Dương Tường – Sống chung với kiểm duyệt
16/12/2009 | 8:00 sáng | 21 Comments
Category: Báo chí - Truyền thông, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Thơ đến từ đâu > Xuất bản sách trong nước
Ngay sau hôm từ Paris về, tôi nhận được cuốn Thơ đến từ đâu của Nguyễn Đức Tùng do nhà văn Trần Thị Trường mang đến tận nhà. Mấy tuần ở châu Âu, không có cơ hội lướt mạng, giờ tôi mới biết cuốn sách đã được đón nhận rôm rả đến thế, với những í kiến bình luận và phản hồi nhiều chiều, thẳng thắn, đôi khi nghịch tai đối với một số người. Trong mail chúc mừng gửi Nguyễn Đức Tùng ngay khi nhận được sách, tôi có viết: “Không phải năm nào, mùa nào cũng ra được một cuốn sách như thế.”
Hình như cho đến nay, chưa có cuộc tập hợp đông đảo các gương mặt thơ trong nước và hải ngoại đến thế – 25 nhà thơ, vì phải kể cả Du Tử Lê, Nguyễn Thụy Kha, Trần Mạnh Hảo (góp mặt trong bài “Mừng vui còn có hôm nay” khép lại tập sách) và chính tác giả Nguyễn Đức Tùng nữa. Môt lựa chọn chưa hẳn là tiêu biểu, nhưng bao gồm nhiều phong cách, khuynh hướng, quan niệm thơ khác nhau, đủ để cho thấy sự đa dạng của thơ Việt hôm nay. Với ưu tâm hướng đến một giao hòa và đồng cảm trong khác biệt, và bằng kiến văn của mình, Nguyễn Đức Tùng đã tạo nên những cuộc đàm đạo thú vị, có chiều sâu, vượt ra khỏi khuôn khổ thuần túy mĩ học của câu hỏi “thơ đến từ đâu”. Tôi thấy ở đây cả tâm lẫn tài.
Trong quá trình giao dịch với những bên liên quan để ra sách, Nguyễn Đức Tùng đã rất nghiêm túc và cẩn trọng tiến hành theo ba bước: 1/ gửi thư xin phép tất cả các nhà thơ liên quan; 2/ đồng gửi bản phỏng vấn đã đăng trên talawas cho ban biên tập nhà xuất bản và nhà thơ liên quan; 3/ gửi lại nhà thơ liên quan bản đã biên tập (version finale) để xin í kiến lần cuối. Vậy là mọi sửa đổi hay cắt bỏ, nếu có, đều do sự thỏa thuận của ba bên. Vậy mà khi sách ra, vẫn có những sửa đổi, cắt bỏ sau thỏa thuận cuối cùng, thậm chí loại cả bài (trường hợp Lý Đợi). Đó thật là điều đáng tiếc.
Có thể có nhiều lí do, nhưng suy cho cùng, nguyên nhân sâu xa vẫn là sự ngự trị của chế độ kiểm duyệt ngặt nghèo, áp lực của nó luôn đè nặng lên tất cả những người làm công tác biên tập. Đó là một thực tế, thực tế ở một nước mà tất cả các nhà xuất bản đều là của Nhà nước, thuộc quyền quản lí của Nhà nước, cái thực tế ấy ta phải tạm chấp nhận sống chung với nó như người dân ở một số vùng cao phải sống chung với lũ vậy.
Bình tĩnh và khách quan nhìn lại, tình hình bây giờ đã khác xa thời chúng tôi. Tin tôi đi, thế hệ chúng tôi đã sống những ngày tăm tối hơn nhiều, quay trái quay phải đều đụng tabou! Nhiều tác phẩm của bọn tôi đã phải nằm ngăn kéo, des œuvres en souffrance (tiếng Pháp có những thành ngữ thiệt hay!), hàng chục năm trời. Phải, nhìn lại, quãng đường đã vượt qua trong tiến trình đấu tranh cho dân chủ, không phải là ngắn. Tôi cho rằng những cố gắng để tiến tới hòa giải và hội nhập cũng góp phần vào tiến trình ấy. Xin đừng nói rằng hòa giải và hội nhập là chuyện của các nhà chính trị. Trên thực tế, giới văn nghệ và trí thức trong nước cũng như ngoài nước đã làm được rất nhiều trong lĩnh vực này. Và chẳng phải những tờ báo giấy và báo mạng như Hợp Lưu, talawas, Diễn Đàn từ trước đến nay đã hoạt động theo hướng đó sao?
Cho nên, dù thế nào, tôi vẫn nghĩ Thơ đến từ đâu là một cuốn sách quan trọng. Và tôi thành thật “mừng vui còn có hôm nay”.
© 2009 Dương Tường
© 2009 talawas blog
(Xem bài Dương Tường trả lời phỏng vấn của Nguyễn Đức Tùng trong loạt bài “Thơ đến từ đâu” trên talawas bộ cũ)
Kính thưa ông Dương Tường,
Tui rất quí mến ông từ câu chuyện “Dương Tường bán máu”.
Nhưng tui không chịu được câu này của ông “Vậy mà khi sách ra, vẫn có những sửa đổi, cắt bỏ sau thỏa thuận cuối cùng, thậm chí loại cả bài (trường hợp Lý Đợi). Đó thật là điều đáng tiếc.”
Mà theo tui thì đó là điều đáng tủi nhục. Sống trong đất nước 1000 năm Thăng Long mà nhà văn, nhà thơ, người cầm bút còn phài thấy cảnh này thì không biết tủi nhục sao?
Không có gì đau đón bằng khi tạo đứa con mình ra bị người ta bóp méo.
Chúng ta thà chui, luồn, trốn tránh, bị trù dập nhưng đứa con sáng tạo chúng ta còn nguyên vẹn.
Và ông còn có câu “ta phải tạm chấp nhận sống chung với nó như người dân ở một số vùng cao phải sống chung với lũ vậy.”
Lũ là thiên nhiên còn “nó” thì ở đâu ra?
Có lẽ cả đời ông sống tạm với “nó” quen rồi, mà bây giờ khuyên “ta phải tạm”, tạm đến bao giờ? 1000 năm Thăng Long đủ chưa?
@P.
“Những phản hồi thì dễ có tính đối thoại hơn nhưng hoặc đôi khi đối thoại đó chỉ để đọc cho vui chứ cũng chẳng mở ra sự tranh luận nào đàng hoàng cả.”
Những rủ rỉ của hiền hữu đúng cả, thực ra viết phản hồi thì cũng chẳng mong mở/đóng được cái gì, nhưng có cái thú là mình cũng đấm với được, cũng là một hình thức ăn theo, thôi thì “ai có dao dùng dao, ai có súng dùng súng, ai có thúng,mủng tùng xoèng… cứ việc gõ tướng lên như cứu nguyệt thực ấy, ít nhất là bạo chúa chúng cũng mất ngủ, kẻ gian chúng cũng bớt lộng hành; hơn nữa khi gặp một đôi điều lý thú, đôi điều tâm đắc, mình tưng tửng đôi khúc tán dương người viết gần xa, gặp những sai sót, hồ nghi mình gửi lời chất chính, học hỏi… những điều ấy không phải là không có đôi điều thú vị phải không ạ!
Ông Dương Tường viết: “Trong quá trình giao dịch với những bên liên quan để ra sách, Nguyễn Đức Tùng đã rất nghiêm túc và cẩn trọng tiến hành theo ba bước: 1/ gửi thư xin phép tất cả các nhà thơ liên quan; 2/ đồng gửi bản phỏng vấn đã đăng trên talawas cho ban biên tập nhà xuất bản và nhà thơ liên quan; 3/ gửi lại nhà thơ liên quan bản đã biên tập (version finale) để xin í kiến lần cuối. Vậy là mọi sửa đổi hay cắt bỏ, nếu có, đều do sự thỏa thuận của ba bên.”
Điều này không đúng với sự thật.
Chưa biết trường hợp của các nhà thơ khác thì thế nào, nhưng trường hợp của Nam Dao thì Nguyễn Đức Tùng đã để cho ban biên tập thẳng tay “đục bỏ tất cả 1532 chữ trong hai câu vấn-đáp (không kể làm gì dăm câu đục bỏ khác lẻ tẻ đó đây)” mà không hề có sự đồng ý của tác giả Nam Dao.
(Xin xem bài của Nam Dao: http://www.talawas.org/?p=15390)
Tất cả những nỗ lực đem tình cảm ra để bào chữa cho cái “tâm” đều vô ích, nếu sự bào chữa không dựa trên sự thật.
Càng ngày, sự thật càng được tiết lộ, thì những nỗ lực dùng tình cảm để bào chữa càng có vẻ giống như những màn kịch mùi mẫn giả tạo để che đậy cho những hành vi thỏa hiệp với chế độ kiểm duyệt.
vuvan nói: ”Còn các nhà văn ở đây, trừ vài câu của nhà thơ Thận Nhiên, còn lại không ai kêu gì cả, thì không chỉ vì vài câu ấy mà quá giận dữ.”
http://www.talawas.org/?p=15384&cpage=1#comment-9669
Trong những y’ kiê’n ở đây, rõ ràng vuvan đư’ng về phi’a bênh vực sự kiểm duyệt. Xin ông vuvan đừng hâ’p tâ’p tìm ca’ch khỏa lâ’p vâ’n đề.
Không phải chỉ co’ trường hợp của nhà thơ Thận Nhiên, mà đu’ng ra nhiều nhà thơ kha’c chưa lên tiê’ng. Hãy thong thả mà lă’ng nghe.
Hôm nay vừa co’ thêm bài viê’t của nhà thơ Nam Dao, một nạn nhân của cuô’n Thơ đê’n từ đâu, trình bày rành mạch sự kiểm duyệt thô bạo đô’i vơ’i cuô’n sa’ch â’y.
Xin mời ông đọc:
http://www.talawas.org/?p=15390
Thế kỷ XX
thế kỷ những giấc mơ tan vỡ
đời ly loạn quá nhiều
dấu khổ ải hoen mờ đôi mắt Việt
sảy đâu tóc trắng xua già tới
ngờ XXI vẫn chưa sang
@Phùng Tường Vân
Tôi thì thấy hầu như chưa có tranh luận nào đáng kể trên talawas. Đối thoại một cách gián tiếp thì có, bằng những bài viết về biên tập/kiểm duyệt của nhiều tác giả, nhưng phần lớn những bài viết chỉ đưa ra quan điểm chứ không có tính đối thoại trực tiếp.
Những phản hồi thì dễ có tính đối thoại hơn nhưng hoặc đôi khi đối thoại đó chỉ để đọc cho vui chứ cũng chẳng mở ra sự tranh luận nào đàng hoàng cả. Cũng có những phản hồi bày tỏ quan điểm và chủ nhân của nó không trả lời những phản hồi về phản hồi của mình.
Dõi qua những quan điểm về việc này tôi chưa thấy một cái nhìn từ góc độ độc giả của những quyển sách bị kiểm duyệt, trong khi độc giả là một lý do chính để người viết in sách. Ở vị trí độc giả, tôi cũng có một ví dụ so sánh với vấn đề kiểm duyệt, đó là tình trạng an toàn thực phẩm như vấn đề mỡ bẩn hiện nay.
Ở thời đại này người đọc có nhiều chọn lựa hơn (đọc trên mạng, mua sách nước ngoài), nên nếu họ biết một quyển sách đã bị kiểm duyệt họ chẳng dại gì phải đọc nó, nhất là khi có một bản không bị kiểm duyệt nằm chình ình trên mạng, hay trong trường hợp sách dịch thì là bản gốc, bản dịch ngoại ngữ khác.
Cho nên tôi thấy rất không nên “góp phần” đóng một cái mác “bị kiểm duyệt” vào những quyển sách được xuất bản trong nước, bằng cách chấp nhận một sự thật không thể khác mà không lên tiếng, mà mừng vì dù sao nó cũng đã được xuất bản. Làm như vậy là tự hạ thấp chất lượng hàng hóa của mình thôi.
Bởi vậy, cũng như Phạm Hồng Sơn, tôi tin là càng nhiều người viết dứt khoát nói không với kiểm duyệt thì sự thay đổi càng sớm diễn ra. “Nói không” không phải là “ngồi im 100%” như có độc giả [hình như là Hoàng Vũ Thuật] nghĩ, mà xuất bản quyển sách dưới những hình thức khác. Tất nhiên điều nói trên liên quan trực tiếp tới cuộc sống của tác giả, chuyện cơm áo gạo tiền, chuyện an ninh bản thân, v.v… Đặc biệt là tác giả trong nước.
Thời đại hôm nay có thông thoáng hơn hôm trước, thì độc giả [thượng đế] của ngày hôm nay cũng đòi hỏi cao hơn thời đại trước, thức ăn cũng chẳng chỉ còn toàn bo bo với khoai mì nên xử lý mỡ bẩn là cần thiết [dù văn hóa giáo dục thì toàn tạo ra người vô hình và chưa có ai chết thì không thể xử lý hình sự :D].
Tôi thấy ý kiến của nhà thơ Dương Tường là “vừa phải”, bởi ông vừa là người trong cuộc TĐTĐ, vừa là người trong nước từng quá hiểu chế độ kiểm duyệt hơn nửa thế kỷ qua.
Tôi có ý nghĩ thế này: Nhà văn mỗi lần tái bản có quyền sửa chữa văn bản của mình. Bản TĐTĐ dù đã công bố trên talawas, nhưng khi in sách, các tác giả vẫn có quyền sửa đổi – vì bản quyền tối thượng là của nhà văn, nếu nhà văn chưa hề bán đứt bản quyền cho ai cả.
Và nếu các nhà văn có sửa chữa gì đó trước khi in sách là quyền của họ, và chúng ta tôn trọng quyền của họ, vì không ai có quyền để làm sai lệch ý của họ khi họ không đồng ý. Còn các nhà văn ở đây, trừ vài câu của nhà thơ Thận Nhiên, còn lại không ai kêu gì cả, thì không chỉ vì vài câu ấy mà quá giận dữ. Tôi nghĩ, nhà thơ Thận Nhiên cũng đã nói được quá nhiều điều tâm đắc trong bài phỏng vấn ông. Vậy thì cũng không nên ruồng bỏ cả chính mình.
Văn hóa nhà văn ta khá chập cheng (xin lỗi dùng từ của NHT), vì thế mà nhiều khi cãi nhau vô bổ, mất lòng nhau, làm người ta nghĩ xấu về cả giới. Vì như chúng tôi, luôn nghĩ nhà văn là nhân văn, là bao dung độ lượng, và nói chung là thông minh.
Chúc các bác hãy viết nhiều nữa văn thơ, hãy giới thiệu nhiều tác phẩm hay cho độc giả.
Sống chung (hay chết dở?) với kiểm duyệt
fuck với độc tài
cái nào đã tê
cái nào sướng tái?
Tuy nhiên
sướng hay đã
chỉ là tán cuội mà
thôi.
Bởi lẽ kiểm duyệt và độc tài
vì mắc bệnh dâm tử thi
nên chỉ có thể sống với và chỉ chơi
những cái xác không hồn.
Văn hóa kiểm duyệt và độc tài
chỉ đẻ ra những
zombies.
Chấm hết.
@bác Phùng Tường Vân
“Vụ việc hình như đã vượt hơi xa khỏi cái tầm mà tất cả mọi người ở cả hai cực dành cho nó, vậy thì không hiểu đã đến lúc mình khép lại câu chuyện được chưa, thưa tất cả liệt vị có thẩm quyền?”(Phùng Tường Vân)
Bác Phùng Tường Vân ạ, tôi không phải là người có thẩm quyền trong “vụ việc” này, nhưng cũng xin có ý kiến như thế này: trên mảnh đất “lắm người nhiều ma” như Việt Nam ta, không thể khép lại câu chuyện được, bởi vì, tôi nhận thấy, càng nói chuyện, càng “lòi(ruột)” ra những “vấn đề” khác đấy chứ! “Vui” quá bác ạ! Đấy, như bác cũng thấy, tỉ dụ như “Thơ đến từ đâu?” mới đầu là một “áng thơ” rất đẹp trên talawas, thời gian gần đây “biên(tập) sắc” thành “vĩ thanh”, “hòa điêu nặng”, kéo theo những chuyện “thiến”, “lòi ruột”, “fuck”, “biên tập phá hoại”… và đến bây giờ là chuyện “sống chung với lũ (kiểm duyệt)” của bác Dương Tường. Và không biết, mai mốt sẽ còn lòi “chuyện” gì ra nữa đây? Tôi nghĩ, nếu bây giờ khép lại những “mỗi ngày một chuyện bổ ích và lý thú” này, một phần, chúng ta không biết được “hồi kết” của nó ra sao, phần nữa, cũng hơi “phí” công lao của những người “gây” ra nó, bác ạ.
Sống chung là sống thế nào
Cúi đầu, ngậm miệng hay sao đây…….. Người ?????
sống với nước lũ là tự nhiên
chấp nhận kiểm duyệt là tự chọn
mong có ngày nước lũ nhân văn
cuốn phăng những hàng rào tư tưởng
Xin thêm:
Sự tranh luận sẽ là bất tận nếu như một bên rõ ràng không hiểu là bên kia muốn nói gì, xin cho tôi nêu một thí dụ gần nhất: Độc giả Taolaowa khi dùng cái hình ảnh “ký sinh” trong trao đổi với KM thì hiển nhiên KM không hiểu được cái nuance ấy trong ngôn ngữ của người đối thoại với mình cho nên mới có chuyện “nhà văn khổ như chó”… xen vào một cách thực lạc lõng, khiến cho một độc giả khác, Luy, lại phải lên tiếng, KM lại trả lời… tranh luận, trao đổi mà đến một mức độ như thế thì không biết đến bao giờ?
Bài viết này cùng với ý kiến của Lê Anh Hoài, trên quan điểm xác nhận giá trị và sự quan trọng của “Thơ đến từ đâu”, thiển nghĩ cũng có đôi điều phải bàn lại, nhưng tấm lòng của cả hai vị thì tôi thấy là chân thành, đáng quý. Vụ việc hình như đã vượt hơi xa khỏi cái tầm mà tất cả mọi người ở cả hai cực dành cho nó, vậy thì không hiểu đã đến lúc mình khép lại câu chuyện được chưa, thưa tất cả liệt vị có thẩm quyền?
Với tư cách một nghệ sĩ đang sống “chung với lũ [kiểm duyệt]” trong nước thì có lẽ bác Dương Tường và nhiều nghệ sĩ khác nữa có thể cho TĐTĐ sau khi kiểm duyệt là một tác phẩm quan trọng.
Tuy nhiên với những gì đã thảo luận trên diễn đàn này trong thời gian qua và nhiều năm làm việc tại VN thì tôi hiểu như sau:
– Đây là một tập họp nhiều bài phỏng vấn mà xuyên qua nó người đọc hôm nay cũng như trong tương lai sẽ phần nào hiểu được cách nhìn và ngay cả tư cách của từng nhà thơ tham dự trong bối cảnh lịch sử hiện nay. Vì vậy việc kiểm duyệt, sửa/bỏ câu chữ của các nhà thơ trong tuyển tập này không còn chứa tính trung thực của họ.
– Việc “hòa giải” hay “hòa hợp” là một việc gần như là không tưởng, vì cũng như là Trung Quốc đưa ra “lưỡi bò” và thản nhiên xâm phạm dân đánh cá VN thì việc VN có muốn “hòa giải” hay “hòa hợp” bao nhiêu đi nữa cũng chả tới đâu, trong trường hợp nhà nước CHXHCN VN muốn siết bằng kiểm duyệt và ngay cả sử dụng những phương cách khác (như dùnd A25 đe dọa, cấm nghệ sĩ vào VN, firewall các website, v.v…) thì làm gì có chuyện các nạn nhân trực tiếp hay gián tiếp đi làm việc “hòa giải” hay “hòa hợp” với ai đây?
– Trong các năm qua, nếu nói về “tình hình bây giờ đã khác xa thời chúng tôi” thì quả thật là có, nhưng theo tôi trong lĩnh vực văn học nghệ thuật cũng như các lĩnh vực khác thôi (nhưng còn “thay đổi” chậm hơn các lĩnh vực khác nhiều), nếu có cởi mở thì cũng chỉ là để “tô điểm” nhằm bớt bị cộng đồng thế giới lên án. Sự kết hợp không quy luật giữa “nhu cầu tuyên truyền của ĐCS” + “lợi nhuận/thu nhập qua kinh doanh” + “thiếu văn hóa/trí thức” mới sinh ra các hiện tượng như cho phép các sinh hoạt văn nghệ cực rác mà gần như hoàn toàn được thả lỏng (chỉ khi nào một nghệ sĩ làm điều gì quá tồi tệ hay phản động mới ra tay), bên cạnh, tôi thấy còn nhiều góc khuất khác nữa trong các hoạt động như trình diễn, dịch thuật, đọc thơ, v.v… Vì vậy, theo tôi “tình hình đã khác” không có nghĩa là đỡ hơn mà lại là một sự biến thái (không chừng biến thái này là một loại ung thư di căn!).
– Có một số nghệ sĩ người Việt ở nước ngoài hoặc là rất ngây thơ hoặc là rất ngụy biện chớp lấy một số cơ hội xuất bản hay thuyết trình và gán cho mình các từ ngữ mỹ miều “hòa giải”, “hòa hợp”! Làm gì có được khi họ phải đi chạy đi lách để khi “quyền năng tối thượng” cho phép (nhưng phải bỏ/sửa theo ý của đấng quyền năng) thì lại có ảo tưởng là đang đấu tranh và góp phần “hòa giải” hay “hòa hợp”!
Nếu là tác phẩm riêng của mình sáng tác thì anh NĐT muốn làm gì thì cứ làm, ngay cả “liếm giày” cho “quyền năng tối thượng” của CHXHCN VN thì chả ai thèm lên tiếng vì cũng có quá nhiều người loại này rồi, nhưng việc lấy phát biểu của những nghệ sĩ khác nướng cho ý định của anh ta mà sau đó có bị chê trách thì cũng nên ráng mà chịu! Nhưng rồi sau đó anh ta có mở mắt ra hay không lại là chuyện khác!
Dương Tường: “Vậy mà khi sách ra, vẫn có những sửa đổi, cắt bỏ sau thỏa thuận cuối cùng, thậm chí loại cả bài (trường hợp Lý Đợi). Đó thật là điều đáng tiếc.”
Ông thấy chỉ “đáng tiếc” thôi, chứ không đáng trách ai cả. Rồi ông đổ hết cái “đáng tiếc” này cho chế độ kiểm duyệt. Làm như không có ai trong nhóm biên tập nhúng tay vào công việc sửa đổi, cắt bỏ, loại trừ! Làm như những việc đó tự nó xảy ra do một bàn tay vô hình, cho nên không ai phải chịu trách nhiệm đạo đức!
Rồi ông nói: “Phải, nhìn lại, quãng đường đã vượt qua trong tiến trình đấu tranh cho dân chủ, không phải là ngắn.”
Đúng vậy, nhưng đấu tranh cho dân chủ không phải là thái độ xuê xoa, thỏa hiệp hay im lặng chấp nhận chế độ kiểm duyệt. Đấu tranh dân chủ là thẳng thắn phê phán những hành vi sai trái của nhà xuất bản và nhóm biên tập khi họ tiếp tay thực hiện kiểm duyệt.