Huỳnh Ngọc Chiến – Vai trò của đạo Phật trong xã hội hiện nay
09/06/2010 | 7:00 sáng | 23 Comments
Category: Khủng hoảng đạo đức, Tôn giáo, Tổng hợp
Thẻ: Phật giáo
It is when the horizon is darkest and human reason is beaten down to the ground that the faith shines brightest and comes to our rescue.
(Chính khi chân trời trở nên u ám nhất và khi lý trí con người bị đập vỡ nát tan tành thì niềm tin lại bừng lên sáng chói và cứu rỗi chúng ta.)
Mahatma Gandhi[1]
Sự băng hoại đạo đức, sự phá sản những giá trị tinh thần trong xã hội chúng ta hiện nay đang gióng lên những hồi chuông báo động. Xã hội chúng ta đang đứng trước những cơn địa chấn tinh thần khiến toàn thể toà lâu đài đạo lý của cha ông bị lung lay dữ dội. Bức tranh truyền thống đạo lý tốt đẹp bao đời đã loang lở quá nhiều. Luân thường bị đảo lộn, giềng mối bị xới tung. Từ gia đình đến học đường, từ cá nhân đến xã hội, đâu đâu cũng có thể thấy những mảng xám đen về đạo đức. Bạo lực, giết chóc, tệ nạn xã hội diễn ra hằng ngày như cơm bữa. Con người đâm ra dửng dưng trước mọi biến cố. Những tin tức đáng kinh hãi về vấn đề đạo lý đăng tải trên báo cũng chỉ được đọc với thái độ hững hờ, như tin móc túi hay giật dọc. Mấy chục năm qua, đời sống vật chất tuy có được nâng cao, nhưng chua xót thay khi đời sống tinh thần lại ngày càng xuống dốc. Ngay cả giáo dục và y tế -hai môi trường được xem như là sự phản ánh lương tri của mọi xã hội trong mọi thời đại- cũng diễn ra cảnh bạo lực, thậm chí còn bị biến thành một thương trường suy đồi về đạo đức. Trí tuệ và mạng sống con người – những thứ được xem là cực kỳ cao quý – cũng trở thành những món hàng kinh doanh, được mua bán bằng tiền, thậm chí được trao đổi bằng cả thân xác. Người người đều hối hả chạy theo cuộc sống vật chất, dùng mọi thủ đoạn để chiếm hữu, để hưởng thụ, để tranh danh đoạt lợi, biến cuộc đời thành một bãi chiến trường theo kiểu “đấu tranh sinh tồn” của Darwin. Mọi giá trị tinh thần, mọi tiêu chuẩn đạo lý, mọi thước đo nhân phẩm trong cuộc sống dường như đều được quy thành vật chất, và giá trị con người được tính tỷ lệ thuận theo độ dày của những xấp giấy bạc.
Đằng sau sự háo nhoáng giả tạo, quá đỗi giả tạo của một xã hội chỉ biết chú tâm vào tiêu dùng và hưởng thụ, là cảnh sa mạc hoang lương của đời sống tinh thần và đạo lý. Chưa bao giờ sinh hoạt tinh thần và đời sống văn hóa lại xuống thấp đến thế. Khoảng mười năm gần đây, đi đâu chúng ta cũng dễ dàng thấy khẩu hiệu “văn hóa” ở khắp mọi nơi. Gia đình văn hóa, tổ dân phố văn hóa, xóm văn hóa, thôn văn hóa, làng văn hóa, bưu điện văn hóa, công viên văn hóa …. Chữ “văn hóa” đã bị lạm dụng đến mức chúng ta có thể dễ dàng cảm nhận được đời sống văn hóa của chúng ta đã có vấn đề trầm trọng, như một người đau răng thì chỉ luôn nghĩ đến cái răng đau. Chưa bao giờ tính ích kỷ cá nhân, sự dửng dưng vô cảm, sự tham lam chiếm hữu và hưởng thụ, sự dối trá lọc lừa, sự tàn bạo nhẫn tâm và sự trơ tráo lại tràn lan trong xã hội chúng ta nhiều đến thế, chưa bao giờ tình người lại thiếu vắng đến thế. Cuộc sống thực dụng, quá đỗi thực dụng, đã khiến tiếng những đồng tiền rơi xủng xoẻng át đi tiếng nói của lương tri. Thủ đoạn lọc lừa cùng sự trơ tráo đã trở thành tấm giấy thông hành trong cuộc sống, khiến ai nấy đều co cụm lại để tìm chỗ trú an toàn, và nhìn chung quanh với đôi mắt ngờ vực, đầy ác cảm.
Mọi nỗ lực vãn hồi đạo lý theo kiểu khẩu hiệu hoặc phong trào đều như muối bỏ bể, vì chúng ta chỉ giải quyết được phần ngọn chứ không phải phần gốc, giống như để làm nguội một nồi nước đang sôi trên bếp, thay vì tắt lửa, chúng ta chỉ biết tất bật châm thêm nước. Châm nước xong, nồi nước có thể dịu lại một lúc nhưng rồi sẽ tiếp tục sôi. Căn nguyên sâu xa, theo thiển ý, là do xã hội chúng ta hiện nay đang thiếu một sự định hướng tinh thần chân chính. Có một giai đoạn chúng ta đã quá vội vã và hăng hái một cách sốc nổi trong việc đạp đổ những giá trị văn hóa và tâm linh truyền thống để thay thế vào đó bằng những giá trị được cho là mới mẻ. Chúng ta xóa bỏ những cái “bất biến” để chỉ chạy theo những thứ “tùy duyên”. Chúng ta nghĩ rằng có thể xây dựng được một xã hội hoàn toàn mới bằng niềm tin tất thắng đầy cảm tính ngây thơ, bằng những lý luận chắc nịch tưởng chừng không thể lay chuyển nổi. Chúng ta dự đoán đà tiến hóa của lịch sử chỉ thuần bằng lý luận theo kiểu lập trình trong máy tính, để rồi khi cơn thủy triều thời gian nhanh chóng cuốn sạch đi những gì ta khổ công tạo dựng và cố gắng níu kéo bằng mọi cách, ta mới thấy rằng cuộc sống vẫn cứ âm thầm trôi theo một chiều khác hẳn với những bài bản trong lý thuyết. Khi cơn thủy triều thời gian rút xuống, dưới đáy cuộc sống lại hiện ra, ẩn hiện trong những lớp phù sa, những giá trị mà ta ngỡ rằng có thể vất bỏ đi. Giờ đây chúng ta lại hối hả đi nhặt nhạnh những mảnh vụn đó để chắp vá lại, với ước mong tái tạo được hình tượng ban đầu. Nhưng những hình tượng chắp vá đó chỉ còn là hình thức, mà đã đánh mất hoàn toàn phần tinh thần, là phần đem lại giá trị đích thực cho hình tượng đó. Xã hội chúng ta đang có nguy cơ đối diện với cái mà thánh Gandhi gọi là “chân trời đen tối nhất”, hay một biến cố tương tự với cái mà mà triết gia Heidegger gọi là “sự tăm tối âm u trên cõi thế” (die Verdüsterung der Welt)[2], nhưng thực tế còn nguy hiểm hơn, khi bên cạnh sự suy đồi tinh thần thì “sự tăm tối âm u” đó lại kéo theo sự suy đồi của đạo lý.
Suốt một thời gian dài, chúng ta chưa hiểu đầy đủ về bản chất con người, nên chúng ta muốn vượt qua giai đoạn làm người để trở thành những anh hùng. Chúng ta tưởng có thể dùng lý trí để xoay chuyển càn khôn, đem lý luận để chuyển dời lịch sử. Những gì không hiểu được đều bị chúng ta phủ định sạch trơn, theo kiểu vua quan triều Nguyễn cho rằng cái đèn chúc ngược mà vẫn sáng chỉ là trò lừa bịp, hay cậu học trò cấp 2 cho rằng các phương trình vi phân chỉ là điều vô bổ. Sự tự mãn đã đẩy xã hội chúng ta rơi vào sự ấu trĩ, giống như một đứa bé, sau khi dùng ná cao su bắn chết được một con chim, bèn giương ná lên trời và tin rằng có thể bắn rụng cả vầng trăng. Với những quan điểm cực đoan về tôn giáo và mơ hồ về sự phát triển thực tế của cuộc sống, chúng ta vội vã phủ nhận những giá trị văn hóa tâm linh, vì cho rằng lòng kính tín siêu nhiên có thể trói buộc tâm thức con người trong sợ hãi, không cho con người tiến đến tự do. Chúng ta không hiểu rằng làm một con người chân chính khó hơn làm một thiên thần. Chừng nào con người còn là con người với tham- sân-si, thì sự sợ hãi từ lòng kính tín siêu nhiên đó là điều cần thiết giúp con người biết kiềm chế dục vọng để tự mình đi theo con đường đạo lý, giống như một cậu học trò nghịch ngợm không dám làm điều càn quấy trước vị thầy đức độ nhưng nghiêm khắc. Lịch sử nhân loại cho thấy lòng kính tín siêu nhiên, mặc dù lắm phen bị lạm dụng, vẫn góp phần điều hòa được những giếng mối đạo lý trong xã hội, giúp xã hội ổn định mà không cần đến sự ước thúc của pháp luật. Tín đồ Thiên chúa giáo sẽ khoan hòa hơn nếu biết tin sợ đức Chúa Trời, tín đồ Tin Lành sẽ nhân ái hơn nếu biết tin sợ đức Jésus, tín đồ Hồi giáo sẽ tốt đẹp hơn nếu biết tin sợ đức Ala, tín đồ Phật giáo sẽ thuần thành hơn nếu biết tin vào Phật pháp. Ở xã hội Á Đông, hơn mấy ngàn năm qua, nhiều người dù không theo một tôn giáo nào thì vẫn tin vào ông Trời và sợ luật nhân quả. Ngay cả kẻ nắm toàn quyền sinh sát trong tay như các ông vua Trung Quốc thời phong kiến vẫn phải có đấng Tối cao để sợ. Nhiều người không hiểu thâm ý của hai chữ “Thiên tử ” nên vội vàng cho đó là lối thậm xưng đầy huênh hoang của kẻ nắm quyền cai trị. Vua là kẻ nắm toàn quyền sinh sát trong tay, không có gì khiến “ông trời con” kia sợ hãi nữa. Mà khi không có gì để sợ hãi thì “ông trời con” kia sẽ biến thành thiên thần hoặc biến thành ác quỷ, mà chắc chắn đến 99,9% là biến thành ác quỷ, nên người xưa phải đặt ra khái niệm “thiên tử” để khống chế vua. Mỗi khi có thiên tai bão lụt đẩy nhân dân vào cảnh khốn khó, các vị quan thường vin vào cớ đó, xem như là lời răn đe cảnh cáo của “ông bố vua ” là ông Trời để can ngăn vua bớt hoang dâm, mà lo tu nhân tích đức. Vua vẫn phải có cái để sợ là ông Trời thì mới có thể tự kiềm chế được mình mà thành ông vua tốt. Khi con người luôn thấy mình là những kẻ anh hùng vĩ đại, muốn bắt lịch sử và vũ trụ phải cúi đầu, thì họ sẽ không sợ gì cả. Nhưng khi một xã hội không còn cái gì để sợ nữa, khi không còn một thế lực siêu nhiên nào có thể ước thúc hành vi con người được nữa thì xã hội đó sẽ có nguy cơ đối mặt với sự hỗn loạn và suy đồi. Một xã hội chỉ có thể sống an vui tự tại mà không cần đến sự kính tín siêu nhiên, khi nào xã hội đó gồm toàn những triết nhân thấu đạt được lẽ sinh tử huyền vi hay những bậc chân nhân giác ngộ.
Có một thời, thế giới phương Tây tôn vinh thuyết tiến hóa Darwin, xem như là một thắng lợi vẻ vang của nhân loại. Sinh học chi phối tư tưởng triết học phương Tây trong thế kỷ 19, giống như vai trò của toán học trong thế kỷ 17. Con người tưởng mình sẽ là những chủ nhân ông thực sự của vũ trụ để kiến tạo nên một thế giới hoàn hảo, khi giao trả Thượng đế lại cho những kẻ được xem là mê tín nhảm nhí. Nhưng những bậc trí giả phương Tây đã nhanh chóng nhận ra rằng học thuyết của Darwin, bên cạnh những ý nghĩa tích cực về khoa học, đã vô tình góp phần đẩy xã hội phương Tây đến bờ vực thảm họa về đạo đức, khi những giá trị tối thượng của cuộc sống được đánh giá theo những tiểu chuẩn lạnh lùng của sinh học. Thần thánh bỏ đi, nhường chỗ cho lý trí và quy luật sinh học, điều đó đã khiến cõi thế mất đi sự hòa điệu và biến thành một bãi chiến trường khốc liệt.
Văn hào Pháp Voltaire có một câu nói nổi tiếng “Nếu Thượng đế không tồn tại thì ta nên tạo ra Ngài” (Si Dieu n’existait pas, il faudrait l’inventer). Câu này đã được văn hào Dostoievski triển khai như là tư tưởng chủ đạo trong tiểu thuyết vĩ đại “Anh em nhà Karamazov”. Văn hào Nga này đã cảnh báo nếu con người sống với tư tưởng “nếu không có Thượng đế thì tất cả đều được phép làm” (Si Dieu n’existe pas, tout est permis) thì sẽ không có gì có thể ngăn cản được con người tự tàn sát lẫn nhau cho đến kẻ cuối cùng, và ông cho rằng “Ngày phán xét cuối cùng” phải được đưa ra như là điểm dừng cho sự xuống dốc của đạo đức. Nếu tôi sinh ra một cách ngẫu nhiên để chỉ sống một cuộc đời ngắn ngủi, rồi sau đó là Hư vô theo kiểu “Après nous le déluge!”, thì việc gì tôi lại không hưởng thụ, cho dầu sự hưởng thụ đó được trả giá bằng nước mắt, bằng sự khổ đau thậm chí bằng cả cái chết của những người đồng loại? Nhân vật Smerdiakov giết cha nuôi là Fiodor Karamazov để cướp của cũng chỉ vì cái tư tưởng “Tout est permis” khủng khiếp này. Trong thời gian qua, đã có không ít những Smerdiakov gây nên biết bao chuyện hãi hùng trong xã hội chúng ta.
Trừ những bậc chân sư giác ngộ hoặc những kẻ vĩ cuồng ấu trĩ, con người phần lớn vẫn là những sinh vật yếu đuối, về thể xác lẫn tinh thần. Khi bị quăng ném vào “cõi người ta”, con người thường thấy mình quá bé nhỏ nên đâm ra hoang mang giữa vũ trụ mịt mùng, do đó họ vẫn luôn cần đến điểm tựa là một đấng Siêu nhiên. Triết học hay tôn giáo ra đời cũng chỉ để giúp con người nguôi đi phần nào cái cảm thức hoang mang đó, trong việc tìm ra một chỗ “an thân lập mệnh”. Ngay cả những kẻ thời trai trẻ xông xáo trong đấu trường của Lý trí, chỉ tin duy nhất vào khoa học, thì đến lúc cuối đời vẫn cần đến một đức tin. Lý trí dù mãnh liệt đến mấy cũng khó lòng giúp con người thoát được cảm thức hoang mang trước Hư vô, khi cận kề cái chết, hoặc khi đối mặt với những vấn đề phi lý trong cuộc sống, mà ta không sao lý giải nổi. Đó là cơ duyên để chúng ta lắng nghe thế giới tâm linh lên tiếng. Chỉ khi nào mạch nguồn tâm linh sâu thẳm trong mỗi người được khai mở thì tâm thức người đó mới thực sự được nâng cao để nhận ra những giá trị chân chính của cuộc sống. Những giá trị đó không phải được tôn vinh bằng những danh từ sáo rỗng, mà phát khởi từ những gì sâu thẳm nhất trong ta, do đó nó mới có giá trị trường cửu. Khi nào chúng ta chỉ biết chạy theo những giá trị phù du của vật chất, xem đó là những giá trị tối thượng trong cuộc sống thì tâm trí chúng ta vẫn luôn hỗn loạn bởi khát vọng chiếm hữu và hưởng thụ. Và sự hỗn loạn trong tâm trí chúng ta phóng chiếu thành sự hỗn loạn trong xã hội. Do đó, sự hỗn loạn trong xã hội chỉ có thể chấm dứt khi sự hỗn loạn trong nội tâm mỗi người chấm dứt. Mà sự hỗn loạn trong nội tâm mỗi người chỉ có thể chấm dứt khi con người có được sự định hướng tinh thần chân chính. Để góp phần vãn hồi sự suy đồi đạo đức trong xã hội hiện nay, có lẽ chúng ta phải cần đến một cái gì đó vượt lên trên lý trí : tiếng nói của tôn giáo trong thế giới tâm linh.
Chừng nào con người còn tồn tại trên trái đất, chừng nào những cảm thức về sự phi lý diêu mang của cõi thế, những cảm thức hoang mang về vũ trụ mịt mùng còn nảy sinh, có nghĩa là những khắc khoải siêu hình còn tồn tại, thì ngày đó tiếng nói của tôn giáo vẫn còn vang lên trong thế giới tâm linh. Mọi tôn giáo chân chính luôn nâng cao đời sống tâm linh cho con người, giúp con người hướng thiện và đem lại bình yên cho cõi thế. Nó chỉ trở nên suy đồi khi bị lạm dụng để biến thành một thế lực phục vụ cho thần quyền hoặc thế quyền.
Để có thể cứu vãn nền đạo lý đang có nguy cơ đổ nát, phải chăng đã đến lúc xã hội chúng ta cần lắng nghe tiếng nói của tâm linh? Thế nhưng giữa thời đại mà khoa học được xem như chiếc đũa vạn năng để giải quyết nhiều vấn nạn cho nhân loại, thì liệu có một tôn giáo nào có thể giúp chúng ta kiến tạo nên một nhân sinh quan hay một thế giới quan khoa học mà vẫn đáp ứng được những khát vọng tâm linh cùng những yêu sách về đạo lý? Theo nhà vật lý thiên tài Einstein thì câu trả lời sẽ là Phật giáo[3]. Câu trả lời này đã gây ra nhiều tranh luận về nguồn gốc và nội dung của nó. Người viết đã đề cập đến vấn đề tế nhị này một lần[4], nên ở đây chỉ xin nhấn mạnh một điểm : tại Việt Nam, Phật giáo gần như đã gắn liền với lịch sử dân tộc, giống như Thiên chúa giáo với lịch sử các dân tộc Âu châu, như Hồi giáo với lịch sử các nước khối Á Rập hay vùng Trung Á, cho nên Phật pháp dễ dàng thẩm thấu vào lòng người dân Việt. Do đó, đối với một xã hội và nền văn hóa đã bao đời chịu ảnh hưởng sâu đậm của Nho giáo và Phật giáo như nước ta thì nội dung câu nói của nhà bác học Einstein, bên cạnh ý nghĩa triết học, còn mang ý nghĩa thực tiễn.
Với vô lượng pháp môn, Phật pháp luôn đáp ứng được vô lượng căn cơ của chúng sinh tìm cầu giác ngộ. Thế giới Hoa Nghiêm đem lại cho con người một kiến trúc vũ trụ vĩ đại; tư tưởng Bát Nhã đưa con người vào một thế giới siêu việt nhị biên; pháp môn Tịnh độ giúp mọi người tìm được an lạc tâm linh bằng cách niệm hồng danh chư Phật; Thiền tông đem lại một nhãn quan bình đẳng giữa Sinh Tử với Niết Bàn; Tứ diệu đế và Bát chính đạo chỉ ra chân tướng của cuộc sống, đồng thời vạch ra con đường để con người theo đó mà đi đến giải thoát; thuyết Thập nhị nhân duyên trình bày toàn bộ vũ trụ theo một cấu trúc toàn bích, trong đó mọi sự vật đều liên quan chặt chẽ với nhau theo luật nhân quả. Phật pháp đem đến cho nhân loại một cái nhìn như thực về bản chất vô thường của cuộc sống để con người có thể từ bỏ tham dục và mở rộng lòng ra với mọi người. Mỗi cá nhân như một viên gạch, muốn gắn kết tất cả các viên gạch đó lại với nhau để kiến tạo nên một ngôi nhà chung mang tên Nhân Loại, thì con người phải cần đến chất xi măng, đó là tâm Đại Bi của Phật pháp hoặc lòng Bác Ái của chúa Jésus. Nhưng trước hết và trên hết, đạo Phật vạch ra chánh đạo để con người tìm về phần tối linh trong tự thân, đó là Phật tính. Trong vũ trụ không có gì là tối linh ngoài cái tối linh trong tâm ta. Giáo lý về Phật tính sẽ góp phần nâng cao tầm nhận thức để con người xác lập được một thế giới quan và một nhân sinh quan khoan dung, thấm nhuần hương vị giác ngộ và từ bi của đạo Phật. Chỉ những nền đạo lý xuất phát từ cội nguồn sâu thẳm của tâm linh mới có thể tác động sâu xa đến xã hội được.
Kể từ khi ánh sáng giác ngộ từ Tuệ trí siêu việt của đức Phật bừng lên dưới gốc cây Bồ Đề cách đây hơn hai ngàn năm, cho đến nay nó vẫn tiếp tục tỏa sáng những chân trời tư tưởng và tâm linh của nhân loại. Tại những thời buổi điên đảo nhất hay tại những “chân trời u ám nhất” như hiện nay, thì ánh sáng đó lại càng cần thiết hơn nữa cho xã hội chúng ta, cho toàn nhân loại, để chúng ta có thể cảm nhận được – như lời thánh Gandhi- “niềm tin lại bừng lên sáng chói và cứu rỗi chúng ta”.
Hàng ngàn năm qua, tiếng chuông chùa trong bóng chiều hôm đã đồng vọng như một sức mạnh tâm linh bàng bạc trong lòng người dân Việt, thì bây giờ chúng ta còn cần nó vang vọng hơn nữa để cảnh tỉnh con người ra khỏi bến mê, để hướng thiện và cùng nhau xây dựng lại từ những muôn ngàn đổ vỡ. Nhưng vấn đề đặt ra là liệu có bậc long tượng nào trong Phật giáo hiện nay hội đủ tâm lực, trí lực và pháp lực trong việc hoằng dương Chánh pháp để giúp điều đó trở thành hiện thực? Câu trả lời vẫn còn đang nằm ở phía trước.
Cuối cùng, bài viết xin được kết thúc bằng lời nói của bác sĩ P.Dahlke:
“Sự thô bạo hung ác được ướp hương hoa của nền văn minh chúng ta đặt nền tảng trên những nhận thức sai lầm về ý nghĩa cuộc sống, từ đó đã kéo theo sự đánh giá sai lầm về những giá trị của cuộc sống. ….
Chính ở điểm này giáo lý đức Phật đã đến như một bậc đạo sư, một nhà giáo dục, một nhà cách mạng thay đổi các giá trị, tóm lại như là phúc âm cho tư tưởng và tạo ra một bước ngoặt mới cho “cuộc đấu tranh sinh tồn” mù quáng, mà tất cả chúng ta đều lệ thuộc vào như những kẻ điên cuồng.”[5]
Phật đản 2554
Nguồn: Phần chính của bài viết đã đăng trên Văn hóa Phật giáo 106/2010. Bản đăng trên talawas là toàn văn bài viết.
[1] Interview with Dr. John Mott, Young India, 1929 March 21
[2] “Sự suy đồi tinh thần trên quả đất này đã đi xa đến mức các dân tộc bị đe doạ đánh mất luôn cả sức mạnh tinh thần cuối cùng, sức mạnh giúp họ có thể nhận ra và đánh giá được sự suy đồi ấy (…). Sự khẳng định đơn giản này hoàn toàn không có liên quan gì với tính bi quan cũng như tính lạc quan theo khái niệm văn hóa, bởi vì sự tăm tối âm u của cõi thế, chư thần đã bỏ đi, quả đất bị tàn phá, con người kết bè nhóm, mọi thứ sáng tạo phiêu bồng đều bị ngờ vực hận thù, tất cả những điều ấy, trên toàn trái đất này, đã đạt mức tương xứng đến nỗi các phạm trù ấu trĩ như bi quan hoặc lạc quan đều trở nên lố bịch từ lâu.” Martin Heidegger, Einführung in die Metaphysik, Vittorio Klostermann, GA40, 1983, tr.41)
[3] “Tôn giáo trong tương lai phải là một tôn giáo mang tầm vóc vũ trụ. Tôn giáo đó phải vượt lên trên một Thượng đế được xây dựng theo hình ảnh con người, và tránh được giáo điều cùng thần học. Vì bao hàm được cả yếu tố tự nhiên và tinh thần, nó phải đặt nền tảng trên một cảm thức tôn giáo được phát khởi từ kinh nghiệm về vạn hữu như là một Thể Nhất Như đầy ý nghĩa, trong thế giới tự nhiên lẫn tinh thần. Đạo Phật đáp ứng được điều này. Nếu có một tôn giáo nào có thể đương đầu được với những yêu cầu của khoa học hiện đại thì đó sẽ là đạo Phật” (The religion of the future will be a cosmic religion. It would transcend a personal God and avoid dogmas and theology. Covering both the natural and the spiritual, it should be based on a religious sense, arising from the experience of all things, natural and spiritual, as a meaningful unity. Buddhism answers this description. If there is any religion that would cope with modern scientific needs it would be Buddhism.)
[4] Xin xem “Diệu quán sát trí: từ một góc nhìn”, Nguyệt san Văn hóa Phật giáo, số 65/2008
[5] P. Dahlke, Đạo Phật và khoa học, Huỳnh Ngọc Chiến dịch, NXB Phương Đông, 2009, tr.362-363
Bác Hoà Nguyễn,
Đề tài về Đạo Phật tôi đã nói quá nhiều rồi trên Diễn Đàn này. Tôi hy vọng đây là lần cuối lạm dụng cơ hội để giải thích quan điểm của tôi rõ ràng hơn.
Tôi nghiên cứu triết lý Nhà Phật và thực hành trong cuộc sống hàng ngày theo cách nhìn một người làm KHKT. Tôi không bao giờ thần thánh hóa Ngài Cồ Đàm, mà tôi kính trọng Ngài như một nhà khoa học đi tiên phong trong lịch sử nhân loại. Những luận đề do Ngài thuyết giảng có tính chất khoa học, lý luận vững vàng, mạch lạc và nối liền với nhau như “một sợi chỉ đỏ xuyên suốt”. Phương pháp Ngài áp dụng để đi tìm và khám phá Chân Lý cũng không khác gì cung cách làm việc của các nhà khoa học trong lịch sử nhân loại: cũng bắt đầu bằng một câu hỏi, ưu tư, thắc mắc, cũng quờ quạng đi tìm hiểu với môi trường xung quanh, khi không thoả mãn thì tự quay về tư duy (Thiền Định) một mình để khi gặp cơ duyên thì ngẫu nhiên Giác Ngộ (khám phá Chân Lý).
Ngài Cồ Đàm ứng xử y chang một nhà bác học, trung thực, vô tư, tư duy, sáng tạo, và sẵn sàng truyền kinh nghiệm sống lại cho thế hệ mai sau. Ngài cũng biết rằng ở thời điểm đó (2600 năm trước) ánh sáng khoa học chưa rọi sáng, cho nên những luận đề Ngài hiểu được không có sức hấp dẫn, không mấy ai hiểu nổi (ngay bây giờ cũng thế) cho nên Ngài chỉ khiêm tốn dặn dò “Ta là người đi trước, chúng sinh là người đi sau, cứ tiếp tục con đường ta đã vạch ra và can đảm đốt đuốc đi tới thì cũng sẽ Giác Ngộ như ta”. Ngài không hề vỗ ngực tự xưng Giáo Chú, vì Đạo Phật là con đường thực nghiệm trong cuộc sống dẫn dắt tới Giác Ngộ, không phải là một tôn giáo.
Sau đó, trong suốt 2500 năm, hàng trăm hàng ngàn, hàng chục ngàn nhà khoa học, bác học cũng đi theo con đường đó để tìm Chân Lý, khám phá vũ trụ, khám phá rất nhiều bí ẩn trong tạo hoá, trong cuộc sống, để nâng cao cuộc sống, giải quyết nhiều đau khổ (bệnh tật, thiên tai). Đó chính là những vị Phật dựa trên phát triển trí tuệ và lòng thương nhân loại mà kiến tạo nên xã hội tân tiến hiện nay. Không ai tự nhận mình là Phật, tuy rằng họ có giác ngộ thật. Không ai là đệ tử thuần thành Nhà Phật vì lẽ Đạo Phật dựa trên Vô Ngã, không cho riêng ai cả, không phân biệt tín ngưỡng, tôn giáo, màu da, ngôn ngữ.
Nếu bác Hoà Nguyễn để ý tìm hiểu Bát Chánh Đạo kỹ lưỡng sẽ thấy nó chính là những tính chất phải có ở những người hy sinh cuộc đời cho sự nghiệp khoa học, là đức tính của những nhà trí thức có lương tâm, “Sciences sans conscience, ce n’est que la ruine de l’âme”. Bắt đầu bằng Chánh Ngữ (nói năng rõ ràng, không mỉa mai, không súc xiểm, không lấp liếm, không gian dối), rồi Chánh Kiến (nhìn sự vật một cách trung thực, không màu mè, không thêm không bớt, quan sát một cách vô tư không vị lợi).
Thiết tưởng chúng ta là những người đang sống thời đại tân tiến của KHKT, chẳng lẽ chúng ta cứ phải tìm hiểu Đạo Phật chính thống qua hàng trăm ngàn bộ kinh, tam sao thất bổn, trọng hình thức (kinh sách)mà không hề nhìn thẳng vào nội dung thực chất của Đạo Phật ? Thử hỏi Ngài Cồ Đàm là một con người bình thường như tất cả mọi người, làm sao Ngài có thể sáng tạo và viết đến cả hàng trăm ngàn cuốn kinh, từ ngữ bí hiểm, văn phạm lắm khi gây nhức đầu. Nói thật, trong thời điểm đó (2600 năm trước) chỉ cần tuyên bố Vô Ngã, Nhân Duyên, Nhân Quả, Luân Hồi quả đã là kinh thiên động địa rồi. Đến giờ phút này, ánh sáng khoa học tràn khắp, thế mà vẫn còn nhiều người cứ một mực tin vào hình tượng, ảo ảnh, vẫn tự lừa gạt mà không hay!
Chào thân ái, xin chấm dứt tranh luận ở đây.
“Tác giả Huỳnh Ngọc Chiến khi viết “tâm trí chúng ta vẫn luôn hỗn loạn bởi khát vọng chiếm hữu và hưởng thụ”, theo tôi là đề cập đến chữ «dục» trong tôn giáo, trong khi vấn đề mà Phạm Thị Hoài đề cập là khuyết điểm của «tổ chức xã hội» thì thuộc về vấn đề chính trị. Không biết nhận xét của tôi có đúng hay không?”(Trương Nhân Tuấn)
@ông Trương Nhân Tuấn,
Trong khi chờ đợi ý kiến của tác giả Huỳnh Ngọc Chiến, tôi xin mạn phép trao đổi với ông vài suy nghĩ về câu hỏi và nhận định của ông xung quanh hai câu do tôi trích từ HNC và Phạm Thị Hoài:
1. Khi tôi trích hai câu văn đó, tôi nghĩ tới 2 điểm chung của chúng là đều nói về “xã hội và con người”, và mối liên quan rất mật thiết giữa xã hội và con người, vì xã hội được lập nên bởi những thành viên là con người. Vậy nên tôi đã quyết định trích hai câu văn đó. Nhưng do chưa chắc chắn 100% trong lập luận của mình (tôi không rành lắm về khoa Xã hội học!:)), nên tôi đã đặt suy nghĩ của mình dưới dạng câu hỏi là “Phải chăng nguyên nhân của cái “sự hỗn loạn trong tâm trí chúng ta” mà tác giả HNC nói đến chính là cái sự không có “cảm giác an toàn và yên tâm nhất định” trong xã hội Việt Nam?”. Tức là ý tôi muốn nói là cái “hỗn loạn” đặc thù của xã hội VN hiện giờ, có được phải chăng là nảy sinh từ sự không có cái “cảm giác an toàn và yên tâm nhất định” trong mỗi con người VN? Cái “cảm giác an toàn và yên tâm nhất định”” ở đây mà chị Hoài đề cập, theo tôi, nó có cái ý nghĩa rộng hơn là “khuyết điểm của «tổ chức xã hội»” trong phạm trù “thể chế chính trị”, bởi vì cụm từ “yên tâm nhất định” nó bao hàm cả cái “tầm văn hóa” của con người và xã hội nữa. Khi cái “tầm văn hóa” được nâng cao, thì con người, những thành viên của xã hội, sẽ “cấu thành” nên cái xã hội tương xứng với cái “tầm văn hóa” ấy, và kéo cái hệ quả là, có được cảm giác “yên tâm nhất định”. Tôi thì tôi suy luận như thế, không biết các tác giả có ý kiến như thế nào? Nếu có thể được, tiện đây, xin các tác giả hãy có vài lời với độc giả chúng tôi, rất mong!
2. Nếu cho rằng (theo nhận định của ông TNT), “tâm trí chúng ta vẫn luôn hỗn loạn bởi khát vọng chiếm hữu và hưởng thụ”,… là đề cập đến chữ «dục» trong tôn giáo“, thì trường hợp “không hỗn loạn” của những xã hội phương Tây, hoặc ở những nước phát triển và ổn định châu Á như Nhật, Nam Hàn, phải giải thích như thế nào? Bởi vì, ở những nước “không hỗn loạn” ấy, chữ “dục” cũng có “trạng thái tồn tại” trong con người như ở VN. Ý tôi muốn nói là, con người của xã hội “không hỗn loạn” cũng “mang” đầy “dục” như là con người của xã hội VN.
3. Tất nhiên, trên đây chỉ là vài cảm nghĩ của tôi thôi. Chúng chắc chắn chứa nhiều điều chưa “chuẩn xác”. Rất mong những ý kiến khác của các bác!
4. Tiện đây, xin được “mách nhỏ” với ông TNT là, tôi thấy ông chưa “thuần thục” lắm cách làm “nghiêng”, hay “in đậm” mà độc giả Huy Nam đã tận tình chỉ dẫn cho chúng ta. Cách làm rất đơn giản, tôi thấy, ông đã làm được 1/2 rồi đó. Bây giờ, ông chỉ việc thay những dấu: “[” bằng dấu “nhỏ hơn”, dấu “]” bằng dấu “lớn hơn” là được! Những dấu “nhỏ hơn”, “lớn hơn” có trên bàn phím (keyboard), tôi không thể viết ra được vì chúng sẽ biết mất khi gửi PH đi. Chúc ông thành công! Trân trọng.
@ Ông Lê Quốc Trinh,
Trong một góp y trước, ông nói chỉ cần dựa vào Bát Chánh Đạo cũng đủ hiểu và tu đúng theo đạo Phật (không chắc tôi nhớ chính xác). Trong Bát Chánh đạo có Chánh ngữ, và Chánh ngữ bao gồm Ái ngữ trong đó. Bàn về đạo Phật nếu quá xa rời Ái ngữ thì là thiếu đạo vị.
Tôi hiểu Bát Chánh đạo được Phật Thích Ca giảng dạy rất sớm, là phần giáo lý chính yếu và căn bản nhất. Nhưng đó chỉ như cái khung cái sườn, đề cương, lộ trình, chưa phải là toàn bộ giáo lý của đạo Phật, bằng không Thích Ca không cần phải tại thế thêm 49 năm nữa. Thế nào là Chánh Kiến, Chánh Tư Duy…, cần được giảng giải thêm cho những người ở Ấn của thế kỷ 5 TCN hiểu, và phải chỉ rõ họ cách thức tu tập để đạt tới. Nhưng dù đức Phật giảng đến thế nào thì cũng không thể đủ, nếu nghĩ pháp Phật rất cao siêu như ông thường lặp lại. Vì vậy, Thich Ca đã nói ẩn dụ về người mù sờ voi, về Phật pháp mênh mông như lá rừng còn điều Phật có thể dạy chỉ ít như nắm lá sala trong tay, về lời Phật nói như ngón tay chỉ mặt trăng, nương theo đó sẽ thấy trăng, chứ không phải nhìn ngón tay mà thấy được trăng. Nhất là lời nói tin tưởng ở trí tuệ sẽ phát triển của các môn đồ sau này: “Hãy tự thắp đuốc lên mà đi” (sau khi Phật tịch diệt).
Từ thuyết vô ngã, diễn giảng thêm thành quan niệm về Duyên Sinh, về quan niệm Không tương đối giản đơn của đạo Phật thời Nguyên Thủy, và sau đó thành hình hệ Nam tông. Không nên lầm tưởng hay đồng hóa Nam tông hiện nay với Phật giáo thời Nguyên Thuỷ, vì giáo lý và cách hành trì của hai bên đã khác nhau nhiều. Các đệ tử Phật đời sau từ đó triển khai thành thuyết Tính Không với ý nghĩa của nguyên lý tuyệt đối, và thành hình Phật giáo Đại Thứa ở Ấn Độ, và gọi đó là Không tông của hệ phái Bát Nhã. Đồng thời, nhiều câu hỏi siêu hình được nêu ra từ thời Thích Ca, nhưng ngài đã từ chối trả lời, như “nếu vô ngã thỉ ai đang tu, ai sẽ thành đạo, ai luân hối từ kiếp này qua kiếp khác”, về sau nhiều thế hệ tăng sĩ tìm cách trả lời. Trong khi đó cũng phải kể đến ảnh hưởng qua lại của các tôn giáo, từ quan niệm về thần linh, Brahman ở Ấn, đến đạo thờ Lửa ở Ba Tư, hay Nhất thần giáo ở Trung Đông, kể cả do căn cơ, nhu cầu tâm lý của người theo đạo Phật rất khác nhau, một khuynh hướng khác gọi là Hữu tông thành hình của hệ phái gọi là Duy Thức (hay Du Già), với các quan niệm về Chân Tâm (Như lai tạng), Vọng Tâm (A-lại-da thức trôi lăn trong luân hồi), gần lúc đó có thêm niềm tin về tha lục, cứu độ của Bố Tát, của Phật ở Bắc Ấn. Một cách diễn tả mới, tôi cho là ẩn dụ, khi đi sâu vào nhiều tầng sâu kín của tâm thức, thấy ở kinh Pháp Hoa, Đại Bát Niết Bàn, nhất là ở kinh Hoa Nghiêm, là một trong hai kinh điển nền tảng của Phật giáo Đại Thừa. Tôi không tự đọc hiểu các kinh này, nên chỉ nhắc qua mà không bàn gì thêm . Nhưng nhiều người trong đạo Phât cho Không tông và Hữu tông chỉ là sự phát triển thật xa về hai hướng thấy khác nhau của Phật giáo Đại Thừa, nhưng nếu theo chính quan điểm vượt lên Nhị nguyên (còn gọi là cái nhìn Bất Nhị) của Đại Thừa thì mỗi bên cũng chỉ là một trong cách nhìn cái toàn thể là “Chân Không diệu Hữu” (là Không nhưng chân thực chứa đựng cái Có huyền diệu, không thể nghĩ biết)
Tôi đọc thấy sở dĩ kinh Phật không được chép vào thời Phật hay ngay sau đó, vì có quan niệm cho lời Phật dạy là “thiêng liêng” (sacred) không thể ghi xuống bằng chữ viết (?). Biểu tượng về Phật cũng vậy, trong nhiều thế kỷ đầu chỉ vẽ lá bố để làm biểu tượng cho sự thành đạo, và hoa sen là biểu tượng cuộc đời tu hành và giáo lý thanh cao của Phật. Nhưng về sau, do nhu cầu tâm lý hay tâm linh của nhiều giáo đồ cần có những biểu tượng cụ thể, gần gũi với họ hơn, và dần dần trong chùa Phật có nhiều hình tượng khác nhau, đến phức tạp. Tuy vậy, khuynh hướng đơn giản cách thờ phượng vẫn thấy ở nhiều tông phái.
Tôi cũng thấy thuyết tiến hoá nhìn theo cách trình bày của ông Tôn Văn không là “vật cản” đối với sự phát triển của đạo Phật, coi như là sự chấp nhận và hơn nữa sự đề cao phương hướng phát triển toàn diện ở con người. Trí Tuệ trong Phật giáo vừa là sự tiếp nối và vươn xa hơn của Lý Trí (hiểu theo nghĩa thông thường) mà đồng thời là sự khám phá, phát triển phần khác nằm trong tiềm năng của con người, tạm gọi là phần Trực giác (hay tâm linh, tùy ý người gọi) để đạt tới sự hiểu biết sâu và cao hơn, có thể được. Chính vì nghĩ vây, tôi có chỗ không đồng ý hết với bài viết của ông Huỳnh Ngọc Chiến khi thấy giải thích con người đến với tôn giáo phần lớn như vì sợ hãi. Tôi nghĩ nhận xét này là đúng (cũng như Marx và Engels nói), những chỉ ở mặt tiêu cực của tôn giáo. Ở mặt khác, con người còn có nhu cầu và luôn bị thúc đẩy bởi sự hoàn thiện chính mình, về nhiều phương diện, và có thể vì vậy con người đã tuân theo luật Tiến hoá môt cách rõ là vô ý thức, đồng thời cũng trong vô thức, muốn dùng thêm phương tiện khác ngoài khả năng của khoa học, kỹ thuật hiểu theo nghĩa hiện nay. Riêng về đạo Phật, tất cần phải thay đổi ở mỗi chặng đường phát triển, hay tiến hóa, nhưng thay đổi thế nào thì tuỳ ở khả năng của con người hành đạo.
THÔNG TIN VÀ TRI THỨC
Thưa các bác,
Về thông tin, xin được bàn thêm.
Cũng theo tài liệu tôi tham trích trên thì thông tin và tri thức được lưu giữ bằng chữ viết và trong hình thức SÁCH. Chữ viết bảo tồn tri thức và tài/di sản văn hóa của nhân loại (Schrift bewahrt Wissen und kulturelle Erbe der Menschheit). Sách có cách nay 1.500 năm. Internet ngày nay là một bước phát triển. Nguồn thông tin và tri thức dồi dào có tạo khó khăn; nhưng con người sẽ khắc phục bằng cách học và tổ chức thông tin tối ưu. (Công cụ tìm kiếm là 1 giải pháp, cải cách giáo dục luôn được các nước tiến hành). …
Về ngôn ngữ, chữ viết, văn hóa Việt Nam, tôi suy nghĩ như sau:
* Tiền nhân chúng ta đã rất thông minh và quảng đại khi tiếp thu chữ viết (Hán, Latinh, …) để tạo dựng lối viết riêng (Nôm, Quốc ngữ).
* Phương tiện đó là cần để nhằm cái đích là TRÍ TUỆ. Tổng kết cần luôn được nhắc đến là: Hiền Tài Là Nguyên Khí Quốc Gia.
* Coi văn hóa là di/tài sản chung, chúng ta có nét đẹp là: Tất cả GIÁO “đồng nguyên” (cùng nguồn). Đất nước chúng ta có tất cả các đạo phái: Phật, Jesus, Alla, …; đều được thẩm định, tiếp thu và tồn tại hài hòa bên nhau. (Có vướng mắc trong lịch sử, nhưng hy vọng khắc phục được).
Có thể tạm kết rằng:
Cản phá thông tin, phân ranh phải/trái, tự đặt định kiến (Vorurteil) là một bước lùi, phản tiến bộ. Những việc đó, xuất phát và được tiến hành – nói theo học giả Hà Sỹ Phu – từ một “tầm văn hóa thấp”.
Bạn Thanh Nguyễn hồi âm tôi:
…”Có tôn giáo nào dám khẳng định sẽ đưa nhân loại lên Thiên Đàng hay Tây Phương Cực Lạc ngay lúc còn sống nhăn răng hay không ? (Trích)
Một câu hỏi tưởng là khó trả lời, nhưng thật ra nó không đúng một chút nào! Ai lại đi đặt một câu hỏi như vầy (cho tôn giáo) bao giờ?”….
_______________________________
Sao lại không hỏi được ? Tại sao các tôn giáo chỉ hứa hẹn cho tín đồ một tương lai tốt đẹp …sau khi chết ! Bởi vì có người chết nào đội mồ sống dậy làm nhân chứng đâu nhỉ !
Nếu bây giờ tôi cắc cớ đặt điều kiện với Tịnh Độ Giáo như sau: “Hãy cho phép tôi lên thăm viếng cảnh Tây Phương Cực Lạc một lần khi tôi còn sống nhăn răng, nếu đúng cảnh thiên đường như ông A Di Đà hứa hẹn, thì tôi sẽ đem hết gia tài sự nghiệp trong đời ra làm công đức cúng dường cho ngài A Di Đà”. Điều kiện này có thể ghi vào trong hợp đồng ký kết giữa bên A và bên B chứ nhỉ ?
Đạo Phật chính thống (Thích Ca Mâu Ni) không bao giờ hứa hẹn với ai điều gì cả, Đức Phật Thích Ca chỉ tự nhận mình là người đi trước có kinh nghiệm biết lối đi, hướng đi và phương pháp tu hành (Thiền Định, Bát Chánh Đạo) Ngài sẵn lòng truyền lại hết và nhắn nhủ: “Ta là người đi trước đã thành công (Giác Ngộ), chúng sinh là những người đi sau, nếu cố công chuyên cần tu học thì cũng sẽ Giác Ngộ (thành Phật) giống như ta”. đơn giản thế thôi, Ngài không bao giờ đem cái chết ra hứa hẹn như các tôn giáo khác từng làm. Đó là sự khác biệt rõ ràng giữa Đạo Phật và tôn giáo. Xin nhớ rằng tôi nói đến Đạo Phật (con đường Giác Ngộ) chứ tôi không dùng chữ Phật Giáo vì Đạo Phật không phải là một tôn giáo. Đơn giản là thế!
TÔN GIÁO VÀ CUỘC SỐNG
Thưa quý vị,
Tôi đã chủ quan khi đọc tựa đề: Bài viết quả thực đưa ra cái nhìn chung vai trò tôn giáo trong xã hội. Bản thân tôi cũng để tâm nhiều đến việc tìm hiểu Phật giáo và tôn giáo nói chung. Tôi nghĩ Tôn giáo, Triết học, các hình thức văn hóa cùng những tri thức về tự nhiên và xã hội gồm lại thành cái phần LINH HỒN cho toàn thể các cộng đồng từ làng xã, bộ tộc đến quốc gia, etc, (CƠ XÁC). [Ý tưởng mới đi những bước đầu, chưa hoàn chỉnh]
Những trao đổi trước đây trong đề tài tôn giáo cho thấy nhu cầu tìm hiểu việc xuất hiện sự sống. Tôi tìm xem tài liệu và có được các thông tin sau (thực sự có quá nhiều tài liệu); xin chia sẻ để cùng tìm hiểu. (Các thông tin đều dựa trên khảo cổ học; thời gian tính ngược trở lại):
* 300 triệu năm – người Homo sapien đã biết chế công cụ
* 70 triệu năm – các hình thái nghệ thuật sơ khai
* 4-5 triệu năm – con người có dáng đứng thẳng (phát triển, hoàn thiện chân)
* 3 triệu năm – thuần thục tay
* 200.000 năm – Xuất hiện tiếng nói
* 10.000 năm – Bằng chứng tôn giáo (di tích đá ở Anh); Từ đây con người quan niệm: Cuộc sống không kết thúc bằng sự chết. (das Leben ist nicht vorbei mit dem Tod)
Sau khi hình thành nghệ thuật và tôn giáo thì nền văn minh (Zivilisation) mới xuất hiện và hoàn thiện, nâng cao. Tác nhân tiến trình đó là Ngôn ngữ và việc trao đổi thông tin.
Quan niệm của Phật giáo về Nhân-Duyên, về tiến trình Thành-Trụ-Hoại-Diệt đều phù hợp với cái nhìn khoa học. Nói chung, khi mất cân bằng (sinh học, tư duy, etc.) thì đều xuất hiện tai họa. Khắc phục nó chỉ có con đường đào sâu tư duy, trở lại nhân bản và giải thoát thông tin, tri thức. – Trong tinh thần đó, bài viết như lời cảnh báo khẩn thiết và kịp thời.
Thú thật với các bác là tôi không hiểu gì về giáo lý nhà Phật, mặc dầu giòng họ nội ngoại nhà tôi đều theo đạo Phật không biết từ bao nhiêu đời. Cá nhân tôi chỉ bắt đầu tìm hiểu về giáo lý đạo Phật theo cái link : http://www.quangduc.com/coban/25phpt00.html của một người trên đây mới đưa lên. Sẵn đây cám ơn người này (xin thứ lỗi vì tôi quên tên).
Góp ý của tôi trong phần này không nhằm nói đến nội dung giáo lý của đức Phật, vì tôi hoàn toàn không có tư cách, mà chỉ mong muốn được đặt vài câu hỏi để mở rộng một số vấn đề mà tác giả đã đề cập trong bài.
Trước hết tôi phải cám ơn tác giả Huỳnh Ngọc Chiến. Tác giả đã viết ra được thực trạng của xã hội Việt Nam hiện nay : [i]« Xã hội chúng ta đang đứng trước những cơn địa chấn tinh thần khiến toàn thể toà lâu đài đạo lý của cha ông bị lung lay dữ dội »[/i] đồng thời giới thiệu các giá trị cơ bản của xã hội theo quan điểm của Phật giáo.
Câu hỏi của tôi là :
1/ Tôi hoan nghênh việc phục hưng truyền thống đạo đức của giống nòi. Những giá trị của Khổng giáo, Phật giáo… lưu truyền ở VN từ hơn ngàn năm, dầu xấu hay tốt cũng đã trở thành máu thịt của Việt Nam. Nhưng giáo lý nhà Phật (hay Chúa) đã đặt ra từ ngàn năm, nhằm áp dụng cho các xã hội phong kiến lúc đó, có còn phù hợp cho con người thời đại hay không ?. Tác giả có nghĩ đến một sự « cải cách » hay « cập nhật » những cái cơ bản của giáo lý Phật giáo để đạo này phù hợp với thế giới hiện tại hay không ?
2/ Tác giả nghĩ gì về trường hợp các nước Miến Điện, Thái Lan, Campuchia… là những nước Phật giáo là quốc đạo ?
3/ Tác giả nghĩ gì về trường hợp các nước Nhật Bản, Đại Hàn, (Đài Loan)… là các nước ảnh hưởng Phật Nho sâu đậm, có thể so sánh với Việt Nam. Bí quyết nào đã giúp các nước này vượt lên ngang hàng với Tây Phương ? Bí quyết này (nếu có) có thể áp dụng cho VN hay không ?
4/ Tác giả nghĩ gì về việc một câu trong bài viết được độc giả Trương Đức trích dẫn : [i]tâm trí chúng ta vẫn luôn hỗn loạn bởi khát vọng chiếm hữu và hưởng thụ[i/] được so sánh với nhận định của Phạm Thị Hoài : (xem toàn văn trong góp ý Trương Đức) [i]không có “cảm giác an toàn và yên tâm nhất định” trong xã hội Việt Nam[/i] ?
Riêng ý kiến cá nhân của tôi về hai nhận định (của tác giả Huỳnh Ngọc Chiến và Phạm Thị Hoài) :
Tác giả Huỳnh Ngọc Chiến khi viết [i]tâm trí chúng ta vẫn luôn hỗn loạn bởi khát vọng chiếm hữu và hưởng thụ[i/] theo tôi là đề cập đến chữ « dục » trong [b]tôn giáo[/b], trong khi vấn đề mà Phạm Thị Hoài đề cập là khuyết điểm của « tổ chức xã hội » thì thuộc về vấn đề [b]chính trị[/b]. Không biết nhận xét của tôi có đúng hay không ?
Tác giả nghĩ gì về mối tương quan giữa « tôn giáo » và « chính trị » và tươnng quan này (nếu có) tại VN hiện nay ?
Ông Lê Quốc Trinh:
Có tôn giáo nào dám khẳng định sẽ đưa nhân loại lên Thiên Đàng hay Tây Phương Cực Lạc ngay lúc còn sống nhăn răng hay không ? (Trích)
Một câu hỏi tưởng là khó trả lời, nhưng thật ra nó không đúng một chút nào! Ai lại đi đặt một câu hỏi như vầy (cho tôn giáo) bao giờ?
Bác Hoà Nguyễn à,
Khi tôi nói đến Đạo Phật chính thống do Ngài Thích Ca Mâu Ni truyền dạy, thì đó là Đạo Giác Ngộ do một người bằng xương bằng thịt đã giác ngộ sáng lập, nguyên tắc căn bản của Đạo này là tu hướng Tâm, phát triển trí tuệ trong tình thương Từ Bi Hỷ Xả, không thờ phụng hình tượng, không bấu víu vào thần thánh giả tạo. Đạo này có đầy đủ mọi nguyên tắc tu tập rõ ràng minh bạch lý luận khoa học vững chắc, bao trùm nhân sinh quan và vũ trụ quan. Từ khi Ngài Cồ Đàm ra đi, thì Đạo Phật chính thống bị phân hoá chia năm sẻ bảy, nhuốm màu mê tín dị đoan, tín đồ tôn thờ hình tượng, tin vào ảo ảnh, mất lòng tin nơi chính mình và đi ngược lại con đường Giác Ngộ. Do đó tôi mới nói Tịnh Độ chỉ là một giáo phái tôn thờ hình tượng, bày trò ảo giác, đó không phải là Đạo Phật, vì Phật là Giác Ngộ (Boudha), Tịnh Độ không hề hướng tới Giác Ngộ.
Tác giả Huỳnh Ngọc Chiến định đem Tịnh Độ Tông và kinh Vô Lượng Thọ ra truyền bá để mang danh nghĩa Đạo Phật, theo tôi là không đúng sự thật. Hãy gọi đó là Tịnh Độ Giáo thì đúng hơn. Chúng ta đã bàn nát nước về bài của ông Phong Uyên trong đó tôi cũng đã từng đặt câu hỏi “Định nghĩa thế nào là Phật ?”, cho đến giờ đã ai đưa ra định nghĩa đâu. Cho nên cứ đánh đồng ông A Di Đà giả tạo thành một vị Phật mà không biết.
Đi xa hơn nữa tác giả Hùynh Ngọc Chiến lại muốn vinh danh Tịnh Độ Giáo để tái lập công bằng hoà bình trong thiên hạ, theo tôi là một chuyện ảo tưởng . Vì Tịnh Độ Giáo cũng mang tính chất Duy Ngã không khác gì các tôn giáo khác (Ấn Độ Giáo, Thiên Chúa Giáo, Hồi Giáo, Tin Lành, Jehova), không khéo lại gây thánh chiến đổ máu nữa.
Kết luận: tôi nghĩ không nên đem Đạo Phật chính gốc (Thích Ca Mâu Ni) ra làm chuyện bung xung, gây ngộ nhận, nhất là ở thời đại tin học như hiện nay.
Chào thân ái,
ôi nếu tôi thấu hiểu Phật pháp
ý thức thân tứ đại giả hợp
tội lỗi do ngã mạn vô minh
tôi đã thứ tha tôi từ trước
Cám ơn bác Huỳnh Ngọc Chiến đã đánh thêm một tiếng chuông tỉnh thức. BP
Ngày xưa ngài Cấp Cô Độc (Anathapandika) có thỉnh cầu Phật chỉ dạy cho một phương pháp dành riêng cho người cư sĩ (lay people) để sống hạnh phúc và Đức Phật đã nhận lời. Trong bài Pháp dành riêng cho ông Anathapandika và 500 người bạn cua ông trong ngành buôn bán thời đó, Đức Phật đã tuyên dạy 5 giới quý báu cho người cư sĩ. Năm giới này là bó đuốc soi đường cho những ai muốn được hạnh phúc. Năm giới này là nền tảng của cuộc sống chánh niệm của người cư sĩ. Một cuộc sống không buông thả, rất có kỷ cương và rất lành mạnh. Năm giới tân tu này đã được tăng đoàn và Sư Ông Chùa Làng Mai soạn lại rất hiện đại và cấp tiến (xin xem 5 giới này trên mạng Làng Mai), có khả năng giúp xã hội chúng ta bớt tha hoá và lành mạnh hơn. Trong quyển “for a future to be possible” (cũng đã được dịch sang tiếng Việt), có nhiều cư sĩ nổi tiếng người Mỹ theo Đạo Phật viết và họ chia sẻ kinh nghiệm tu tập của họ trên nền tảng của năm giới. Một quyển sách đáng đọc và suy ngẫm cho những ai thao thức và trăn trở về vai trò của Đạo Phật trong xã hội hiện nay.
Ông Lê Quốc Trinh :1/ “Tác giả Huỳnh Ngọc Chiến chưa đi sâu vào Đạo Phật mà đã có nhiều ý tưởng sai lầm nguy hiểm .
2/ “Tịnh Độ Tông là một giáo phái xuất thân từ bên Trung Hoa thời xa xưa, bị ảnh hưởng của đạo Lão mà mang hình thức tín ngưỡng, thờ phụng, tôn thờ và tôn vinh hình tượng giả tạo. Thành tâm cầu nguyện “Nam Mô A Di Đà Phật” để linh hồn được dẫn dắt về Tây Phương Cực Lạc sau khi chết….
Tôi thấy ông Lê Quốc Trinh nhận định như trên là sai lầm (tuy chẳng nguy hiểm cho ai).
1/ Tôi nghĩ trong bài này ông Huỳnh Ngọc Chiến chưa đi sâu vào đạo Phật, chỉ mới trình bày một góc nhìn, nhưng chứng tỏ hiểu biết sâu và rộng về đạo Phật, ít ra có nhiều công phu nghiên cứu đạo Phật, và các tôn giáo nói chung. Riêng tôi tuy không đồng ý với ông ở một vài điều. nhưng có thể do tôi hiểu đạo Phật không đúng như ông, khi không nghĩ giống như ông (ở vài điểm)
2/ Nhiều người và tôi đã viết ở đây nhiều lần Tịnh Độ tông có gốc từ Ấn Độ, thuộc Đại Thừa, đã phát triển ở Ấn trước khi được truyền sang Trung Quốc. Tuy tông Tịnh độ kể như được thành lập ở Trung Hoa từ thời Huệ Viễn (334-416), lúc ông này mở ra Bạch liên xã ở Lư Sơn (Triết Giang), nhưng Huệ Viễn đã dựa vào các kinh điển tiếng Phạn được dịch ra Hán tự , như Amitabha-sutra (A Di đà kinh), Amitayurdhyana-sutra (Quán Vô lượng thọ kinh), là hai kinh điển căn bản của tông Tịnh Độ còn dùng ở TQ, Nhật, và VN. Trước nữa ở Ấn còn có kinh Sukhavati-vyuha (Đại Thừa Vô lượng thọ trang nghiêm). Về sau, Mật tông có kinh Aparimitayur dharani (Vô lượng thọ quyết định Quang minh vương Đà la ni). Ông Trinh từng nói thời internet này chỉ cần Google là có đủ hiểu biết về đạo Phật, sao không tìm hiểu Tịnh Độ tông thử một lần, mà chỉ dựa vào một thiên kiến sai lạc tôi tin có từ nhỏ. Tôi có kinh nghiêm bản thân là dù đọc nhiều kinh sách Phật cũng chưa chắc hiểu đúng được đạo Phật.
Tịnh Độ tông ở Ấn cũng ảnh hường đến Mật tông Tây Tạng (ông Trinh cho là có đọc sách Mật tông của Tây Tạng). Trong Mật tông Tây Tạng, tư tưởng Phật A Di Đà bàng bạc trong nhiều pháp quán tường, trong Tử Thư Tây Tạng (The Tibetan Book of Living and Dying), và có sách ghi chép niềm tin (dân gian)ở Tây Tạng cho Ban Thiền Lạt ma là hóa thân của Phật A Di Đà , và Đạt lai Lạt ma là hóa thân của Bồ tát Quan Thế Âm (nhưng sách cũng không ghi tường tận). Dù sao, có thể khẳng định tín nguyện và pháp tu Tịnh độ không phát xuất từ Trung Hoa , và không hề bị ảnh hưởng của Lão giáo. Ông Trinh thử cho ảnh hưởng đạo Lão đó thấy ở chỗ nào, và nếu cho là ở tôn vinh hình tượng, thì Thiền tông và Nam tông đều thờ Phật tượng. Thêm nữa, cõi Cực Lạc của Tịnh Độ không phải là Thiên Đàng trong Thiên Chúa giáo hay Hồi giáo, và A Di Đà, được quan niệm là người tu đắc đạo thành Phật, không có vai trò sáng thế, và quyền năng siêu việt của Thượng Đế như các tôn giáo Hữu thần.
Đọc đoạn trích dẫn này:
“Huỳnh Ngọc Chiến пишет: Câu này đã được văn hào Dostoievski triển khai như là tư tưởng chủ đạo trong tiểu thuyết vĩ đại “Anh em nhà Karamazov”. Văn hào Nga này đã cảnh báo nếu con người sống với tư tưởng “nếu không có Thượng đế thì tất cả đều được phép làm” …
__________________________________
Trời đất ! Lịch sử đẫm máu của nhân loại trong các cuộc thánh chiến kinh hoàng cho thấy “con người tạo dựng Thượng Đế và nhân danh Thượng Đế chỉ để tranh giành quyền lực (thần quyền), tìm cách giết nhau, xâu xé tàn bạo với nhau mà thôi”.
Tác giả Huỳnh Ngọc Chiến chưa đi sâu vào Đạo Phật mà đã có nhiều ý tưởng sai lầm nguy hiểm.
Đạo Phật là đạo đưa con người đến gần nhau hơn, sống thật với chính mình và với môi trường xung quanh. Đạo Phật chính thống của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni không hề tạo dựng hình ảnh Thượng Đế hay thần thánh chi hết, Đạo Phật đưa con người vào bên trong nội tâm để phát triển trí tuệ đi đôi với tình thương Từ Bi Hỷ Xả để thương yêu nhau, không cần dựa vào bất kỳ hình ảnh giả tạo nào từ bên ngoài.
Tịnh Độ Tông là một giáo phái xuất thân từ bên Trung Hoa thời xa xưa, bị ảnh hưởng của đạo Lão mà mang hình thức tín ngưỡng, thờ phụng, tôn thờ và tôn vinh hình tượng giả tạo. Thành tâm cầu nguyện “Nam Mô A Di Đà Phật” để linh hồn được dẫn dắt về Tây Phương Cực Lạc sau khi chết, chẳng khác gì bên Công Giáo “Cầu nguyện Chúa thì được lên Thiên Đàng” sau khi chết. Có tôn giáo nào dám khẳng định sẽ đưa nhân loại lên Thiên Đàng hay Tây Phương Cực Lạc ngay lúc còn sống nhăn răng hay không ?
“Khi nào chúng ta chỉ biết chạy theo những giá trị phù du của vật chất, xem đó là những giá trị tối thượng trong cuộc sống thì tâm trí chúng ta vẫn luôn hỗn loạn bởi khát vọng chiếm hữu và hưởng thụ. Và sự hỗn loạn trong tâm trí chúng ta phóng chiếu thành sự hỗn loạn trong xã hội. Do đó, sự hỗn loạn trong xã hội chỉ có thể chấm dứt khi sự hỗn loạn trong nội tâm mỗi người chấm dứt. Mà sự hỗn loạn trong nội tâm mỗi người chỉ có thể chấm dứt khi con người có được sự định hướng tinh thần chân chính. Để góp phần vãn hồi sự suy đồi đạo đức trong xã hội hiện nay, có lẽ chúng ta phải cần đến một cái gì đó vượt lên trên lý trí : tiếng nói của tôn giáo trong thế giới tâm linh.”(Huỳnh Ngọc Chiến)
Đọc bài viết rất sâu sắc này của tác giả HNC, tôi nhớ đến đoạn văn của nhà văn Phạm Thị Hoài, mà tôi mới đọc cách đây hai ngày trong bài “Tư cách trí thức Việt Nam” (tại link này trên Dân luận: http://danluan.org/node/668 ): “Theo cách nhìn của tôi, thì sức mạnh của một xã hội là khả năng đem lại cho các thành viên của nó cảm giác an toàn và yên tâm nhất định. Người ta có thể nghèo, nhưng nếu người ta có được một cảm giác an toàn nhất định, điều đó quan trọng hơn. Nếu không có cảm giác ấy thì người ta chỉ có thể miễn cưỡng sống tạm cuộc đời của mình và đương nhiên không có một động cơ nào đủ mạnh để sống tiếp cuộc đời của những thế hệ trước, sống trước cuộc đời của những thế hệ sau và sống chung cuộc đời của những kẻ cùng thời. Nói như thế thì xã hội Việt Nam là một tập hợp tạm bợ, rời rạc và hoàn toàn không hữu cơ của những cá nhân hoang mang và bất ổn.”(trích Phạm Thị Hoài)
Phải chăng nguyên nhân của cái “sự hỗn loạn trong tâm trí chúng ta” mà tác giả HNC nói đến chính là cái sự không có “cảm giác an toàn và yên tâm nhất định” trong xã hội Việt Nam? Là một độc giả thường xuyên của talawas này, tôi nhận thấy là liên tục trong những ngày gần đây, các tác giả như chị Song Chi, bác Trần Quốc Việt, Hồ Phú Bông,… và bây giờ là Huỳnh Ngọc Chiến, đã đưa đến bạn đọc những bài viết “mổ xẻ” tình trạng xã hội con người Việt Nam để tìm ra nguyên nhân của cái sự “hỗn loạn về mọi mặt của nó. Và tôi có thể nói, phần nào các tác giả đã giúp những độc giả như tôi đến được rất gần “vấn đề”. Tức là ý tôi muốn nói là các nhà văn, tác giả đã có chung một suy nghĩ về “nhân tình thế thái”, hay nói cách khác là “những tư tưởng lớn gặp nhau”. Tôi lại nhớ tới lời phát biểu của Nhà văn Nga Aleksandr Solzhenitsyn, người đoạt Giải Nobel Văn chương năm 1970, là “Và nếu có ai yêu cầu tôi xác định vắn tắt đặc điểm chính của toàn bộ thế kỷ hai mươi, thì ở đây, tôi cũng không thể nào tìm được lời nào rõ ràng hơn và súc tích hơn là lặp lại: Con người đã quên Chúa.” (trích trong bài Aleksandr Solzhenitsyn – Con người đã quên Chúa). Thế mới thấy cái ý nghĩa của câu nói “những tư tưởng lớn gặp nhau” nó mới chí lí làm sao!
Và nhân nhắc tới Nhà văn Aleksandr Solzhenitsyn, tôi xin được trích dẫn ra đây ý nghĩ của ông, mà tôi rất tâm đắc, đó là “Có người sẽ hỏi chúng ta: văn học có thể làm gì để chống lại sức tấn công tàn khốc của bạo lực công khai? Ðây: chúng ta không quên rằng bạo lực không sống một mình và không có khả năng sống một mình: nó nhất thiết phải kết gắn với sự dối trá. Giữa bạo lực và dối trá là một mối quan hệ sâu sắc nhất, tự nhiên nhất, ruột thịt nhất: bạo lực không có gì để che đậy ngoài dối trá, và dối trá không có gì để bấu víu ngoài bạo lực. Bất kì ai đã một lần tuyên bố bạo lực là phương thức của mình, người đó nhất định phải chọn dối trá làm nguyên tắc của mình. Khi bắt đầu sinh ra, bạo lực hành động công khai và thậm chí tỏ ra kiêu hãnh. Nhưng khi đã lớn mạnh, có chỗ đứng, nó cảm thấy gió bão rít quanh mình và không thể tồn tại tiếp mà không trốn vào trong dối trá, ngụy trang bằng những lời lẽ ngọt ngào của dối trá. Bạo lực không phải bao giờ cũng trực tiếp ra tay bóp cổ, đa phần nó chỉ đòi hỏi thần dân của nó một lời thề dối trá, một sự tham dự vào dối trá.
Và một bước giản dị của một con người dũng cảm giản dị: không tham dự vào dối trá, không ủng hộ những hành động dối trá! Cứ để nó đến và thậm chí thống trị trong thế giới – nhưng không thông qua ta! Nhà văn và nghệ sĩ còn có thể làm nhiều hơn thế: chiến thắng dối trá! Chính trong cuộc chiến đấu với dối trá, nghệ thuật bao giờ cũng đã và đang chiến thắng – hiển nhiên, không chối cãi được đối với tất cả! Dối trá có thể chống được rất nhiều thứ trên thế giới này, nhưng không thể chống được nghệ thuật.
Và khi dối trá bị xua tan – bạo lực sẽ hiện ra trần trụi một cách đáng ghê tởm – và bạo lực rệu rã sẽ sụp đổ.”(trích Alekxandr Solzhenitsyn – Diễn từ Nobel (1970))
[…] Huỳnh Ngọc Chiến пишет: Câu này đã được văn hào Dostoievski triển khai như là tư tưởng chủ đạo trong tiểu thuyết vĩ đại “Anh em nhà Karamazov”. Văn hào Nga này đã cảnh báo nếu con người sống với tư tưởng “nếu không có Thượng đế thì tất cả đều được phép làm” … […]