Đường về (2)
27/03/2009 | 5:38 sáng | 4 Comments
Category: Tổng hợp
Thẻ: thế giới ảo > x-cafevn
Bạn “thật” từ thế giới “ảo”
Sau khi đã tin là mình đi xe máy ngon lành, lại có tấm bản đồ Sài Gòn, tôi quyết định liên hệ với các “công dân mạng” mà tôi đã làm quen cả năm nay. Một số người trong đó tôi quen qua diễn đàn X-cafevn.org, một số khác thông qua các blog có ý thức chính trị. Thế giới ảo có cái hay là nó làm cho con người ta rất dễ tìm ra kẻ tâm đắc với mình, nhưng nó cũng có thể là một cái bẫy rất tinh vi của những kẻ cố tình lợi dụng sự vô danh, vô hình trên mạng. Đâu đó cũng giống nhau cả, nhưng có lẽ chỉ những cư dân gốc Việt, cho dù là đã là công dân của bất kỳ quốc gia nào, là bị ám ảnh, đe dọa bởi một con quái vật bí danh là CAM (công an mạng). Tôi đọc một số diễn đàn và đôi khi phải phì cười vì thấy cư dân mạng nghi ngờ nhau đến mức bệnh lý. Chống cộng cực đoan cũng sẽ bị nghi là CAM! Bênh vực chính quyền hoặc bảo vệ cái gì đó tích cực ở trong nước thì lại càng dễ ăn… CAM! Lý luận sắc bén, lập luận có bài bản quá, cho đội mũ… CAM! Nhất là sau các đợt bắt bớ trấn áp của công an qua các vụ biểu tình chống Trung Quốc xâm phạm chủ quyền tổ quốc, không khí khủng bố trên mạng sặc mùi CAM. Phần chính của cái uế khí là do công an gây ra, nhưng phần không nhỏ là do dân mạng bị thần hồn nát thần tính “vãi ra”. Kể cả lúc tôi công khai mời một thủ lĩnh diễn đàn ở Bắc Âu qua Đức chơi, cũng có kẻ gièm: Cẩn thận đó! Có thể kẻ gièm pha kia nhìn thấy trong những bài viết của tôi một dấu hiệu nào đó để hắn ta tính ra được cái chỉ số CAM-index của tôi. Thật là “Một não trạng mang tên Việt Nam”! Tôi chẳng biết lực lượng công an mạng thực sự đã đạt được cái gì trong công cuộc bảo vệ đất nước, nhưng chắc chắn họ đã đạt được một điều: gieo rắc sự nghi kị, e dè trong đầu những người Việt Nam muốn đi tìm chút tự do tư tưởng, muốn tìm kiếm những thông tin không bị bóp méo!
Vì vậy tôi quyết tâm xua cái bóng hắc ám đó khỏi đầu và đã liên hệ từ trước khi về với mấy “đồng hương mạng” ở trong nước. Khi biết tôi sẽ về, anh em đều rất vui vẻ cho số điện thoại di động hay email để tôi dễ liên hệ.
Người đầu tiên tôi gọi vào tối ba mươi Tết là nick[1] “Sét Hòn”. Tay này liên hệ với tôi qua diễn đàn X-Cà vì tưởng tôi cùng học trường Cường Để Quy Nhơn. Hóa ra tôi là dân Quy Nhơn “rổm”, mới ba tuổi đã bám quần má tôi lên tàu há mồm của Pháp tập kết ra Bắc (ba tôi ở lại, sau mới ra). Ngay sau khi nhận được email làm quen của “Sét Hòn”, tôi dùng các thủ pháp sục mạng tìm ra ngay profile của hắn. Cu cậu khá điển trai, dám trương cả ảnh lên mạng. Tôi liền cảnh báo hắn về cái kẽ hở chết người đó. Hắn viết thư cảm ơn và hủy ngay cái công cụ “o mèo” hiện đại nọ. Từ đó chúng tôi hay mail cho nhau, nhất là những lúc mạng bị tấn công Ddos.[2]
Nhận được phone của tôi, “Sét Hòn” mừng lắm, nói sẽ gọi cho nhau sau Tết. Hôm mùng 3 Tết chúng tôi hẹn nhau lúc ba giờ chiều tại quán café “Windows” góc đường Hai Bà Trưng – Nguyễn Đình Chiểu. Tôi định vị nhanh trên bản đồ và lên xe. 20 phút sau, tôi đến nơi.
Bước vào phòng Net của quán Windows, tôi nhận ra ngay khuôn mặt điển trai rám nắng kia đang ngồi hút thuốc bên cốc cà phê đá, người dong dỏng cao, ăn mặc rất đúng kiểu. Trong phòng có 3, 4 người khác. Hắn ta yên tâm là tôi đã biết hắn nên khi tôi đến trước mặt, chúng tôi tuy mừng nhưng không tỏ bất cứ tình cảm gì, chỉ bắt tay nhau như đã biết nhau lâu rồi. Đúng là chuyện trinh thám An Nam hiện đại!
Qua mạng, tôi đã hiểu quan điểm chính trị của tất cả mấy nick mà tôi liên hệ “Sét Hòn”, “Trục Trặc”, “Dương79”. Xuất phát từ hoàn cảnh sống, kinh nghiệm sống khác nhau, chúng tôi có nhận định chênh nhau về cuộc chiến tranh 30 năm, về chủ nghĩa cộng sản, hay quá trình dân chủ hóa đất nước v.v. Nhưng có một điều giống nhau đã khiến tôi tìm đến họ: Chúng tôi đều nhìn hoàn cảnh cay nghiệt mà dân tộc ta đang lùng nhùng trong đó như một thực tế khách quan. Như những người nông dân lớn lên trên vùng ruộng trũng bị nhiễm mặn, nay lại bị thêm nạn hạn hán, nạn sâu bệnh, không ai đặt câu hỏi: tại sao mảnh đất mình lại khốn khổ như vậy? Cũng không kẻ nào mơ mộng với những giả thiết: “Giá như ngày xưa đã có đê biển chống mặn!”
Họ là những nhà nông vừa tìm cách rửa mặn, vừa sống với các tai họa đó mà không để chúng hủy diệt mình.
Vì thế nên thằng nông dân này cũng chẳng cần phải hỏi thằng nông dân kia là mày nghĩ sao về trời đất, mà chỉ quan tâm đến việc: Mày sống ra sao? Có hay bị trộm cướp hay không? “Sét Hòn” và tôi cũng vậy. Từ lâu, tôi đã biết hắn làm chủ một hãng xây dựng tại thành phố này, có lúc mộ đến 200 thợ. Trong mấy vụ tranh luận trên mạng về cầu Cần Thơ, về cầu Rạch Miễu, về các công trình của Hoàng Anh Gia Lai, tôi đều thấy “Sét Hòn” phát biểu đâu vào đấy, rất chuyên nghiệp. Với trình độ chuyên môn như vậy, hắn ta đã tạo dựng cho gia đình một cuộc sống ổn định. Tuy nhiên tôi biết cái typ người lãng mạn như hắn thì có làm ông chủ suốt đời cũng chỉ vậy thôi, không chết đói là may rồi.
“Sét Hòn” mới đi Cần Thơ về hôm qua và vẫn còn xúc động bởi chuyến đi đó. Sau khi đã tin nhau, hắn trầm ngâm kể cho tôi nghe về mối tình 25 năm trước của hắn mà cho đến tận sáng hôm kia, hắn mới có dịp sống lại:
Năm 1979, là một sinh viên mới ra trường, “Sét Hòn” gặp gặp cô nữ sinh Hằng trên một chuyến tàu Thống Nhất Sài Gòn – Đà Nẵng. Mối tình sét đánh đó đã khắc sâu vào tâm khảm hắn đến mức giờ đây hắn vẫn nhớ “Chuyến tàu Thống nhất số 3, toa số 9“. Với cái lý lịch con sỹ quan “ngụy”, hắn còn chật vật với cuộc sống mấy năm sau đó nên mối tình với Hằng chỉ dừng lại ở các bức thư tình, các cuộc thăm nom hẹn hò nhau ở quê nàng, gần Cần Thơ. Hắn lo cho tương lai của gia đình sau này và tính chuyện vượt biên.
Sau hai lần vượt biên thất bại, đến lần thứ ba vào cuối năm 1983 thì hắn bị bắt và phải đi tù hai năm liền. Hai năm khổ sai tai trại K.4 Xuân Lộc – Long Khánh, hắn chẳng làm gì ngoài việc phải đẽo đá, khuân về xây tường để giam chính mình. Sợ người yêu bị liên lụy, hắn chủ động cắt đứt mọi liên hệ với Hằng, trong khi cô vẫn thỉnh thoảng xuống Sài Gòn mò tìm hắn.
Số phận cay nghiệt hồi đó đã dứt hai con tim ra khỏi nhau… Cuộc đời của “Sét Hòn” đi theo dòng chảy của nó, và hắn phải vật lộn để có cái cơ nghiệp và tổ ấm ngày nay. Ngày Tết cổ truyền yên tĩnh giúp người ta nghĩ về các kỷ niệm xưa. Vậy là sáng mồng một Tết, vợ con về bên ngoại, hắn lên xe phóng về Cần Thơ, định bụng tìm lại Hằng, xem nàng sống ra sao, có cần giúp đỡ gì không. Đến nơi, hắn chỉ gặp ông bà già, chị Hai cùng mấy đứa em của Hằng. Chi Hai khi xưa rất quý mến hắn, nay định cư bên Cali, về thăm nhà. Nhìn thấy hắn chị rưng rưng nước mắt nói, “Sáu ơi, Hằng mất đã bốn năm nay rồi”.
“Sét Hòn” muốn té xỉu khi biết nàng bị ung thư phải về Sài Gòn điều trị cả mấy tháng trời, rồi qua đời cách nhà hắn có mấy trăm mét đường chim bay.
Kể đến đây, tôi cảm tưởng hắn vô cùng hối hận và cắn rứt, vì bao nhiêu năm qua đã không quyết tâm dứt bỏ mọi việc mà về thăm Hằng một lần. Tôi cố an ủi hắn, tuy biết rằng việc đó vô nghĩa.
Tôi phải là kẻ có phúc thế nào mới được “Sét Hòn” cho xem cả bài thơ hắn tặng Hằng năm 1981 và bài thơ chị Hai tặng hắn trước lúc lên xe về Sài Gòn. Tôi đã xin phép “Sét Hòn” cho đăng cả hai bài thơ đó lên mạng.
Nick “Trục Trặc” thì tôi không thân như “Sét Hòn”. Tôi chỉ thích lối viết rất duy lý của gã trong các tranh luận trên mạng. Duy lý như vậy, nhưng nhiều bài viết của gã cũng mang nặng tình thương những số phận bất hạnh. Đã có đêm gã mất ngủ, lên mạng kể cho chúng tôi nghe về một cô dâu Việt qua Singapore cưới chồng. Ngày cuới, cô bị tai nạn và hôn mê mấy tuần nay. Chú rể suốt ngày rầu rĩ bên giường bệnh. “Trục Trặc” hay đả các chính sách ngu dân, chửi các quy định ngớ ngẩn của chính quyền, nhưng gã không bị rơi vào phái “Phàm là”. Tôi rất ngán nói chuyện với phái này, vì đối với họ, “phàm là” của cộng sản, cái gì cũng phải thối tha đến tận gốc. Khi máy bay của Vietnam Airlines bay nhầm qua đất Tiệp, họ bảo phi công do cộng sản đào tạo thì chỉ có vậy thôi. Họ đâu có biết là Úc đào tạo phi công cho ta, mà ngay cả phi công Mỹ cũng có những lầm lẫn chết người. Khi hãng UPI đưa tin sai về vụ cô Sharapova đến Việt Nam thì họ bảo vệ UPI là chỉ vì “ngây thơ” mà mắc lừa báo Tuổi Trẻ, đại loại như vậy.
Nhưng cái tôi phục nhất ở “Trục Trặc” là công suất viết. Đã có lúc gã viết một ngày tới hơn 10 bài trong một vụ bút chiến “đẫm mực” với một nick già đầu khác, vậy mà không hề lỡ nói dại như tay kia. Thành thực mà nói, cứ cho tôi ngồi gõ, không cần nghĩ gì cả, không ăn uống thì cả ngày cũng không viết nổi 50% số bài viết đó của hắn. Tôi có cảm tưởng tay này vô công rỗi nghề nên để tới hôm 11 Tết tôi mới gửi email cho gã. Quả nhiên mấy phút sau “Trục Trặc” gọi vào máy di động của tôi. Chúng tôi hẹn nhau hết giờ làm việc đến quán cà phê Regina ở đường Nguyễn Du.
Tôi tới trước và ngồi vào một bàn trống ở góc quán để có thể quan sát được mọi người ra vào quán. Một lúc sau có một người đi một mình vào ngồi cách tôi mấy bàn và cũng liếc nhìn qua tôi. Tôi không biết mặt “Trục Trặc” nên lấy máy ra gọi cho gã. Hóa ra gã cũng đang bơi trong cái biển xe máy cách đó khoảng một cây số. Còn ở bàn bên, đã có một cô gái đến ngồi với ông khách nọ. Rõ ràng con quỷ CAM vẫn ám ảnh tôi.
Vài phút sau một người đàn ông tầm thước, ngoài năm mươi, da ngăm đen, tóc búi tó phía sau, tay cầm máy di động buớc vào quán bước vào quán. Khi đó máy di động của tôi reo lên và gã nhận ra tôi. “Trục Trặc” nói thích quán Regina này vì nghe đâu một đại gia lập ra nó với ý đồ lấy tiền lời để làm từ thiện. Nghe vậy tôi mới để ý đến cách trang trí, cách ăn mặc của mấy cô cậu phục vụ và cảm thấy có lẽ gã có lý.
Cuộc đời của “Trục Trặc” cũng có nhiều trùng hợp với gia đình tôi và hàng triệu gia đình Việt Nam khác: Cha “Trục Trặc” tham gia cách mạng, nhưng hoạt động nằm vùng, trong khi nhiều người khác thì ở phía bên kia. Cuộc chiến huynh đệ tương tàn năm xưa cũng để lại trong gia đình gã một sự chia rẽ bi đát. Kẻ được công nhận là người có công, kẻ bị kết án là có tội mà nguyên nhân chỉ là sự ngẫu nhiên của số phận.
Trái với nhận định ban đầu của tôi, “Trục Trặc” không phải là kẻ rỗi hơi, thất nghiệp. Gã có một công ty kinh doanh vật liệu xây dựng, đổ hàng cho khách từ Đà Nẵng đên tận Sài Gòn. Công ty chạy khá tốt và gã luôn phải ra Trung vào Nam để coi công chuyện. Khi tôi hỏi lấy đâu ra thời gian để viết bài thì gã khai: “Buổi tối ở nhà thì khỏi phải nói, còn ban ngày đến hãng, sau khi cắt đặt công việc xong là vào phòng, một mình một máy online. Có việc thì đi, xong quay về lại log-in!”. Gã bỏ khá nhiều thời gian, tâm lực vào các diễn đàn, bất chấp cả sự rình rập của CAM, vì gã không chịu được cái tâm lý vô cảm, chai sạn của phần đông quần chúng trước các vấn đề nóng bỏng của đất nước, mặc dù gã biết thừa là đang đem muối bỏ biển.
Tôi cười: Ừ, nếu không vậy thì làm sao mấy con dã tràng lãng mạn như anh và tôi ngồi đây với nhau.
Chúng tôi nói về các vụ sờ gáy của công an, nói về nỗi nghi kị ấu trĩ đến nực cười của các nick. Khi chia tay tôi nói: “Tôi chỉ mong cái ngày ấy sẽ đến và tất cả chúng ta trong diễn đàn tổ chức gặp nhau, bất kể ‘hồng vệ binh’, ‘phàm là’, ‘rân chủ cuội’, hay là ‘CAM’. Lúc đó nhắc lại các chuyện này chắc vui lắm. Mọi người sẽ ngạc nhiên khi biết ai là Trục Trặc, ai là Tê Cu, ai là Sét Hòn, mấy thằng cha hám gái có thể sẽ té ngửa vì mấy cô ả Kỷ Niệm hay Hoàng Hôn chỉ là mấy lão già đầu hói, bụng phệ.”
Nick thứ ba mà tôi gặp tại Hà Nội một tuần sau đó, “Dương79”, là một cậu thanh niên sinh năm 79, năm Trung Quốc phát động cuộc chiến tranh chống nước ta. Một cuộc chiến mà ngày nay cả bên gây chiến lẫn bên bị đánh đều cố tình dìm cho quên. “Dương79” chỉ hơn con trai tôi 4 tuổi, nhưng vì ảo nên cậu ta gọi tôi bằng anh. Khi hết ảo, thấy cậu ta có vẻ khó xử, tôi nói: “Không sao Dương ạ, mình vẫn hay kết bạn với những người trẻ như cậu. Chí lớn gặp nhau không kể tuổi tác!”
Dương có khuôn mặt phúc hậu, thông minh, dáng đi đứng tự tin. Cậu sinh ra trong một gia đình trí thức Hà Nội, đang có chỗ làm việc tốt, lương bổng rất khá. Mặc dù đúng là đối tượng của “Lối sống hưởng thụ định hướng XHCN” mà những người làm công tác “thanh vận” đang tìm cách chèo kéo, cậu ta lại quan tâm đến chính trị và đã từng liều mạng đứng ra tổ chức các cuôc biểu tình chống Trung Quốc, bất chấp mấy cú điện thoại nặc danh đe dọa tính mạng. Trong diễn đàn, “Dương79” chưa có những bài viết lý luận kiểu “Trục Trặc”, đơn giản là vì cậu còn ít kinh nghiệm sống, nhưng là người hay cung cấp các sự kiện mà người khác nhiều khi chưa biết. Trong những ngày sau Tết này, chính “Dương79” đã cho chúng tôi biết về cuốn sách Ma chiến hữu của Mạc Ngôn mới được nhà xuât bản Văn Học “vô tình” đưa ra vào dịp này. Cậu mượn cuốn sách đó của “Người-Buôn-Gió”, đọc ngấu nghiến xong là scan hết cả 199 trang sách, tải lên mạng qua một đêm. Riêng cái khoản đó là cậu đã xứng đáng đuợc nâng cấp lên hàng “anh em” với lão già 60 này. Có thể vì không va chạm với cuộc chiến hồi đó nên Dương đánh giá Mạc Ngôn khá tích cực. Cậu tìm thấy cái lõi nhân bản, sự lên án cái ác trong Ma chiến hữu và có vẻ khó chịu là sao chúng ta không có những tác phẩm như vậy. Tôi nói: “Nếu cuộc chiến này không bị dìm trong lãng quên, không bị cấm nói đến, thì cũng sẽ có Nỗi buồn của chiến tranh II. Hồi đó Bảo Ninh bị cấm mãi rồi cũng phải cho in”. Tuy nhiên tôi không thuyết phục đuợc Dương. Cậu nói: “Bên Tầu cũng cấm, nhưng vẫn có người dám nói. Trí thức ta có vấn đề anh ạ!”
Qua cuộc gặp gỡ các nick trên đây và một số văn nghệ sỹ, trí thức khác tôi nhận ra một điều thú vị. Tất cả họ đều thành đạt trong cuộc sống, đều là những người được hưởng các lợi thế của nền kinh tế mở cửa hiện nay ở Việt Nam, chẳng có lý do gì để bất mãn được! Chính những người có cuộc sống kinh tế vững vàng lại càng có nhiều đòi hỏi đến sự thật, lại muốn nhìn vào cốt lõi của mọi vấn đề.
Một thực tế thứ hai mà tôi nhìn thấy, đó là con người ta ngày càng ít bị phụ thuộc vào nhà nước. Trong chế độ XHCH trước kia, nhà nước nắm 100% quyền sinh quyền sát đối với mọi cá nhân. Công ăn việc làm ư? Nhà cửa ư? Đến cả quyển sổ gạo cũng do nhà nước cấp. Khi đó chỉ cần có ý nghĩ khác là đã có thể chết đói.
Nay chuyển sang nền kinh tế hàng hóa TBCN (gọi khéo là thị trường) định hướng XHCN, nhà nước chỉ còn nắm được duy nhất cái quyền cho nói, còn mọi thứ trên đây đều có thể nằm trong tay người dân, nếu họ có điều kiện và hiểu biết. Cách duy nhất để hệ thống toàn trị quay trở lại khống chế con người chỉ còn là các biện pháp xã hội đen, điều mà bản thân nó cũng chỉ dám áp dụng trong các trường hợp hãn hữu. Như vậy rõ ràng là quá trình tự do hóa vật chất đang tạo ra đất cho tự do tư tưởng. Các thành tựu kinh tế đang thúc đẩy tự do thông tin (internet, blog, điện thoại di động, kỹ thuật in ấn, kỹ thuật video v.v.) bất chấp ai đó muốn hay không. Ngày càng có nhiều trí thức và trung lưu ở Việt Nam nhìn thấu sự thật đằng sau các chiến dịch kiểu “Ngô Quang Kiệt”, “Nguyễn Việt Chiến”, hoặc chiến dịch bóp chết đợt kỷ niêm 30 năm chiến tranh biên giới. Tôi có gặp nhiều bạn bè làm báo, có cả tổng biên tập báo viết ở Hà Nội, đa số họ rất xấu hổ vì những việc làm này. Họ đều được dạy về tinh thần “Viết dưới giá treo cổ” của Julius Fucik[3] tại trường đại học báo chí. Nhưng sự sợ hãi đang xé cái đám đông đó ra thành nhiều mảnh, chủ nghĩa cơ hội đang biến tất cả họ thành kẻ thù của nhau. Cuối cùng họ lại chấp nhận hành động theo đường lối “cứ Tô Như Rứa”[4]. Nhờ đó mà may mắn lần này không xảy ra như vụ “Trần Dần Thơ”, khi mà hơn 200 trí thức, văn nghệ sỹ nổi tiếng đã ký kiến nghị gửi Ban Bí thư và đã thành công. Những người dám vượt cái sợ, nắm tay nhau đi ngược dòng mới chỉ là thiểu số nhỏ, nhưng sự tích tụ tư hữu tất sẽ dẫn đến sự bùng nổ của tri thức, của ý thức dân chủ, vấn đề chỉ là thời gian.
[1] Nick: Biệt danh trên các diễn đàn
[2] Ddos: kiểu tấn công bằng hàng ngàn máy tính truy nhập vào một trang nào đó làm tắc nghẽn cổng vào. Khi đó mạng báo lỗi Denied of Service (Ddos). Kiểu tấn công này thường chỉ các tổ chức mật vụ hoặc khủng bố lớn mới đủ sức làm.
[3] Julius Fucik, (1903-1943) nhà báo cộng sản Tiệp, bị phát xít Đức giết hại. Tác phẩm Viết dưới giá treo cổ của ông từng là sách gối đầu giường cho các nhà báo ở các nước XHCN.
[4] Tô Huy Rứa, Trưởng ban Văn hóa Tư tưởng
Bình luận
4 Comments (bài “Đường về (2)”)
Như nồi phở, lửa đầu không ngọt, lửa thứ hai, thứ ba mới ngọt nước. Nhưng cũng có thể nhờ chê, đầu bếp nêm nếm lại thành ra vừa ăn. Đó là ý mà em muốn nói với anh Lâm Vũ.
Cũng muốn góp ý thêm với tác giả về cái qui luật của sự «hỗn loạn» trong bài trước. Em không biết, một hệ thống khi có qui luật rồi thì còn có thể gọi là «hỗn loạn» nữa hay không? Em nghĩa chắc là không. Ông Tom bạn anh chắc nói sai. Vì khi có qui luật, vận hành của vật thể đều tuân theo một luật đã định trước, như thế không còn sự hỗn loạn nữa.
Em cũng không chia sẻ với tác giả về ý kiến là «quá trình tự do hóa vật chất đang tạo ra đất cho tự do tư tưởng». Giả sử khoa học kỹ thuật chậm tiến 10 năm, không có điện thoại cầm tay, không có internet… thì liệu có «tự do tư tưởng» không? Em chắc là không. Không có điện thoại, internet… thì lấy gì «chat» hả anh? Và anh gọi cái mà mọi người ở VN đang «giải tỏa bức xúc» – chữ của anh Tâm Bảo – là «tự do tư tưởng» thì không ổn chút nào.
Không biết sau khi đọc phần 2 này có còn ai bảo “Đường Về”… ‘nhạt nhẽo’ và ‘nông cạn’ nữa không nhỉ?
Bài viết rất đáng giá. Quá trình từng bước tự do hóa nền kinh tế đi kèm với sự thoái hóa không che giấu được của tầng lớp cầm quyền ở đủ mọi cấp mà hình ảnh luôn phơi bày nhan nhản trong mọi góc lộ cũng như góc khuất của đời sống, đã như những lực đẩy khó cưỡng giúp người ta không tự ý thức ly tâm nghĩa là đi dần ra ngoài quỹ đạo của tư tưởng chính thống, tìm lấy sự tự chủ cho suy nghĩ của mình. Nhưng sau nhiều thập kỷ sống trong không khí toàn trị, tự nguyện “cúi ngửa theo ý người” đã như một thói quen thâm căn cố đế, và cứ tưởng đó là “cái tôi” đích thực, bây giờ bước ra giữa bầu trời trống trải, không còn “cái cột” nào để dựa (tục ngữ: Biết thì thưa thốt…), một tâm lý lo lắng xuất hiện – tâm lý dò dẫm, vứa đi vừa ngoái lại, không tìm thấy kẻ đồng hành. Nghi kỵ nhau vì thế là chuyện thường.
Những nhận xét của tác giả như: đa số những người ưu tư về thực trạng đất nước đều thuộc dạng trung lưu; càng ngày người dân càng ít bị lệ thuộc vào nhà nước … đều phù hợp với luận điểm rằng phát triển kinh tế sẽ dẫn đến dân chủ hóa.
Phát triển kinh tế tạo ra những điều kiện cần thiết để dân chủ xuất hiện: tạo ra tầng lớp trung lưu đông đảo hơn và làm thay đổi văn hóa chính trị theo hướng ưa chuộng các giá trị tự do và dân chủ.
Tuy nhiên nếu chỉ có phát triển kinh tế thì không đủ để đem đến dân chủ. Quan trọng là phải có một lực lượng đối lập có tổ chức chặt chẽ và có phương cách lôi cuốn sự ủng hộ của cả tầng lớp lao động và trung lưu, đủ sức gây sức ép lên chế độ.
Internet giúp mọi người truy cập và phát tán thông tin dễ hơn, góp phần làm thay đổi văn hóa chính trị. Nhưng mặt khác nó là công cụ để người ta giải tỏa nỗi bức xúc với chế độ, thỏa mãn những khát khao về tự do. Do đó sẽ giảm đi nhu cầu trực tiếp tham gia vào những hoạt động đối lập ngoài đời thật.