Hà Sĩ Phu – Khóc Hữu Loan
19/03/2010 | 7:30 chiều | 24 Comments
Category: Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Hữu Loan
Nhà thơ Hữu Loan (Ảnh: talawas)
talawas – Nhà thơ Hữu Loan vừa qua đời tại Thanh Hóa hôm qua, ngày 18 tháng Ba 2010, hưởng thọ 95 tuổi. Tưởng niệm ông, một trong những nhà thơ Việt Nam thế kỷ XX nổi bật, một trong những nhân cách trí thức được đồng nghiệp và công chúng ngưỡng mộ, mời độc giả thưởng thức câu đối “Khóc Hữu Loan” của tác giả Hà Sĩ Phu và đọc lại một số bài viết của ông và về ông trên talawas:
Hữu Loan, “Tự phỏng vấn”
Hữu Loan, “Phê bình ‘Thơ chiến sĩ’ của Hồ Khải Đại”
Hữu Loan (viết chung với Hoàng Cầm và Trần Duy), “Chúng tôi cực lực phản đối luận điệu vu cáo chính trị – Trả lời bạn Nguyễn Chương và báo Nhân dân”, Nhân văn số 2
Hữu Loan, “Lộn sòng”, truyện ngắn, Giai phẩm mùa Đông 1956, tập I
Hồ Bất Khuất, “Gặp trưởng lão làng thơ Việt”
Hoàng Văn Chí “Trăm hoa đua nở trên đất Bắc” (phần viết về Hữu Loan)
_____________________________
Khóc vợ, có hoa tím phân ưu, tiếng khóc hóa lời ca,
“thăm thẳm chiều hoang” thành bất tử!
Khinh vua, rủ đá xanh làm bạn[1], giọng khinh vào câu đối,
“ăn dân hết nước” lại trường sinh?[2]
© 2010 Hà Sĩ Phu
© 2010 talawas
[1] Hữu Loan tự bỏ chức vụ, về Thanh Hóa chở đá để mưu sinh.
[2] Câu đối xướng họa giữa Hữu Loan và Tú Sót:
– Bác bôi tôi không bằng tôi bôi bác! (Tú Sót – Nghệ An)
– Mày ăn dân hết nước, dân ăn mày! (Hữu Loan – Thanh Hóa)
@ Nguyễn Việt:
Tôi khác quan điểm với bác Nguyễn Việt! Tôi cũng đã đọc các bản tin như dẫn chứng của bác và các bản tin đó không dám nói rõ lý do nghiệt ngã nào về một Hữu Loan thồ đá nuôi con! Kết luận của tôi là: “Sống không cho ăn, chết làm văn tế ruồi”!
@ Phan Nhiên Hạo và các bác:
Tôi khá đồng tình với bác Lê Văn là quí cụ Phan Khôi, Nguyễn Hữu Đang, Phùng Cung .. đều tiêu biểu trong Nhân văn và Giai phẩm, khác với các Thi sĩ được “phục hồi nhân phẩm” và đã nhận được “giải an ủi” của Đảng vào cuối đời!
Khi sống thời chẳng cho ăn
Đến khi chết xuống làm văn tế ruồi
Ông Phan Nhiên Hạo phát biểu có phần cực đoan nhưng không phải là vô lý. Huyền thoại “Nhân văn Giai phẩm” đã bị cái Giải thưởng Nhà nước năm 2007 quất cho gần chết.
Ông Lê Đạt vừa lãnh giải thưởng vừa quay lại khen Nhà nước là có “cử chỉ đẹp”. Mà đúng ra Nhà nước chả có cử chỉ nào đẹp cả, họ chỉ trao giải thưởng cho những tác phẩm đúng tiêu chuẩn lề phải, chứ không phải họ muốn phục hồi giá trị của “Nhân văn Giai phẩm”. Giải thưởng Nhà nước trao cho “Trường ca Bác” của Lê Đạt thì quá xứng!
Với màn kịch “cử chỉ đẹp”, ông Lê Đạt làm ra vẻ như “Nhân văn Giai phẩm” được Nhà nước CS công nhận. Đây là màn kịch chán nhất vì lập tức bị Nhà nước nói toạc ra mục đích của Giải thưởng. Màn kịch chấm dứt rất ngượng ngùng.
“…Tôi tâm niệm rằng Hữu Loan không thèm “khinh” ai cả.” (NVT)
Nhưng :
“Đi ăn cắp và làm cán bộ (CS) là tôi không làm !”
(Hữu Loan, trả lời một cuộc phỏng vấn).
Đào Uyên Minh không vì năm đấu thóc mà khôm lưng quỳ gối: “Qui khứ lai từ”, về với ruộng hoang vườn rậm.
Trong thế đời bể dâu ngang trái vạn lần hơn, Hữu Loan không những không cần thẹn với “ông Tiềm”, mà còn hơn nhiều thế nữa.
(Xin lỗi, bất đắc dĩ phải đi làm một thứ so sánh vô nghĩa này)
Một nén hương lòng của kẻ thất phu gửi đến bậc Đại Trượng Phu.
Một đời “không làm nhà vì bận làm người”.
Tôi tâm niệm rằng Hữu Loan không thèm “khinh” ai cả.
Ông mỉm cười ra đi và trở về!
“Khóc vợ” đối với “khinh vua” có chuẩn không? Bác Hà Sĩ Phu?
một cốt cách, một con người kì lạ, một tài năng thật đáng trân trọng và ngưỡng mộ!
” Tôi hoàn toàn không đồng ý với ông Phan Nhiên Hạo. (Lê Văn)
Thiển nghĩ, chỉ cần đọc kỹ, nếu cần thì còn phải đọc giữa những hàng chữ nữa, hồi ký GHI của Trần Dần do Phạm Thị Hoài công bố và chú thích, cũng có thể cho ta thấy nhận định của PNH tuy không hoàn toàn chính xác nhưng cũng không phải là hoàn toàn không có cơ sở. Tuy nhiên cũng phải nói thêm rằng, chính vì vậy người ta càng thấy rõ sự nhẫn tâm, sự tàn độc của chế độ đối với tất cả những ai không chịu tung hô họ, cụ thể là sự ra roi khiếp đảm của ông trùm văn nghệ Tố Hữu cùng với sự hèn hạ, vô nhân cách của “dàn đồng ca chống nhân văn” dưới trướng ông ta, trong đó có những “mặt lớn” như NCH sử dụng cả đến những ngôn từ chửi bới đểu cáng chưa từng thấy trong văn học ta “…Nhắn bảo Phan Khôi khốn kiếp hay/…Văn chương đ.m. thằng cha bạc/ Tiết tháo, tiên sư cái mẽ ngoài…” Cho nên dù có phải nhắc đến những “phần mềm” này khác trong Nhân Văn Giai Phẩm thì cũng là hiểu được, thông cảm được, “cũng nhân tâm ấy há thiên lý nào” cả đấy thôi…và cũng chỉ thấy trào lên một niềm xót thương chung và căm hận !
Cái chết của Nguyễn Hữu Loan đuợc dư luận trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm. Báo chí hải ngoại thì khỏi nói làm gì, quá dễ hiểu. Báo chí trong nuớc hầu hết đều đăng tin về cái chết này, không phải vì Hữu Loan nổi tiếng bởi bài thơ „Màu tím hoa sim“, mà vì số phận nghiệt ngã của ông đã thành một huyền thoại trong lòng dân. Không ai muốn đứng ngoài cuộc trong dịp này, thậm chí hội nhà văn Việt Nam đã cử một phái đoàn cao cấp do chính ông Hữu Thỉnh dẫn đầu về tận cái làng quê khỉ ho cò gáy của cụ Hữu Loan để dự đám tang. Có thể nói cái chết của cụ đã thành một vấn đề có tính chất quốc sự, do vậy có lẽ Ban Tuyên huấn Trung ương đã phải ra một văn bản chung để tất cả các báo đăng giống nhau. Chỉ đơn cử hai bản tin trên Tuổi Trẻ và Nguời Lao Động thì thấy dàn đồng ca này khóc cụ như thế nào!
Trích TTO:
“Thi sĩ Màu tím hoa sim đã an nghỉ trên đồi sim
Năm 1943, ông về quê gầy dựng phong trào Việt Minh. Khi Cách mạng tháng Tám diễn ra, ông làm phó chủ tịch Uỷ ban khởi nghĩa huyện Nga Sơn. Trước năm 1945, ông đã từng là cộng tác viên trên các tập san Văn học, xuất bản tại Hà Nội.
Sau Cách mạng tháng Tám, ông được cử làm Ủy viên văn hóa trong Ủy ban hành chính lâm thời tỉnh Thanh Hóa, phụ trách các ty: giáo dục, thông tin, thương chính và công chính.
Bước sang cuộc kháng chiến chống Pháp, Hữu Loan tham gia quân đội nhân dân Việt Nam, phục vụ trong Đại đoàn 304. Sau năm 1954, ông có thời gian làm việc tại báo Văn nghệ (Hội nhà văn VN). Sau đó, ông về sinh sống tại quê nhà đến khi qua đời.” http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=369159&ChannelID=10
Trich Nguời Lao Động:
“Năm 1943, ông về quê gây dựng phong trào Việt Minh, và khi cuộc Cách mạng tháng Tám nổ ra, ông làm Phó chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa huyện Nga Sơn.
Trước năm 1945, ông đã từng là cộng tác viên trên các tập san văn học, xuất bản tại Hà Nội.
Sau Cách mạng tháng Tám, ông được cử làm Ủy viên Văn hóa trong Ủy ban hành chính lâm thời tỉnh Thanh Hóa, phụ trách các ty: Giáo dục, Thông tin, Thương chính và Công chính.
Kháng chiến chống Pháp, Hữu Loan tham gia quân đội Nhân dân Việt Nam, phục vụ trong Đại đoàn 304. Sau năm 1954, ông có thời gian làm việc tại Báo Văn Nghệ. Sau đó, ông về ở tại quê nhà đến ngày nay.”
http://www.nld.com.vn/2010031908382916P0C1020/vinh-biet-nha-tho-mau-tim-hoa-sim.htm
Tờ báo mạng lớn nhất Việt Nam là VNN vì không muốn đứng chung trong nhóm đó nên có đăng bài viết của Nguyễn Thụy Kha về Hữu Loan, nhưng cũng không dám động đến những nguyên nhân của bi kịch đã giáng xuống cuộc đời ông
Trích VNN:
“Ở Việt Nam, Hữu Loan là người phát ngôn bi kịch ấy bằng thơ đầu tiên. Một bài thơ xuất thần được trả giá bằng cái chết đau thương của chính vợ nhà thơ – bà Lê Đỗ Thị Ninh. Và với việc phát ngôn bi kịch này, ngược với cách tuyên truyền tụng ca ngày đó, Hữu Loan đã chính thức là “người đi bộ ngược chiều” trong nhiều năm tháng của lịch sử văn học Việt Nam.”
http://www.tuanvietnam.net/2010-03-19-huu-loan-nguoi-di-bo-nguoc-chieu
Dù sao việc đưa tin đồng loạt về cái chết của cụ đã chứng tỏ phần nào sự nhìn nhận lại phong trào Nhân văn Giai phẩm ở Việt Nam. Còn chuyện xập xí xập ngầu nhằm đánh tráo trắng đen vẫn là truyền thống của bọn tiểu nhân xưa nay.
@Phan Nhiên Hạo
“Hữu Loan là nhà thơ duy nhất, bằng nhân cách tuyệt vời của ông, đã giữ cho huyền thoại Nhân Văn Giai Phẩm không bị đổ vỡ hoàn toàn.”
Thưa bác PNH, nếu không có tấm gương hiên ngang bất khuất của cụ Hữu Loan thì bác coi tất cả những nguời còn lại của phong trào Nhân Văn Giai Phẩm là đồ bỏ đi sao? Theo tôi, đa số họ, kể cả những nguời đuợc chính thức phục hồi, thậm chí đuợc truy tặng huân chương nọ kia, đều là những nhân cách lớn của trí thức Việt
Theo tôi bác nên rút lại lời nhận xét báng bổ trên đây.
Kính bác
“Hữu Loan là nhà thơ duy nhất, bằng nhân cách tuyệt vời của ông, đã giữ cho huyền thoại Nhân Văn Giai Phẩm không bị đổ vỡ hoàn toàn” (Phan Nhiên Hạo).
Tôi hoàn toàn không đồng ý với ông Phan Nhiên Hạo. Chủ chốt của NV – GP là những Phan Khôi, Nguyễn Hữu Đang, Thụy An, Trần Dần, Phùng Cung, Phùng Quán… và còn nhiều nữa. Cuộc đời các vị này vẫn hiên ngang và trung thực cho đến hơi thở cuối cùng, tuy có thể không “sáng chói” như Hữu Loan (?). Và hình như Hữu Loan cũng không hẳn nằm trong “phong trào” NV – GP.
Hữu Loan đối với tôi tới những năm cuối của thế kỷ trước chỉ là một cái tên của một tác giả bài thơ được người ta lấy ý phổ nhạc hơi bị nhiều. Với một cái tên (xin lỗi) có vẻ cải lương, sên sến, phải thú thực là tôi không để ý và có cơ hội biết về những chuyện liên quan đến đời của ông. Có sách có báo gì đâu để mà đọc, lâu lâu lọt vào lúc nhậu nhẹt với mấy người bạn già thì họ cũng kể này nọ nhưng nói chung vào thời buổi đó tôi “nô ke”. Rồi tới những năm đó tình cờ tôi lại được đọc chuyện “Hành Trình Cuối Đông” được đăng trên báo “Cánh Én” trên mạng thời đó, trong câu chuyện có ba nhân vật gây ấn tượng với tôi qua sự mô tả (chắc tôi bị ảnh hưởng từ trò đọc lén, đọc ké chuyện chưởng, chuyện Thủy Hử…) đó là Hữu Loan, Bắc Sơn và Như Mây. Sau đó cũng từ Cánh Én tôi được tiếp cận với “Thư gửi mẹ …” và những bài viết của người khác vân vân … Thấy hay tôi có chép lại in ra giấy cho bạn bè, mà phải biết thời đó (vê kép)3 vẫn còn chập chững lắm, “fontes” phiếc này nọ còn loạn xà ngầu, lúc cài lên Word những con dấu cứ chạy lung tung, rồi chuyển qua pdf cũng trần ai. Từ đó qua mạng nếu có thể tôi mới tìm hiểu sâu về thơ văn của ông và nhiều người khác, internet có cái lợi lan tỏa này cho nhanh chóng khỏi tốn công kiếm sách kiếm vở tận đâu đâu.
Từ đó tới nay tôi vẫn thật tình cảm phục “nhóm Đà Lạt”. Chuyện ông Hữu Loan về thồ đá cùng sống với vợ con mà vẫn còn bị những tên mất dạy CA kiếm chuyện làm tôi (vui thôi mà) đặt ông ở vị trí ít nhất như là Tiêu Phong. Dòm hình dáng ông già không ai ngờ ông có một trái tim lớn như thế.
Sẵn tiện đây tôi cũng xin gởi lời cám ơn ông Hà Sĩ Phu và nhóm Đà Lạt, chúng bạn và tôi đã học nhiều điều hay ở nơi nhóm đó lắm.
Bản “Hành Trình Cuối Đông” hôm nay lại được thấy ở đây:
http://thuvien.maivoo.com/Bai-viet-c3/Hanh-Trinh-Cuoi-Dong-d1520
Tưởng tiếc nhà thơ Hữu Loan
Ông sáng tác những bài thơ bi tráng
Ông gian lao trên đất nước tang thương
Ông bất khuất khi bao người chịu khuất
Ông biểu trưng cho dân khí can trường
Kính cẩn cúi đầu xin thắp nén hương
Bắc Phong
@Phan Nhiên Hạo
Ý ông Phan Nhiên Hạo thật chính xác. Thời Nhân văn chỉ còn một Hữu Loan xứng đáng là nhà thơ khí tiết. Thơ khóc vợ lãng mạn đến mức bị cấm vì sợ ảnh hưởng đến tinh thần chiến đấu của quân sĩ (quá nhầm!). Tiết tháo đến mức tự bỏ chức vụ về thồ đá để mưu sinh. Tôi nhớ trong một lần trả lời phỏng vấn rằng sao ông tự bỏ về, ông bảo đất Thanh Hóa là đất Trạng, Trạng thích chửi vua, tôi không thích ca ngợi ông vua … nên phải bỏ về.
Mềm như hoa và rắn như đá. Thương vợ đến thế, mà khinh vua đến thế là Hữu Loan.
Hữu Loan đã lưu lại cho người Việt Nam tài Thơ và Nhân cách.
Chỉ là nỗi đau riêng, bài Màu tím hoa sim đã biến thành biểu tượng của tình yêu nghiệt ngã trong chiến tranh.
Sự dũng mãnh của một trí thức trước đàn áp của cả một chế độ độc tài toàn trị. Nếu đa số trí thức Việt Nam có được bản lãnh như Hữu Loan thì chắc Việt Nam không như hiện tại. Bức tranh cuộc đời của Hữu Loan vẽ ra không hẳn là hình ảnh của một cụ già quắc thướt mà là hình bóng của một thứ quỉ dữ trước thân phận con người.
Hữu Loan là nhà thơ duy nhất, bằng nhân cách tuyệt vời của ông, đã giữ cho huyền thoại Nhân Văn Giai Phẩm không bị đổ vỡ hoàn toàn.