Nguyễn Trọng Tạo – Câu chuyện biên tập
10/12/2009 | 10:48 sáng | 24 Comments
Category: Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Công việc của người biên tập
Nếu nói “không có chế độ kiểm duyệt nào thông minh cả” như Lunacharsky (dẫn theo Đỗ Kh.), chắc không sai. Nhưng biên tập thì nhiều khi cần thông minh hơn cả người viết. Bởi người viết lắm khi sai lỗi chính tả, dùng từ thiếu chính xác hoặc sai cả văn phạm – ngữ pháp (nếu không chủ ý). Nhiều sự kiện cũng nhớ/viết sai cả nội dung lẫn thời gian. Nhiều câu viết ngô nghê hoặc vô duyên. Nhiều đoạn viết thừa, dài dòng lẩm cẩm. Ngay cả trích dẫn cũng chưa hẳn đã chính xác… Vân vân và vân vân. Chính vì thế mà người ta mới cần tới người/nhà biên tập. Nhà biên tập càng thông minh và cẩn trọng, càng phát hiện được nhiều “lỗi” của người viết.
Nhà thơ Huy Cận đã có lần đã cảm ơn người thợ sắp chữ nhà in khi họ sắp sai một chữ trong thơ ông, đó là chữ “tưới” họ lại sắp thành chữ “tươi” (mất dấu sắc). Cảm ơn, vì họ đã làm cho câu thơ của Huy Cận hay hơn ông viết. Và ông tâm đắc với câu thơ bị/được in sai: Mưa xuân tươi tốt cả cây buồm. Nếu người biên tập thông minh, cũng có thể biên tập chữ “tưới” của Huy Cận thành chữ “tươi”, tất nhiên là phải trao đổi với ông, và chắc là ông sẽ tâm đắc.
Do việc làm báo và làm sách, tôi cũng đã nhiều năm “phải” biên tập bài vở của nhiều tác giả. Phải nói thật rằng, có những bài viết “OK” ngay, không phải sửa gì cả, nhưng có nhiều bài phải sửa cả tít, phải cắt bỏ rất nhiều, vì nếu để nguyên thì không dám in lên báo, sợ xúc phạm người đọc, và người đọc sẽ từ bỏ dần tờ báo của anh. Chuyện này ở đâu cũng vậy, không chỉ riêng Việt Nam. Ngay talawas là một “tờ báo” ở Đức tự do, chị Phạm Thị Hoài cũng phải làm việc theo nguyên tắc đó. Tất nhiên là việc sửa chữa, cắt cúp đều phải trao đổi với tác giả và được tác giả đồng tình (dù thoải mái hay giả vờ thoải mái).
Tôi cũng được nhiều nhà thơ “nhờ” biên tập bản thảo, nghĩa là chọn bài cho tập thơ sẽ xuất bản của họ. Một việc làm vô cùng mệt nhọc, vì phải đọc hết bản thảo, (mà có người không biết tự chọn cho mình lại gửi cho cả cân bản thảo) rồi xác định bài hay, bài trung bình, bài dở. Lại phải xem cái thế mạnh của họ là gì, phong cách họ ra sao để lựa chọn bài mà OK. Có những tập thơ yếu quá phải trả lại bản thảo sau khi đã tốn công sức và thời gian đọc. Có những tập vừa đọc vừa mừng như là đang phát hiện ra vàng trong biển cát. Và có khi băn khoăn mãi với một bài thơ mà hình như nó bị thừa cái gì đó. Cắt cúp và sửa chữa là một việc nặng nhọc vô cùng. Đôi khi sửa lại một chữ thì câu thơ hay hơn hẳn. Đôi khi bỏ đi một đoạn thơ thì bài thơ bỗng hay hơn. Vì vậy, biên tập không chỉ là bà đỡ, là nhà phê bình mà còn là một người bạn tâm đắc của tác giả.
Có nhiều người viết cảm ơn người biên tập, và có không ít người thù oán người biên tập (nếu không trao đổi trước, hoặc trao đổi xong lại bị họ khinh như trường hợp anh Hoàng Ngọc-Tuấn với 3 nxb mà anh đã kể). Quả thật, có nhiều người biên tập còn non nớt, biên tập thơ mà không hiểu thơ, biên tập văn mà không hiểu văn, biên tập triết mà không hiểu triết… thì biên tập cái gì? Nếu cuốn sách được họ đứng tên biên tập, đôi khi thấy xấu hổ. Ngược lại, cũng có nhà văn tự hào khi cuốn sách của mình được ông này bà nọ đứng tên biên tập.
Một người nổi tiếng như Nguyễn Tuân cũng nhiều lần bị biên tập, nghĩa là bị cắt cúp hoặc sửa chữa. Cũng có lúc ông đồng ý, nhưng cũng có lúc ông nổi cáu: “Các anh có đẻ ra chữ như tôi đâu mà các anh đau!”.
Thế mới biết biên tập là một cái nghề, nhưng là một cái nghề khắc nghiệt.
Nhà thơ Quang Huy sau mấy chục năm làm biên tập, làm giám đốc nxb, đã phải thốt lên: “Đi sửa bài cho người ta là dại. Mình sửa cho nó được câu thơ hay thì thành của nó, vậy là mình mất cái ý hay của mình. Còn sửa cho nó một chữ nó không thích, nó chửi mình luôn”.
Nhưng đã làm báo, làm xuất bản thì cần có biên tập thẩm định và lựa chọn, nếu không thì tờ báo hay nxb không còn là của chính nó nữa.
Đôi khi cũng phải nhắc lại cái câu “văn mình vợ người” với ý nghĩa mỉa mai.
© 2009 Nguyễn Trọng Tạo
© 2009 talawas blog
Chào ông Khải Minh,
Ông bảo:
“Nếu mà chỗ bị gạch là do viết văn dở thì đó là biên tập.”
Viết văn dở theo tiêu chuẩn nào? Các ông biên tập viên sửa văn của tác giả thì hoá ra đó là văn của tác giả hay văn của biên tập viên?
Nếu mà chỗ bị gạch là chính trị thì đó cũng là biên tập luôn vì nó lạc đề so với chủ đề cuốn sách.
Ông có đọc cuốn sách của ông HN-T chưa mà dám cho nó là “lạc đề so với chủ đề cuốn sách”?
Ông nhận xét và ý kiến càng lúc càng lố bịch và hồ đồ. Mong ông tự trọng và tôn trọng những người chung quanh cho một tí.
Cám ơn.
P cho phép mình trả lời giúp vivan được không?
Trong trường hợp của HN-Tuấn
Nếu mà chỗ bị gạch là do viết văn dở thì đó là biên tập.
Nếu mà chỗ bị gạch là chính trị thì đó cũng là biên tập luôn vì nó lạc đề so với chủ đề cuốn sách.
Không biết vivan có đồng ý không? Nếu không chắc chắn thì nói HN-T phóng to cái trang có bị gạch đó lên đây.
Khi vui vẻ chúng ta dễ nhìn ra mọi vấn đề.
Chúc vui.
Ai cũng thấy rõ cuộc trao đổi nảy lửa này sinh ra đầu tiên từ sự bức xúc về kiểm duyệt. Khởi động cuộc trao đổi này, bài viết của Nguyễn Tôn Hiệt đã xuất phát từ sự bức xúc trước thái độ cắt cúp của bàn tay kiểm duyệt.
http://www.talawas.org/?p=14545
Nếu sự cắt cúp chỉ thuần túy là biên tập chuyên nghiệp, mà không phải là kiểm duyệt, thì đã chẳng thành vấn đề. Vì thế, tất cả những nỗ lực tiếp tục đánh tráo vấn đề, giả vờ bàn loanh quanh chuyện biên tập, đều cho thấy một thái độ tránh né vụng về, lộ liễu.
@vuvan:
Nguyễn Trọng Tạo viết: “Có nhiều người viết cảm ơn người biên tập, và có không ít người thù oán người biên tập (nếu không trao đổi trước, hoặc trao đổi xong lại bị họ khinh như trường hợp anh Hoàng Ngọc-Tuấn với 3 nxb mà anh đã kể)”.
Để hiểu vì sao Nguyễn Đình Đăng và Hoàng Ngọc-Tuấn nói về kiểm duyệt v.s. biên tập, trong khi theo vuvan Nguyễn Trọng Tạo chỉ nói về biên tập, xin hỏi vuvan trong trường hợp của Hoàng Ngọc-Tuấn, là kiểm duyệt hay là biên tập?
“Một người nổi tiếng như Nguyễn Tuân cũng nhiều lần bị biên tập, nghĩa là bị cắt cúp hoặc sửa chữa. Cũng có lúc ông đồng ý, nhưng cũng có lúc ông nổi cáu: “Các anh có đẻ ra chữ như tôi đâu mà các anh đau!”.”
Vâng, tôi cũng nghĩ rằng, cả những người bị “thiến” mới cảm thấy “đau”. Theo tôi, cuốn “Thơ đến từ đâu?” bị “TÙNG XẺO” một cách quá là “đau đớn”! Mà không hiểu sao những nhà thơ còn lại (ngoài Lý Đợi, Đỗ Kh., Nguyễn Đăng Thường, Nguyễn Trọng Tạo, Khải Minh – dĩ nhiên, mỗi người “biểu lộ tình cảm” theo một cách khác nhau của riêng họ!) trong cuốn sách “Thơ đến từ đâu?” chẳng thấy “kêu ca” gì cả?
Hay họ đã được “gây mê” trước khi bị “thiến”?
Hay trình độ “thiến” của những “thợ hoạn” thời nay của Việt Nam quá cao siêu?
Nhớ ngày xưa, “Thủ lĩnh trong bóng tối” Trần Dần đã chỉ cách “thiến” là “nắm, nắm cái con cặc” cho các “thợ hoạn”, mà họ cũng không tài nào “thiến” được ông! Vậy thì trình độ “hoạn” của họ kém cỏi quá, hay “nội công” của “Thủ lĩnh” quá thâm hậu?
Tôi đọc qua bài của bác Tạo cũng phân biệt được là bác Tạo nói chuyện BIÊN TẬP chứ không phải nói chuyện KIỂM DUYỆT. Vậy mà bác Nguyễn Đình Đăng lại cứ bàn về kiểm duyệt ở đây?
Tôi là người chưa đưa bài đăng báo hay in sách bao giờ, nên đọc bài này mới hiểu được công vệc của người biên tập là phức tạp và cần thiết đến thế. Chứ nói như bác Hoàng Ngọc-Tuấn là ghép biên tập với kiểm duyệt làm một rồi, mà bác Tuấn chắc thạo nghề này nên mới nói: “có lẽ ai cũng biết cả rồi”. Thực là tôi bây giờ mới biết nó là thế.
Nói như bác Tạo thì quan điểm của mỗi tờ báo hay mỗi nhà xuất bản có khác nhau, nên biên tập, hay kiểm duyệt, theo tôi nghĩ là quyền của họ. Nếu tác giả không chấp nhận quan điểm của nhà xuất bản này thì có thể đưa in ở một nhà xuất bản khác. Có sao đâu nhỉ?
Vậy cũng không nên “đẽo chân theo giày”, bắt mọi nhà xuất bản phải theo ý mình, cái mà tôi thấy nhiều người đua nhau chỉ trích, thì chính họ đã mắc vào cái đáng phải chỉ trích ấy.
Vậy nên các bác hãy cho chúng tôi hiểu thêm được công việc, quan điểm của nhà biên tập hay nhà kiểm duyệt thì chúng tôi được mở mang vậy.
Xin cám ơn, trân trọng cám ơn các bác.
@Nguyễn Trọng Tạo.
Chuyện Biên tập như anh nói trong suốt bài là không đem lại được tí ti gì đóng thêm cho cái quan niệm editing rât quen thuộc trong nghề viết lách cả, cái cơ khổ và dị dạng khó coi là ở chỗ “mượn mầu biên tập giở trò ma ranh cắt xén tùy tiện, thô bạo…Chẳng lẽ một nhà thơ, nhà văn quảng giao, lịch lãm như anh lại không biết điều đó sao ?
Ông Lề Trái và ông Đình Đăng muốn phân biệt “kiểm duyệt” và “biên tập”.
Theo ông Lề Trái, “Trong biên tập, thực tại (reality) của tác giả và bài viết được TÔN TRỌNG…Kiểm duyệt hoàn toàn ngược lại.”
Cái TÔN TRỌNG mà mỗi người có thể hiểu theo một ý, cái TÔN TRỌNG rất mơ hồ và khó nắm bắt ấy là minh chứng rõ ràng cho sự bế tắc, độc đoán dẫn đến nói bừa của ông Lề Trái.
Theo ông Đình Đăng, “Chữa lỗi ngữ pháp, lỗi chính tả, sai sót về sự kiện, thậm chí tinh chỉnh cho từ ngữ hay câu văn trong sáng hơn chút xíu v.v. là công việc của biên tập. Cắt bỏ nội dung, ý tưởng, sự thật, v.v. vì lý do người biên tập, hay tổng biên tập, hay ai đó không thích (hay e ngại, hay sợ, hay căm thù) nội dung, ý tưởng hay sự thật đó thì đó không còn là biên tập nữa mà là kiểm duyệt.”
Cái TRONG SÁNG HƠN CHÚT XÍU của ông Đình Đăng cũng độc đoán, mơ hồ, bế tắc hệt như cái TÔN TRỌNG của ông Lề Trái. Theo ông Đình Đăng thì “lỗi ngữ pháp, lỗi chính tả, sai sót về sự kiện” không phải là “sự thật” phản ánh cái trình độ, cái hạn chế của tác giả.
Cái kiểu “biên tập tùy hứng” ấy của ông Đình Đăng mới quả thực là một sự “đánh tráo” tinh vi.
„NGƯỜI GÁC CHỮ CHO CHỒNG“
Ở đây -từ những bài viết có liên quan đến „THƠ ĐẾN TỪ ĐÂU“- nhiều người vô hình chung nhầm lẫn cho rằng biên tập và kiểm duyệt là một. Biên tập có chức năng riêng và kiểm duyệt có chức năng khác. Chúng không dính líu với nhau.
Chúng ta cũng nên đánh giá khách quan trường hợp „thơ đến từ đâu“ như thế! Ai biên tập? Rồi ai kiểm duyệt? Phải anh Nguyễn Đức Tùng vừa biên tập vừa kiểm duyệt không? Chuyện tiếp đến mới là kiểm duyệt theo tiêu chí và luật pháp nào?
Tôi chưa đọc bản xuất bản đã qua kiểm duyệt ở trong nước nhưng đoán ra được cái gì bị đục bỏ (hy vọng là mình đoán sai).
Dưới đây là bài viết của ông Nguyễn Huy Thắng, trưởng nam của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng và cụ Trịnh Thị Uyên.
„…Mẹ tôi vốn không được học nhiều, mới chỉ học đến lớp bốn bổ túc. Nhưng do đọc nhiều lần các tác phẩm của cha tôi nên bà gần như thuộc lòng nhiều đoạn, nhiều câu. Năm 1972, tiểu thuyết Sống mãi với Thủ đô của cha tôi được tái bản. Nhận được sách bản quyền, mẹ tôi tức thì đọc ngay. Cuốn sách in trang trọng, bề thế, có cả ảnh tác giả. Ai nấy đều khen. Mẹ tôi đọc say sưa, mải miết, vẻ rất hài lòng. Nhưng rồi càng đọc, mẹ tôi càng tỏ vẻ băn khoăn. Đến lúc đọc xong, gấp cuốn sách lại, mẹ tôi có vẻ thẫn thờ. Tôi còn nhớ như in buổi chiều hôm đó, mẹ tôi gọi tôi lại, chỉ cho hai chỗ đánh dấu. Chỗ đầu ở ngay đầu sách, chỗ thứ hai ở gần cuối sách. Mẹ tôi bảo, như bà nhớ thì ở lần in đầu đoạn cha tôi tả đám đông tản cư ở chương 2 có cảnh một cụ già ốm yếu cõng một đứa cháu quặt quẹo chít khăn đại tang lê bước về phía ga. Còn ở chương 18, đoạn tả dòng suy nghĩ của nhân vật chính Trần Văn trong lúc gác đêm một ngày trước hôm Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, có một câu mà bà rất thuộc: “Chiến tranh đang đến, vô lý như một định mệnh”. Thế mà nay đọc lại, không thấy hai đoạn ấy đâu cả. Tôi cũng đọc đi đọc lại để kiểm tra, cũng không thấy thật. Tức thì mẹ tôi đến nhà xuất bản nêu thắc mắc. Bà được giải thích rằng bây giờ đang lúc chiến tranh, hai chi tiết đó không có lợi cho bạn đọc, nên biên tập viên đã cắt bỏ. Việc đã rồi, mẹ tôi chỉ còn biết yêu cầu, lần sau những việc như thế các anh phải báo cho tôi biết chứ…
Buổi tối cả nhà ngồi ăn cơm, mẹ tôi kể lại chuyện mà giọng vẫn còn run run xúc động. Rồi bà nói, như tự bảo mình mà cũng như nói với chúng tôi: “Bao giờ in lại, phải bảo người ta lấy lại mấy chỗ ấy mới được” „ .
(Trích từ Internet tháng 5/2009 – Web: không nhớ rõ)
Nguyễn Trọng Tạo viết: “Có nhiều người viết cảm ơn người biên tập, và có không ít người thù oán người biên tập (nếu không trao đổi trước, hoặc trao đổi xong lại bị họ khinh như trường hợp anh Hoàng Ngọc-Tuấn với 3 nxb mà anh đã kể). Quả thật, có nhiều người biên tập còn non nớt, biên tập thơ mà không hiểu thơ, biên tập văn mà không hiểu văn, biên tập triết mà không hiểu triết… thì biên tập cái gì?”
Theo như bài viết trên thì ông Nguyễn Trọng Tạo là một người biên tập rất kinh nghiệm, rất cẩn trọng, và rất hiểu biết. Ông Hoàng Ngọc Tuấn đã công bố những đoạn trong cuốn sách của ông bị các nxb ở VN đòi loại bỏ. Xin nhờ ông thử biên tập và phẩm bình lại các đoạn văn đó của ông Hoàng Ngọc Tuấn để độc giả được học hỏi.
Rất kính mong.
Biên tập là công việc của biên tập viên.
Kiểm duyệt là công việc của công an và những gì tương tự như vậy.
Cái mà bác NTT đang nói đây là những chuyện xung quanh công việc của người biên tập chứ không phải của công an.
Biên tập (editing) và kiểm duyệt (censorhip) là hai khái niệm khác nhau. Ai ơi đừng đánh tráo chúng vì bất cớ lý do gì, kể cả để thanh minh.
Chữa lỗi ngữ pháp, lỗi chính tả, sai sót về sự kiện, thậm chí tinh chỉnh cho từ ngữ hay câu văn trong sáng hơn chút xíu v.v. là công việc của biên tập.
Cắt bỏ nội dung, ý tưởng, sự thật, v.v. vì lý do người biên tập, hay tổng biên tập, hay ai đó không thích (hay e ngại, hay sợ, hay căm thù) nội dung, ý tưởng hay sự thật đó thì đó không còn là biên tập nữa mà là kiểm duyệt.
Một khi đã tiến hành kiểm duyệt như vậy thì đừng có nói tôi yêu sự thật và ghét sự dối trá nữa vì nói như vậy là đạo đức giả.
Cũng đừng viện lý do bài quá dài mà chỗ trên tờ báo (giấy) có hạn để cắt phăng chỗ này chỗ khác khi chưa được phép của chính tác giả.
Nếu có hạn chế về độ dài, cách ứng xử tử tế vẫn là hoặc là thông báo cho tác giả biết trước khi viết bài về độ dài tối đa, hoặc đề nghị chính tác giả tự sửa lại cho đảm bảo không vượt quá độ dài quy định. Tự tiện cắt xén rồi đăng lên mà chưa thông báo với tác giả và chưa được sự ưng thuận của tác giả là biểu hiện của một thái độ trịch thượng, lỗ mãng, một sự xúc phạm đối với tác giả, hay nói ngắn gọn là không tử tế hay là … đểu.
Baudelaire là thi sĩ chỉ có một tập thơ. Nhưng chính Baudelaire đã cho lên giàn hoả nguyên vẹn toàn bộ một ấn bản thi phẩm Les Fleurs du Mal chỉ vì tên mình bị viết thành Beaudelaire, nghĩa là thêm một chữ e oan nghiệt. Nhiều tài liệu văn học sử Pháp kể chuyện này; có tài liệu ghi nguyên văn như sau :”il fit mettre au pilon une édition de son oeuvre précisément parce que son nom était mal orthographié”.
Nếu Baudelaire “được” biên tập thì đâu đến nỗi!
Công việc biên tập đúng nghĩa thì khó khăn như thế nào và có thể góp phần làm hay, làm đẹp thêm cho tác phẩm như thế nào, có lẽ ai cũng biết cả rồi.
Điều cần nói ở đây không phải là cái công việc khả kính ấy của nhà biên tập đúng nghĩa.
Những câu hỏi cần phải đặt ra ở đây là:
– Liệu cái công việc của một nhà biên tập có phải là dùng lưỡi dao chính trị để cắt xén một tác phẩm cho phù hợp với một đường lối chính trị duy nhất của một nhà cầm quyền độc tài?
– Liêu cái kẻ làm công việc đó có xứng đáng được gọi là “nhà biên tập”? Hay nên gọi kẻ ấy cho chính xác là một “cán bộ kiểm duyệt”?
– Liệu ở Việt Nam hiện nay ai là những người thực sự làm công việc biên tập đúng với chức năng của nhà biên tập, mà không phải làm luôn cái công việc của một cán bộ kiểm duyệt, nếu họ tìm thấy trong tác phẩm mà họ biên tập có những câu, những đoạn trực tiếp phê phán hay chê trách cái bản chất của nhà cầm quyền?
– Liệu có nên gọi những người kiêm nhiệm cả hai công việc này là “nhà biên tập kiêm cán bộ kiểm duyệt” cho chính xác?
Có sự khác nhau rất lớn giữa biên tập và kiểm duyệt. Trong biên tập, thực tại (reality) của tác giả và bài viết được tôn trọng. Nếu là biên tập viên của một tập sách, thực tại tạo ra bởi cuốn sách nằm trong tay người biên tập với sự tôn trọng thực tại của các tác giả đóng góp. Kiểm duyệt hoàn toàn ngược lại. Sự tồn tại của kiểm duyệt chỉ ra sự tồn tại của một cái-gọi-là chân lý duy nhất, và mọi thực tại bắt buộc phải chiếu theo chân lý đó mới có thể hiện hữu. Những thực tại không như nó sẽ bị làm cho không được tồn tại. Vì mang sẵn trong mình một chân lý không-cho-phép-bàn-đến, kiểm duyệt là hành động thô bạo nhất đối với tư tưởng con người, chưa nói đến tác giả. Kiểm duyệt khinh thường người đọc vì nghĩ tư tưởng người đọc cần được bảo vệ như đám con nít, trong khi lại nhân danh người đọc để, thật ra, khóa béng chính tư duy của họ. Với tác giả, sự khinh thường tiến thẳng tới sự thô bạo của kiểu gọt chân cho vừa giày. Tùy theo cái chân mà lượng thô bạo nhiều hay ít. Kết quả là gì, là những tập sách ngoan ngoãn như những chú cún đã bị mài răng và bao mõm.
Thuyết tiến hóa có cho ra một loạt văn nghệ sĩ vừa sinh ra răng đã cùn và môi dính lại không, cái này thì tôi tin chắc.
Trong những môi trường văn hóa kiểu này, nảy sinh ra một loại viết gọi là “lách”. Đúng là đọc có thú vị thật nhưng mỗi lần đọc cứ thấy cay sống mũi. Thay vì để toàn tư duy cho chủ đề muốn viết, cứ phải nghĩ tới chuyện diễn tả làm sao để cho nó qua lọt những cặp mắt cú vọ. Đi thẳng không được mà cứ phải đi khom khom, mắt thì nhớn nhác như chợ trời cứ sợ công an. Với kiểu viết đó nhưng vẫn mơ Nô beo. Quá bó tay chấm cơm. Bỗng nhiên muốn đọc lại Solzhenitsyn.
Nga đã cho một giải pháp với những xuất bản chui kiểu NXB Giấy vụn bây giờ. Sau khi CS đổ, rõ ràng những samizdat kiểu đó có giá trị văn học bằng mấy lần giải Lenin hay Stalin. Lấy bên nhạc làm ví dụ. Gubaidulina, Schnittke, Kancheli và một nhóm nhỏ mới chính là những người làm rạng danh âm nhạc hiện đại của Nga, không phải những người đã cấm ngôn ngữ nhạc họ đang theo đuổi, lại càng không phải những ai chỉ viết những gì được cho phép.