Phùng Hi – Làm ruộng ở Tuy Hòa
27/07/2010 | 1:00 sáng | 1 bình luận
Category: Kinh tế - Môi trường
Thẻ: Nông dân Việt Nam > Tuy Hòa
Nói đến Phú Yên, người ta nghĩ ngay ở đó có cánh đồng Tuy Hòa, được coi là vựa lúa lớn nhất Nam Trung bộ xưa nay.
Nước con sông Ba được đập Đồng Cam chặn lại, đổ vào hai con kênh: kênh Bắc và kênh Nam. Nước chảy đến đâu ruộng nối dài đến đó, thành những cánh đồng mênh mông mà phần lớn diện tích thuộc dạng “nhất đẳng điền”, với mỗi năm hai vụ. Hiện nay cánh đồng ăn nước kênh Bắc thuộc huyện Phú Hòa, còn đồng ăn nước kênh Nam thuộc huyện Tây Hòa và một phần của huyện Đông Hòa, trước năm 1975 chỉ gọi chung là Tuy Hòa. Thương hiệu “Hạt gạo Tuy Hòa” đã có từ ngày đó.
Sau năm 1975, bất kể nhà có ruộng nhiều hay ít đều phải gia nhập “hợp tác xã”, tức nông dân không được quyền tư hữu ruộng đất nữa. Đây được coi như lần thứ hai “cải cách ruộng đất” hay là lần nối dài cuộc “cải cách ruộng đất” ở miền Bắc, chỉ có điều chưa có đổ máu mà thôi. Điều đó chứng tỏ chính quyền chưa bao giờ nhận sai lầm về việc này. Theo sau đó là hai mươi năm, nông dân chịu đói ngay trên mảnh ruộng phì nhiêu, màu mỡ của cha ông, mà nay không còn là của nhà mình nữa.
Năm 1995, mỗi nhân khẩu ở các huyện nói trên được chia dài hạn 20 năm, từ 1 đến 1,5 sào ruộng nước. Một gia đình có 5 nhân khẩu chẳng hạn, nhận khoán chừng 7 sào (1 sào = 500 m2); chỉ cần một lao động chính là dư sức làm 7 sào ruộng này. Trừ người đang độ tuổi đi học, số lao động dôi ra của nông thôn rất lớn. Họ phân tán làm đủ loại ngành nghề: Số đi vào nhà máy, xí nghiệp hạt điều; có số tự mở tiệm, cửa hiệu; số rong rủi đường quê thu mua nhôm nhựa, số nữa đi phá rừng làm rẫy; số đông nhất vào Sài Gòn cùng với bá nghệ. Do vậy, người chính thức làm ruộng hôm nay trên đồng lúa Tuy Hòa thường là ông bà già, phụ nữ và trẻ em.
Tôi phác họa ra đây vài nét, cảnh người nông dân làm ruộng ở vựa lúa lớn nhất Nam Trung bộ này, để mọi người hình dung và dự báo một điều gì đó…
Làm đất và gieo sạ
Với gốc rạ mùa trước để lại cao ngang ống chân, lấy nước vào ngâm hai đến ba ngày. Máy cày vào cày vỡ lần một. Sau vài ngày máy quay lại cày trở lần hai. Anh Lê Văn Tiến ở xã Hòa Thắng, huyện Phú Hòa, người có máy cày lẫn máy tuốt lúa nói: “Thời buổi người khôn của khó, bình quân mỗi máy cày trong xã chỉ được người ta (hợp tác xã) chia cho bảy, tám hec-ta, chẳng bõ công. Tôi muốn bán quách máy móc đi làm ăn xa nhưng không ai mua. Tới mùa cày, mùa tuốt làm khổ muốn chết mà chẳng lời lãi bao nhiêu”. Anh Tiến là nông dân trung niên hiếm hoi bám ruộng đồng, bởi máy móc đã sắm ra rồi.
Sau hai lần cày, từ giờ trở đi các công đoạn làm ruộng đều bằng sức người. Khi giống được đem ngâm, nông dân mới vác cuốc ra đồng. Gianh bờ, cuốc góc, băm bang để nhận gốc rạ xuống bùn, loáng một cái là xong. Cả cánh đồng mới cách đây vài ngày trơ gốc rạ, bây giờ phẳng lì đất bùn, mùi bùn ngai ngái thoảng trong gió bấc nếu là vụ đông-xuân hay trong gió nam non nếu là vụ hè-thu. Trên đồng toàn ông bà già và phụ nữ. Vợ chồng cụ Nguyễn Văn Phi (78 tuổi) ở xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa làm tới 9 sào ruộng. Mùa này cụ đang làm đất ngoài đồng, thấy tôi có vẻ ái ngại, sợ sức khỏe cụ không kham nổi, cụ nói: “Tôi làm 9 sào ruộng khỏe ru à! Với lại ngày mai bừa sạ để gieo giống mới cần người khỏe, tôi biểu mấy đứa cháu đang học lớp 12, phụ tôi một bữa là xong”. Thế các anh, các chị đâu? Tôi hỏi. Cụ nói: “Các ông bà ấy chê làm ruộng ít tiền, đi làm nghề khác cả rồi!”
Quả thật khâu bừa làm phẳng mặt ruộng để gieo giống, rất nặng. Cái bảng bừa dài 2,5 m, rộng 3 tấc, hoặc dùng bò kéo hoặc phải hai thanh niên lực lưỡng sóng đôi mới kéo nổi. Những lúc thế này, chồng chị Cao Thị Thừa ở thôn Đông Mỹ, xã Hòa Phong, huyện Tây Hòa đang làm thợ hồ phải xin nghỉ ở nhà để giúp vợ một tay. Anh phải “vần đổi công” với ông bạn hàng xóm để cùng kéo bừa, mới gieo sạ xong. Cả quãng đồng thường cùng ăn nước của con mương nào đó, nên phải nhất loạt xuống giống thì mới nhất loạt xả nước cho khô mặt ruộng được. Vì làm “nhất loạt”, nên chỉ năm ba ngày sau, cả quãng đồng bát ngát một màu mạ non đẹp mắt, rồi cả cánh đồng là một màu xanh mơn mởn lúa làm đòng… rồi đến lúc cả cánh đồng là một màu lúa chín vàng ươm, như biểu hiện sự no đủ. Nhưng than ôi, đất chật người đông.
Sạ xong, nghỉ ngơi để chờ lúa mọc lên thôi, đây là khoảng thời gian nông nhàn ngắn hạn. Cụ Phi nói: “Từ đây đến lúc lúa được 20 ngày để cấy dặm, tôi rảnh không, chỉ đợi lúa non trải hai lá là lấy nước vào”. Tôi hỏi: “Sao không thấy nói chuyện phân lạc vậy cụ?”. Ông cười rung cái miệng móm vì thiếu răng: “Chú không biết, chứ trước khi băm bang tôi đã lót phân rồi, phân lân và ka-li hết 5 kg/sào…”. Chị Thừa thì nói khoảng thời gian chờ cấy dặm, chị tranh thủ nhận hột đào về cắt tách, kiếm thêm tiền chợ. Tôi hỏi: “Nghe nói lúa mọc vài ngày phải phun thuốc cỏ gì đó?”. Chị nói: “Phun được cũng tốt, còn không thì lấy nước vô sớm, cỏ cũng ít mọc. Chỉ khi lúa bị bịnh, ảnh (chồng chị) nghỉ làm một buổi để phun thuốc thôi.”
Chăm sóc và thu hoạch
Khi lúa được 20 ngày, khâu quan trọng nhất trong chăm sóc là cấy dặm. Đằng nào rồi mặt ruộng cũng lủng vài chỗ, lúa không lên được. Ngoài dấu chân và đường nước tạo ra khi kéo bừa, nếu sạ không khéo hoặc sạ xuống gặp mưa thì tốn công cấy dặm lắm, tức là nhổ chỗ lúa mọc dày cấy vào chỗ trống. Cụ Phi nhớ lại thời còn làm vần đổi công, nói: “Tôi được trời cho khéo tay, tôi sạ ruộng rất đều. Bây giờ tôi yếu, chứ hồi còn trai trẻ tôi chuyên sạ giùm để đổi công cấy dặm, sạ một sào đổi được một công dặm”
Bao năm hình ảnh các mẹ, các chị đi cấy dặm, tức là cúi mặt xuống ruộng, mông chổng lên trời, ngày này qua ngày kia dưới mưa phùn gió bấc hay nắng hạ chang chang, làm mọi người thương cảm nhất. “Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, chắc diễn tả hình ảnh này! Bây giờ người làm ruộng không làm vậy nữa, họ dùng cái chĩa ba nhỏ nửa bàn tay, tra cán dài, đứng thẳng lưng móc cây lúa chỗ mọc dày bỏ tới chỗ thưa, nhẹ công hơn mà lại nhanh. Có lẽ đây là phát minh duy nhất của nền văn minh lúa nước, kể từ 30 năm trở lại đây, trên đồng lúa Tuy Hòa.
Cấy dặm xong, lại có một quãng thời gian nông nhàn ngắn hạn nữa. Buổi sáng ra đồng săm soi cây lúa, nếu bị sâu rầy kịp thời phun thuốc ngay. Theo dõi sát chu kì sinh trưởng của cây lúa để quyết định khi nào cần bón thúc hay bón đón đòng. Cả thảy ba lần bón hết 15 kg phân các loại/sào. Có thể nói làm ruộng không nặng nề mệt nhọc, nhưng Tuy Hòa quê tôi người đông, ruộng manh múm, nhỏ lẻ, ít oi nên không làm giàu, làm có gì được từ ruộng! Nếu ai có sức dài vai rộng phải đi kiếm chuyện khác mà làm.
Chị Cao Thị Thừa làm 7 sào ruộng, cuối vụ thu hoạch hơn hai tấn (350 kg/sào), chị nói: “Hai tấn rưỡi lúa đóng bao chất đầy nhà trên nhà dưới, thấy bỏ bụng mừng nhưng trừ tiền phân, thuốc, tiền cày, giống má, các loại lệ phí đóng cho thôn, xã, v.v… số lúa còn lại chỉ đủ ăn giáp hạt là may. Tiền cho con đi học, giỗ chạp, lễ lạt ngó vô ngày công thợ hồ của ba tụi nó.”
Có vẻ làm ruộng là nghề phụ, nhẹ nhàng, thuần thục; một nghề được xác định chỉ mong đủ gạo ăn cho gia đình. Sắm sửa vật dụng trong nhà và mọi thứ chi tiêu khác, người nông dân Tuy Hòa phải bươn chải bằng nhiều nghề, trong đó có những nghề ở vị thế chẳng đặng đừng như phá rừng làm rẫy, ghi số đề, châm lươn, cá bằng điện v.v… Người nông dân hôm nay đang bị bỏ rơi. Nói như nhà thơ Nguyễn Quang thiều: “Đó là sự bỏ rơi ngọt ngào. Sự bỏ rơi này mới rất nguy hiểm, cay đắng…” (Báo Nông nghiệp Việt Nam, ra ngày 23/7/2010)
Hầu hết các huyện, thị của tỉnh Phú Yên đều có ruộng lúa nước. Một cán bộ phòng Nông nghiệp huyện Phú Hòa cho biết: Toàn huyện có 5.518 ha lúa nước, nếu chia đều cho 107 nghìn người, mỗi người chưa đến 500 m2 ruộng. Đi từ đầu huyện đến cuối huyện, nhìn đâu cũng thấy ruộng trải dài tươi tốt, nhưng trong năm 2009 thu hoạch được 80 ngàn tấn lúa, chỉ chiếm 30% tổng giá trị ngành nông nghiệp của huyện. Bên cạnh đó chuyện “đổi đất lấy công trình” tính đến thời điểm hiện nay, mỗi xã đã mất khoảng 50 ha ruộng nước hạng 1 (huyện có 9 xã và một thị trấn). Tôi nhận thấy việc “đổi đất lấy công trình” này không có cơ dừng lại mà còn diễn tiến với tốc độ lớn hơn. Cũng theo ông cán bộ này, trong tương lai cần phát triển nuôi thủy sản nước ngọt, bởi lợi thế ở chỗ mặt nước hai con kênh chảy từ đập Đồng Cam (xây dựng từ thời thuộc Pháp) luôn khá cao so với bề mặt đất nông nghiệp.
Nhìn cảnh làm ruộng thấy buồn. Mấy chục năm rồi không có gì đổi khác.
(Ảnh do tác giả cung cấp)
© 2010 Phùng Hi
© 2010 talawas
Bình luận
1 bình luận (bài “Phùng Hi – Làm ruộng ở Tuy Hòa”)








Cảm Thán
Mấy chục năm nay ở cõi đời
Cật, lưng tuy hết bán cho trời
Nhưng người vẫn thay trâu như trước
Đổi lại, cơm vừa đủ miếng xơi
Đây đó nghe rằng tràn thịt rượu
Nơi này vui với gió Lào thôi !
Người muôn năm cũ còn đâu đó
“Nhớ máu”(1)quân nào hận có nguôi.
__________
(1)”Nhớ Máu” thơ Trần Mai Ninh.