Katherine Zoepf – Thảo luận về quyền phụ nữ chia rẽ Ả Rập Saudi
09/06/2010 | 1:00 sáng | Chức năng bình luận bị tắt ở Katherine Zoepf – Thảo luận về quyền phụ nữ chia rẽ Ả Rập Saudi
Category: talaFemina, Thế giới
Thẻ: phụ nữ Ả Rập Saudi
Nguyễn Trang Nhung dịch
Rowdha Yousef bắt đầu cuộc vận động
“Người giám hộ của tôi biết cái gì là tốt nhất cho tôi”,
phản đối những kêu gọi tiếp cận phóng khoáng hơn
đối với các quyền của phụ nữ ở Ả Rập Saudi.
Jidda – Cách đây khoảng hai năm, Rowdha Yousef bắt đầu để ý một xu hướng xáo trộn: những phụ nữ Saudi như bà đã bắt đầu tổ chức các cuộc vận động cho các quyền tự do cá nhân lớn hơn. Bỗng nhiên, đã có những phụ nữ đòi quyền được lái xe, được chọn dùng hoặc bỏ khăn che mặt, và được nhận một công việc mà không cần sự cho phép của một người thân là nam giới, tất cả đều sử dụng Internet để thu thập chữ ký và tổ chức các cuộc họp, và, bà cảm thấy, tất cả ngày càng lắm chuyện hơn.
Vào mùa hè năm ngoái, một sự kiện đã xảy ra khiến bà Yousef hết chịu nổi khi bà đọc các tường trình về một nhà hoạt động nữ ở tỉnh phía đông của Ả Rập Saudi, Wajeha al-Huwaider, người đã tới biên giới giáp Bahrain yêu cầu được đi qua chỉ dùng hộ chiếu của mình mà không có giấy phép của người bảo vệ hay người giám hộ là nam giới.
Bà Huwaider đã không được phép rời khỏi đất nước mà không có ai theo cùng, và giống như những phụ nữ Saudi khác vận động cho những quyền mới – đến nay – bà đã thất bại trong việc thay đổi bất kỳ luật lệ hay tập quán nào hiện tại.
Nhưng bà Yousel vẫn còn giận dữ, và kể từ tháng Tám, bà đã chống lại các nhà hoạt động bằng phương cách của chính họ. Cùng 15 phụ nữ khác, bà bắt đầu cuộc vận động “Người giám hộ của tôi biết cái gì là tốt nhất cho tôi.” Trong vòng hai tháng, họ đã thu thập hơn 5,400 chữ ký cho thư kiến nghị “từ chối những yêu cầu dốt nát của kẻ kích động tự do” và đòi hỏi “những hình phạt cho những kẻ kêu gọi sự bình đẳng nam nữ, hòa lẫn nam nữ trong các môi trường lưỡng giới, và các hành vi không thể chấp nhận khác.”
Cuộc chiến của bà Yousef chống lại những-người-sẽ-mang-đến-tự-do tượng trưng cho một cuộc chiến lớn hơn trong xã hội Ả Rập Saudi về các quyền của phụ nữ, đã đột nhiên làm yếu tố phụ nữ trở thành một vấn đề lớn đối với những người cải cách và những người bảo thủ đang cố gắng định hình tương lai của Ả Rập Saudi.
Sự tách biệt công khai giữa hai giới là một đặc trưng rõ nét của Ả Rập Saudi, khiến điều này có lẽ là một chủ đề thích hợp cho các cuộc tranh luận dữ dội. Tuy nhiên, vì phụ nữ có vai trò hạn chế trong đời sống công cộng Saudi, người ta hơi ngạc nhiên là các quyền của họ đã trở thành một vấn đề của các cuộc tranh luận mở trong một xã hội mà hầu hết các cuộc tranh luận được giữ kín.
Cũng đáng ngạc nhiên là những phức tạp nổi lên bởi cuộc tranh luận đi xa hơn những gì mà một số người Saudi xem như lập luận phương Tây đơn thuần, rằng phụ nữ đơn giản là có quyền được nhiều quyền hơn.
Lấy ví dụ bà Yousef. Bà là một người mẹ 39 tuổi đã ly dị của ba đứa con (13, 12 và 9 tuổi), người tình nguyện làm trung gian hòa giải trong các vụ bạo hành gia đình. Một người phụ nữ cao, tự tin với phong cách ấm áp và chan hòa, đi giày cao gót lấp lánh, cuộc trò chuyện của bà, với cafe Starbucks, dàn trải từ sự phân biệt chủng tộc trong vương quốc (bà Yousef có nguồn gốc Somali và gọi mình là người Saudi da đen) đến sự ngưỡng mộ của bà đối với Hillary Rodham Clinton, rồi đến sự sỉ vả mà theo như bà nói, bà đã phải chịu đựng từ phía những người theo chủ nghĩa phóng khoáng Saudi.
Bà tin chắc rằng hầu hết những người Saudi chia sẻ các giá trị bảo thủ của bà nhưng khẳng định rằng sự tuân thủ giáo luật Shariah và tập quán gia đình không cần hạn chế một phụ nữ muốn lên tiếng. Bà nói, những người vận động nữ trong phe cải cách chịu ảnh hưởng của những người phương Tây, những người không hiểu được nhu cầu và niềm tin của phụ nữ Saudi.
“Những nhóm nhân quyền đến, và họ chỉ nghe một bên, những người đang đòi quyền tự do cho phụ nữ,” bà nói.
Mọi phụ nữ Saudi, bất kể tuổi tác hay địa vị, phải có một người thân là nam giới đóng vai trò người giám hộ của họ và có trách nhiệm lẫn quyền hạn đối với họ trong một loạt các vấn đề pháp lý và cá nhân.
Có người giám hộ là anh trai, bà Yousef cho biết bà có nhiều tự do trong khi vẫn tôn trọng các quy tắc xã hội. Các quy tắc người giám hộ là, chẳng hạn, bà có thể bắt đầu cuộc vận động của mình mà không cần xin phép người giám hộ.
Bà không muốn nói cụ thể về việc ly hôn của mình, nhưng lưu ý rằng không theo thường lệ, bà đã giữ lại quyền nuôi con qua sinh nhật thứ 18 của chúng. Bà nói bà đã sáng lập cuộc vận động giám hộ mà không được trợ giúp, không có bất kỳ kết nối đặc biệt mà chỉ nhận những người phụ nữ trong vòng liên lạc của mình làm những thành viên sáng lập.
Bà Yousef cho rằng những nhà hoạt động như bà Huwaider dễ bị ảnh hưởng nước ngoài vì những vấn đề cá nhân với nam giới. “Nếu bà ấy khổ sở vì người giám hộ của mình, bà ấy có thể đến một tòa án Shariah, nơi có thể loại bỏ trách nhiệm từ người đàn ông đó đối với bà ấy và chuyển giao nó cho một người đáng tin cậy hơn.”
Đối với một người ngoài cuộc, nỗ lực của bà Yousef – kiến nghị vua Abdullah bỏ qua lời kêu gọi bình đẳng giới – có vẻ thừa. Rốt cuộc thì, phụ nữ Saudi vẫn không thể lái xe hoặc bỏ phiếu và buộc phải theo tập quán mặc áo choàng dài sát đất được gọi là abayas và khăn trùm đầu khi ra khỏi nhà.
Phụ nữ có thể không xuất hiện tại tòa án, và mặc dù họ có thể được ly hôn thông qua lời tuyên bố từ người chồng, họ thường thấy rất khó để tự mình đạt được ly hôn. Có một thực tế được bảo vệ bởi cơ quan tôn giáo cao nhất, Grand Mufti Abdul Aziz al-Sheikh, là những người cha có thể gả cưới các cô con gái 10 tuổi.
Sự tách biệt giới tính trong đời sống công cộng của Saudi khó mà phóng đại – có các cửa hàng chỉ có phụ nữ, các lối đi chỉ có phụ nữ trong các nhà hàng thức ăn nhanh, và các văn phòng chỉ có phụ nữ trong các công ty tư nhân. Các thành viên của “hai’a”, Ủy ban chính phủ Tuyên truyền Đức hạnh và Phòng chống Tội lỗi, làm công tác tuần tra để đảm bảo rằng “ikhtilat”, hay “sự pha trộn” giữa hai giới, không xảy ra.
Có một vài nơi ở đó nam và nữ làm việc cùng nhau như các trường cao đẳng y tế, một số bệnh viện, một số ít các ngân hàng và công ty tư nhân. Tuy nhiên, tỷ lệ phần trăm người Ả Rập Saudi trong các môi trường như vậy là rất nhỏ.
Trong các buổi trình diễn hài kịch đứng được tổ chức ở Jidda và Riyadh, giới trẻ giao thiệp lẫn nhau dù được tập hợp với thông báo chỉ vài giờ qua điện thoại di động để cố gắng tránh cảnh sát. Tại lễ hội văn hóa Janadriyah phổ biến ở Riyadh, năm ngoái, lần đầu tiên các gia đình được phép thăm lẫn nhau thay vì thăm mỗi bên vào những ngày riêng biệt của nam giới và phụ nữ.
Ở nơi những người bảo thủ như bà Yousef cho rằng sự lắm chuyện gần đây của những người vận động cho các quyền là do sự can thiệp của phương Tây, những người phóng khoáng lại cho rằng chính xã hội Ả Rập Saudi đang thay đổi, và rằng quyền tự do ngày càng tăng cho phụ nữ Saudi dường như được hỗ trợ một cách thận trọng bởi chính vua Abdullah.
Cả hai bên của cuộc tranh luận đều cho là được nhà vua ủng hộ. Lịch sử gần đây cho thấy quốc vương 85 tuổi – tình cảm của ông không bao giờ được đưa ra rõ ràng trước công chúng – dành sự đồng cảm cho các nhà cải cách. Nếu vậy, ông dường như đi trước hầu hết các thần dân trẻ tuổi của mình (ước tính, hai phần ba trong số 29,000,000 người Saudi dưới 25 tuổi).
Nhà vua đã xuất hiện trong các bức ảnh trên báo bên cạnh những phụ nữ Saudi không trùm khăn che mặt, một tình huống không thể tưởng tượng được cho đến rất gần đây. Năm ngoái, ông đã bổ nhiệm một phụ nữ vào vị trí thứ trưởng, nữ thứ trưởng đầu tiên của Ả Rập Saudi. Trường học và cao đẳng vẫn tách biệt một cách cứng nhắc theo giới tính, tuy nhiên, vào tháng Chín năm ngoái, việc mở một trường đại học nghiên cứu sau tốt nghiệp dành cho cả hai giới, Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc vương Abdullah, đã được tranh luận nóng bỏng, ngay cả khi chỉ có khoảng 15% của gần 400 sinh viên tại Kaust như được biết là người Saudi.
Một giáo sĩ cấp cao đã bị sa thải vào tháng Mười năm ngoái sau khi chỉ trích sự pha trộn giới tại Kaust trên một show truyền hình trực tuyến. Hai tháng sau, Sheikh Ahmad al-Ghamdi, người đứng đầu chi nhánh Mecca của Uỷ ban Tuyên truyền Đức hạnh và Phòng chống Tội lỗi, đã gây xáo động mạnh khi ông nói với tờ báo The Okaz, rằng sự pha trộn giới tính là “một phần của cuộc sống bình thường.” Trong tháng Hai, Sheikh Abdul Rahman al-Barrak, một giáo sĩ nổi tiếng khác, đã đưa ra một “fatwa” [giáo chỉ trong đạo Hồi] rằng những người đề xướng sự pha trộn giới tính phải bị giết.
Cho dù có sự hỗ trợ của nhà vua, hay đơn giản là có sẵn ngày càng nhiều các mạng xã hội kỹ thuật số, vận động mọc lên như nấm trên cả hai phía của lằn ranh các quyền của phụ nữ, mặc dù bà Yousef đến nay được cho là nỗ lực bảo thủ duy nhất do một phụ nữ dẫn đầu.
Hatoon al-Fassi, phó giáo sư về lịch sử phụ nữ tại Đại học King Saud ở Riyadh, đã gọi năm 2009 “là năm của các cuộc vận động” cho phụ nữ ở Ả Rập Saudi. Các nhà hoạt động nữ Saudi nhằm vào các mục tiêu đa dạng như nỗ lực ngăn cấm hôn nhân trẻ em và quyền được thành lập doanh nghiệp mà không cần những người bảo trợ là nam giới.
Reem Asaad giảng dạy ở khoa tài chính tại trường cao đẳng Dar al-Hekma ở Jidda. Bà đã tổ chức một cuộc tẩy chay toàn quốc các cửa hàng đồ lót chỉ thuê nam giới, vì ngay cả những người bảo thủ Saudi có thể đồng ý rằng đối với một người phụ nữ, việc mua đồ lót từ một nhân viên nam có thể là điều xúc phạm.
Mục đích cuối cùng của bà là mở rộng các cơ hội việc làm cho phụ nữ. Bên ngoài văn phòng trường đại học của bà, nơi tất cả sinh viên nữ của bà chờ các cuộc họp với giáo viên, treo một bản copy trang tường trình về Ả Rập Saudi từ Báo cáo Khoảng cách Giới tính Toàn cầu năm 2009 do Diễn đàn Kinh tế Thế giới thực hiện. Trong “sự tham gia và cơ hội kinh tế” cho phụ nữ, Ả Rập Saudi đứng thứ 133 trong số 134 nước được liệt kê, chỉ trên Yemen. “Nhiều người Ả Rập Saudi muốn thấy một phụ nữ nghèo khổ hơn là một người phụ nữ có việc làm,” bà Asaad nói. “Đây là về việc mở cửa cho phụ nữ trong các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế.”
Bà Huwaider, người khiến bà Yousef giận dữ với cố gắng đi qua Bahrain, là một người vận động kỳ cựu, trở nên nổi tiếng sau đoạn clip lái xe bất hợp pháp trên YouTube vào năm 2008. Hiện nay, bà phân phát các đoạn dây thun đen ngắn cho phụ nữ Saudi, yêu cầu họ mang các ruy băng cho đến khi pháp luật Saudi đối xử với họ như những người trưởng thành.
Không lâu sau, trong một cuộc phỏng vấn, bà cho biết bà lập kế hoạch một cuộc vận động chính phủ Saudi đưa ra luật yêu cầu những người đàn ông muốn lấy vợ hai phải được phép từ người vợ cả. Morocco có luật như vậy, bà Huwaider cho rằng luật này có thể lấy làm hình mẫu hữu dụng.
Bà Huwaider chối bỏ một cách dứt khoát sự gán ghép của bà Yousef rằng bà tấn công hệ thống giám hộ vì các vấn đề cá nhân. Bà cho biết người giám hộ nam của bà là chồng cũ của bà, và họ có quan hệ tuyệt vời.
Bà đồng ý về quan điểm với phát biểu của bà Yousef rằng nhiều nếu không phải là hầu hết đàn ông Saudi cố gắng để là người giám hộ công bằng và chu đáo. “Đàn ông Saudi tự hào về tinh thần hiệp sĩ của họ,” bà Huwaider nói, “nhưng họ có cùng cảm giác đó đối với người tàn tật hoặc đối với động vật. Lòng tốt xuất phát từ sự thương xót, từ sự thiếu tôn trọng.”
Bà Huwaider cho biết cuộc sống của bà có chi phí đáng kể – tương đương với $16,000 một năm, trong khuôn viên được bảo vệ của công ty dầu Saudi Aramco. Bà là nhân viên của Aramco, làm việc tại phòng đào tạo bổ túc và phát triển nhân viên, bà đã làm một điều hiếm thấy đối với một người Saudi là dọn vào khuôn viên này vào năm 2007, sau khi cuộc vận động của bà cho quyền lái xe đã kích thích một số đe dọa giết bà. Đôi khi, bà thừa nhận điều đó đáng sợ. Nhưng bà đã trở nên quen với nó: “Đôi khi tôi nghĩ đến mình, ‘Ồ, tôi đã không gặp bất cứ đe dọa nào ngày hôm nay.’”
Qua cuộc trò chuyện dùng trà và đồ ăn nhẹ vị cà-ri tại nhà ở Riyadh, bà Fassi tỏ ra “rất lạc quan” về các cuộc vận động của phụ nữ cho nhiều tự do hơn. Các cuộc vận động phá tan sự chỉ trích về ngôn luận, và danh sách các chủ đề mà các nhà văn Saudi có thể viết mà không bị kiểm duyệt cũng đã mở rộng rất nhanh, bà Fassi cho biết.
“Truyền thông vẫn không miễn phí, nhưng tốt hơn nhiều so với vài năm trước đây. Ngày nay, chúng tôi nói chuyện cởi mở về hôn nhân trẻ vị thành niên, về cưỡng bức và loạn luân, về những vụ chống lại cảnh sát tôn giáo.”
Và tất nhiên, sự tích cực của những người cải cách dẫn tới phản ứng dữ dội. “Cuộc vận động này của Rowdha Yousef là một phản ứng”, bà nói. Bà Fassi không biết rằng bà Yousef đã biểu lộ sự ngạc nhiên khi người viết bài này đã đến từ New York để gặp bà. Bà Yousef cho biết hơn 30 bài viết thảo luận về cuộc vận động của bà đã xuất hiện trên báo chí Ả Rập Saudi, nhưng không có phóng viên Saudi nào sẵn sàng gặp bà, và các tin tức được đưa ra chủ yếu là cái mà bà gọi là các mục ý kiến chế nhạo.
Ahmad al-Omran, một dược sĩ viết blog với tên Saudi Jeans chỉ ra rằng, do không có các cuộc thăm dò dư luận hay các cuộc bầu cử tự do, người ta khó đo lường tính phổ biến hoặc tính tiêu biểu của các cuộc vận động của phụ nữ. Không có dù chí một phản ứng chính thức nào xuất phát từ giới lãnh đạo Saudi.
“Những gì họ đạt được ư?” Ông Omran hỏi. “Thay đổi luật xuất phát từ bên trên, mà không từ bên dưới.”
Ngay cả những người lạc quan nhất nói rằng thay đổi sẽ chậm chạp. Bà Fassi giải thích rằng ngay cả những gợi ý về việc vi phạm điều cấm kỵ về sự pha trộn giới đã gây khó chịu cho nhiều người Saudi. “Người dân đã sống cả đời mà chỉ làm một điều, tin một điều, và đột nhiên nhà vua và các giáo sĩ tiêu biểu đã nói rằng việc pha trộn là bình thường,” bà Fassi nói.
Mức độ tổn thương này có thể khó hiểu đối với người ngoài cuộc, bà Fassi nói. “Bạn không thể bắt đầu tưởng tượng tác động mà lệnh cấm sự pha trộn lên cuộc sống của chúng tôi và việc dỡ bỏ lệnh cấm này có ý nghĩa gì.”
Noura Abdulrahman, một nhân viên Bộ Giáo dục, gần đây đã thành lập một chương trình Hồi giáo học nhằm vào các cô gái tuổi thiếu niên ở Riyadh, nói rằng bà cố gắng rộng rãi với “liberaliyeen” – những người bảo thủ Saudi gán từ tiếng Anh [“liberalizer”] cho một từ số nhiều tiếng Ả Rập và thường xuyên sử dụng nó như một thuật ngữ của sự gièm pha.
“Những động cơ của những người theo chủ nghĩa phóng khoáng có thể là tốt – họ có thể muốn làm cho Ả Rập Saudi cạnh tranh với các xã hội phương Tây – nhưng họ không hiểu được tính độc đáo của xã hội Saudi,” bà Abdulrahman nói. “Trong văn hóa Saudi, phụ nữ có tính vẹn toàn và một cuộc sống đặc biệt, đó là tách biệt với nam giới. Là một phụ nữ Saudi, tôi cần có một người giám hộ. Công việc của tôi đòi hỏi tôi phải đi đến các vùng khác nhau của Ả Rập Saudi, và trong suốt chuyến công tác của tôi, tôi luôn đưa chồng hoặc anh trai đi cùng. Họ không yêu cầu gì đổi lại – họ chỉ muốn đi cùng với tôi.”
Trong khi bà Abdulrahman đang thảo luận về sự giám hộ với một vị khách thì Umm Muhammad, một người hàng xóm, đã ghé thăm để uống trà buổi sáng. Bà Muhammad tự hào rằng người giám hộ của mình, chồng bà, đã ra khỏi thị trấn nhưng họ giữ liên lạc thường xuyên qua điện thoại. Trong thực tế, bà chỉ gọi cho chồng để xin phép được đến thăm bà Abdulrahman.
“Một hình ảnh [về Ả Rập Saudi] ở phương Tây là chúng tôi bị nam giới thống trị, nhưng họ luôn quên khía cạnh của tình yêu,” bà nói. “Những người không quen thuộc với Shariah thường có ý tưởng sai lầm. Nếu bạn muốn sự ổn định và an toàn trong cuộc sống của bạn, nếu bạn muốn một người chồng người chăm sóc cho bạn, bạn sẽ không tìm thấy điều đó ở đâu khác ngoài đạo Hồi.”
Eman Fahad là sinh viên tốt nghiệp ngành ngôn ngữ học 31 tuổi và là mẹ của ba đứa con. Trên blog của mình, bà đã gọi cuộc vận động của bà Yousef là một nỗ lực “chống lại những phụ nữ đang đòi hỏi được đối xử như người trưởng thành.”
Ngay cả khi hầu hết đàn ông Saudi là những người giám hộ chu đáo, bà Fahad nói, sẽ còn những vụ bạc đãi cho đến khi phụ nữ có đầy đủ quyền của người trưởng thành theo luật định. Bà cho biết bà không bằng lòng với mô tả của những người bảo thủ về các nhà hoạt động cho các quyền của phụ nữ Saudi là hư hỏng và phù phiếm. Bà nói về những phụ nữ mà mình đã gặp, những người đã bị buộc phải từ bỏ công việc họ yêu thích vì trách nhiệm giám hộ đã được chuyển giao cho một người đàn ông khác ít hiểu biết hơn, và về những phụ nữ không có người trông cậy hợp pháp khi người chồng ghẻ lạnh mang con cái của họ đi.
“Đây là những phụ nữ mà họ đang đấu tranh cho,” bà Fahad nói về những người vận động. “Họ vận động không phải vì họ thực sự muốn được phép phát điên ở một hộp đêm nào đó.”
Tuy nhiên, bà Fahad thừa nhận rằng hầu hết phụ nữ Saudi trung thành với truyền thống. “Nếu bạn thực sự nói chuyện với những người bình thường,” kể cả những người xung quanh bà, bà nói, “bạn sẽ thấy rằng hầu hết mọi người muốn mọi thứ ở nguyên chỗ cũ.”
Nguồn: “Talk of Women’s Rights Divides Saudi Arabia”, The New York Times, 31.5.2010.
Bản tiếng Việt © 2010 Nguyễn Trang Nhung
Bản tiếng Việt © 2010 talawas
Bình luận
Không có bình luận (bài “Katherine Zoepf – Thảo luận về quyền phụ nữ chia rẽ Ả Rập Saudi”)