này. Best regards!
Cảm ơn dịch giả Trịnh Lữ vì bản dịch bài viết quan trọng này.
Có rất nhiều điều người ta phải đối diện khi nền cộng hòa tri thức kĩ thuật số hình thành: sự thay đổi của phương thức xuất bản truyền thống; sự chuyển đổi chức năng và tái cơ cấu của các thư viện địa phương; vai trò thống trị của tiếng Anh; ý nghĩa của tiếng mẹ đẻ; ý nghĩa của dịch thuật…