Bùi Văn Phú – Chuyện xuất bản trong nước, đừng vào “vùng nhạy cảm”
08/12/2009 | 1:00 sáng | 9 Comments
Category: Báo chí - Truyền thông, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Thơ đến từ đâu
Tôi chưa bao giờ có tác phẩm xuất bản, tuy đã viết nhiều trên báo giấy và báo mạng.
Năm 1993 tôi có gửi cho báo Thanh Niên một bài kí về thời sinh viên và những ngày dạy học ở Togo, một quốc gia châu Phi nhỏ bé, vì tôi nghĩ rằng chuyện một người gốc Việt du hành qua những vùng đất xa xôi hẻo lánh là điều lạ, sẽ được toà soạn chú ý và có thể thu hút độc giả. Quả thực bài của tôi được đăng trên tạp chí Thanh Niên, nhưng bị cắt một khúc, chỗ tôi nhắc đến ngày còn là sinh viên Đại học Berkeley tôi đã tham gia biểu tình cho thuyền nhân, cho nhân quyền Việt Nam.
Sau khi đăng bài, toà soạn gửi biếu tôi một tờ báo. Tổng thư kí là nhà văn Vũ Đức Sao Biển có viết thư cho biết ban biên tập muốn trả tiền nhuận bút vài trăm đô-la. Tôi trả lời nhờ toà soạn dùng số tiền đó cho việc từ thiện như giúp các học sinh nghèo.
Nhưng cũng từ đó tôi ngại không còn gửi bài cho báo trong nước nữa, vì không muốn có những chuyện bị cắt bỏ, kiểm duyệt như trên.
Đầu năm ngoái, tôi viết bài “Nét văn hoá Việt ở Togo” [talawas.org 22.02.2008]. Bài báo là chuyện kể về những món ăn Việt, những cái Tết ở châu Phi thuần tuý mang tính văn hoá. Tờ Lao Động Cuối Tuần [Số 10, 09.03.2008] lấy đăng lại, cắt bỏ một vài đoạn mà tôi chẳng hiểu vì sao. Tờ báo có ghi nguồn là từ talawas.org, nhưng ghi nhầm ngày là 28.02.2008.
Với chính sách kiểm soát thông tin, văn hoá trong nước thì khó biết được những chỗ nào là “vùng nhạy cảm” đối với chính sách hiện thời của Việt Nam.
Thường theo dõi sinh hoạt văn hoá thông tin ở quê nhà, tôi đã hai lần điểm qua những gì mà quan chức nhà nước muốn tuyên truyền đến cho người dân. Một lần về bản dịch bài viết của Jordan Ryan do VietNamNet thực hiện liên quan đến chính sách kinh tế của Việt Nam [talawas.org 18.01.2006]. Lần thứ hai về sự kiện báo Wall Street Journal đăng 4 trang quảng cáo Việt Nam dịp Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng công du Hoa Kỳ năm 2007 [talawas.org 03.10.2007].
Bây giờ nhân việc trong nước xuất bản tập sách Thơ đến từ đâu, gồm những bài phỏng vấn nhiều tác giả trong và ngoài nước do Nguyễn Đức Tùng thực hiện. Theo ý riêng của tôi, từng tác giả đã được ông Nguyễn Đức Tùng phỏng vấn có quyền đồng ý, hay không đồng ý và với điều kiện biên tập như thế nào về nội dung những câu trả lời của họ để bài phỏng vấn được xuất hiện trong tác phẩm phát hành trong nước. Đó là sự lựa chọn của từng người.
Cho đến giờ vì chưa được đọc bản in trong nước để so sánh với bản trên mạng talawas nên tôi không có ý kiến, chỉ chờ sự lên tiếng của chính những tác giả liên hệ.
Ông Hoàng Ngọc-Tuấn đã làm việc với mấy nhà xuất bản và cuối cùng ông quyết định không cho tác phẩm của mình in trong nước vì yêu cầu của nhà xuất bản đòi cắt bỏ những chỗ mà ông không muốn. Thật đáng trân trọng quyết định thẳng thắn của ông.
Tuy nhiên tôi được biết có hai tác giả hải ngoại đã xuất bản tác phẩm của họ trong nước. Đó là nhà văn Nguyễn Mộng Giác với bộ trường thiên tiểu thuyết 4 tập Sông Côn mùa lũ do Nxb Văn học & Trung tâm Nghiên cứu Quốc học xuất bản năm 1998. Tác giả thứ nhì là nhà phê bình văn học Bùi Vĩnh Phúc với Trịnh Công Sơn: Ngôn ngữ & những ám ảnh nghệ thuật do Nxb Văn hoá Sài Gòn ấn hành năm 2008. Không biết kinh nghiệm làm việc của hai tác giả nêu trên với các nhà xuất bản trong nước như thế nào? Nếu được họ chia sẻ những kinh nghiệm này thì đây là một điều đáng quý cho độc giả khắp nơi và nhất là cho những ai muốn cộng tác với trong nước để xuất bản tác phẩm của mình.
Tôi còn thấy một tác giả có nhiều sách bán chạy ở hải ngoại là nhà văn Nguyễn Ngọc Ngạn, tuy không có sách in trong nước nhưng ông đã bị kiểm duyệt thường xuyên khi con buôn ở Việt Nam sao chép những DVD ca nhạc “Paris by Night” và bán với giá rẻ dăm ba chục nghìn đồng một dĩa. Tôi nghe kể rằng muốn sao chép DVD Thuý Nga thì cứ vô tư, nhưng phải cắt bỏ rốt ráo phần giới thiệu do em-xi Nguyễn Ngọc Ngạn soạn.
Như thế nhà nước không chỉ kiểm duyệt những điều nói ra hay được viết xuống có chạm đến “vùng nhạy cảm” mà những con buôn văn nghệ trong nước cũng tự kiểm duyệt cả hình bóng, tên tuổi những người “có vấn đề” nữa.
Ngày xưa ở miền Nam Việt Nam sinh hoạt văn hoá, thông tin cũng bị kiểm duyệt. Chính phủ đã nhiều lần tịch thu sách báo không hợp với chính sách, đưa ra toà phạt tiền, kết án tù những nhà báo, những chủ báo vi phạm. Nhưng đã có nhiều người làm văn hoá, văn nghệ, làm báo, viết báo rất can đảm. Báo Sóng Thần, Điện Tín, Đại Dân Tộc hay tạp chí Đối Diện là những trường hợp điển hình.
© Buivanphu 06.12.2009
Bình luận
9 Comments (bài “Bùi Văn Phú – Chuyện xuất bản trong nước, đừng vào “vùng nhạy cảm””)
Nhà văn Bùi Vĩnh Phúc đã giải thích rành mạch việc xuất bản cuốn sách của ông để đáp lại yêu cầu của tác giả Bùi Văn Phú. Cảm ơn nhà văn Bùi Vĩnh Phúc.
USing nói: “Những lý do của NTH đưa ra để giải thích tại sao các tác phẩm được cho phép ấn hành tại VN của nhà văn NMG và nhà phê bình BVP khá hợp lý. Như thế thì động lực nào đã xui khiến hai tác giả này mang sách của họ về VN in? Chắc để nổi tiếng hơn vì số độc giả nhiều hơn so với hải ngoại? Hay còn những lý do nào khác?”
=> Nguyễn Tôn Hiệt: Như tôi đã phân tách, những tác phẩm thuần túy văn hóa, thuần túy nghệ thuật, không đụng chạm đến chính trị, thì dễ dàng được xuất bản ở VN. Trường hợp hai tác phẩm của hai nhà văn Nguyễn Mộng Giác và Bùi Vĩnh Phúc là như thế.
Xuất bản ở Việt Nam không thể có số độc giả nhiều hơn, vì nếu in 1000 cuốn ở VN, bán hết, thì cũng chỉ được 1000 người mua về đọc, giống như in 1000 cuốn và bán hết ở hải ngoại. Số độc giả nhiều hay ít thì xét trên số bản in và số bán được, chứ không xét trên dân số của một nước.
Trong điều kiện khoa học thông tin hiện đại, phổ biến tác phẩm trên internet thì chắc chắn có số độc giả cao hơn in và bán sách. Một tác phẩm phổ biến miễn phí trên internet có thể được vài vạn người đọc trong một ngày. Trong khi đó, in 1000 bản có thể bán một năm chưa hết.
Việc xuất bản thì có nhiều động lực, nhưng tôi cho rằng hai nhà văn Nguyễn Mộng Giác và Bùi Vĩnh Phúc, cũng như mọi nhà văn trên đời này, có nhu cầu phổ biến và chia sẻ tác phẩm. Tác giả có quyền gửi tác phẩm đi xuất bản ở bất cứ nơi nào mà mình thích, và nếu tác phẩm mình không bị cắt xén thì đó là điều tốt.
Chỉ khi nào tác phẩm bị cắt xén bởi lưỡi kéo chính trị, mà tác giả không dám phản đối, thì mới nên đặt vấn đề về phẩm cách.
Cũng xin nhấn mạnh điều này: một tác phẩm có giá trị nghệ thuật, hay giá trị văn hóa, không nhất thiết phải mang tính chính trị.
Kính gửi các bạn,
Về trường hợp cuốn sách của tôi, xin được trả lời vắn gọn như sau:
Nhà văn Lữ Quỳnh (hiện sống tại Mỹ), bạn thân với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và hoạ sĩ Đinh Cường, có dịp đọc cuốn sách về TCS của tôi in tại Mỹ. Anh đã liên lạc với nhà văn Nguyễn Mộng Giác, một người bạn văn của tôi, để xin địa chỉ và liên lạc với tôi. Anh cho biết là rất yêu cuốn sách về TCS mà tôi đã viết, và muốn được giới thiệu để xuất bản nó ở trong nước, vì anh đã từng là một người làm xuất bản tại Việt Nam trước khi ra nước ngoài, và có nhiều bạn văn nghệ trong nước đang trong ngành xuất bản. Tôi cũng đã từng được đọc văn và thơ của nhà văn Lữ Quỳnh từ trước 1975 nên cũng có lòng quý anh. Tôi đồng ý, với một điều kiện là cuốn sách không được sửa đổi gì, ngoại trừ việc bổ sung thêm, vào phần cuối, một bài phỏng vấn tác giả, nghiêng nhiều về khía cạnh chuyên môn, của nhà nhạc học Phạm Văn Kỳ Thanh (đã đăng trên talawas vào ngày 10/12/2005, http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=6008&rb=0206).
Anh Lữ Quỳnh, sau đó, đã giới thiệu quyển sách đến nhà xuất bản Fahasa trong nước. Rồi nhà xuất bản liên lạc với tôi và làm mọi thứ giấy tờ liên hệ, trong đó có xác định rõ vấn đề tác quyền và thời gian giới hạn của quyền xuất bản. Và, qua Fahasa, cuốn sách đã được in ở nhà xuất bản Văn Hoá Sài Gòn vào năm 2008. Bản thảo đúng như theo sự yêu cầu của tôi. Lời Tựa của sách cũng là lời tựa của lần in đầu, năm 2005, do nhà xuất bản Văn Mới phát hành ngoài nước. Bạn đọc có thể so sánh hai bản in tại Mỹ và Việt Nam để thấy rõ điều đó.
Trường hợp của tôi là như vậy. Cám ơn nhà văn Lữ Quỳnh, một người có lòng quý và muốn giới thiệu cuốn chuyên luận về TCS của tôi tại Việt Nam.
Xin cám ơn sự quan tâm của các bạn về cuốn sách của tôi. Đặc biệt của anh Bùi Văn Phú (cám ơn anh lần nữa đã hỗ trợ bằng việc đặt mua cuốn sách xuất bản ở Mỹ của tôi mấy năm trước).
Trân trọng,
Bùi Vĩnh Phúc
Những ly’ do của NTH đưa ra để giải thích tại sao các tác phẩm được cho phép ấn hành tại VN của nhà văn NMG và nhà phê bình BVP khá hợp lý. Như thế thì động lực nào đã xui khiến hai tác giả này mang sách của họ về VN in? Chắc để nổi tiếng hơn vì số độc giả nhiều hơn so với hải ngoại? Hay còn những lý do nào khác?
Ông Lê Doãn Hợp: “Thưa ĐC, có Việt kiều nói là ‘À, ngoài ra hiện này ở VN việc tự xuất bản rất dễ dàng, tiện lợi và rẻ tiền, đợt rồi tôi về VN được tặng cả rổ sách kiểu như vậy. NXB có lẽ phần nào giúp gạn lọc bớt những quyển sách không đủ giá trị theo tiêu chuẩn của NXB?’. ”
Ông Tô Huy Rứa: “Quân này láo! Bộ tên phản động này muốn chúng ta thất nghiệp cả ư? Lần sau đương sự về, cho hắn vào sống chung với bọn Nguyễn Tiến Trung, Trần Khải Thanh Thủy, Lê Thị Công Nhân để học tập tốt tiêu chuẩn giá trị của ta để đừng viết lách phát biểu linh tinh nữa!”
Tôi có cảm giác như nhiều anh chị chuyện gì cũng qui lên thành kiểm duyệt và chính trị. Tôi cũng có tác phẩm được xuất bản ở VN, thuộc vào hàng bán chạy nhưng không nổi tiếng, có lẽ do bản thân tôi cũng thuộc loại vô danh tiểu tốt. Kinh nghiệm của tôi khi làm việc với NXB thì cứ gặp đâu giải quyết đó, luôn thực tế một chút và nhìn tới phía trước, xem hai bên có thể cùng nhau làm việc được tới đâu, và kết quả là đang chuẩn bị tái bản tác phẩm có thể không nhạy cảm về chính trị kiểu chiến tuyến Quốc – Cộng nhưng lại vô cùng nhạy cảm trong hệ thống quyền lực tại VN. Mong đón nhận thêm những chia sẻ kinh nghiệm từ các anh chị khác. À, ngoài ra hiện này ở VN việc tự xuất bản rất dễ dàng, tiện lợi và rẻ tiền, đợt rồi tôi về VN được tặng cả rổ sách kiểu như vậy. NXB có lẽ phần nào giúp gạn lọc bớt những quyển sách không đủ giá trị theo tiêu chuẩn của NXB?
Anh Bùi Văn Phú muốn biết cuốn Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác và cuốn Trịnh Công Sơn: Ngôn ngữ & những ám ảnh nghệ thuật của Bùi Vĩnh Phúc có phải trải qua kiểm duyệt khi được xuất bản ở Việt Nam hay không. Câu hỏi này không cần đợi hai nhà văn trả lời, nếu anh Phú đã đọc hai cuốn sách đó ở Mỹ.
Cuốn Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác viết về thời Tây Sơn, hoàn toàn không dính dáng và không có ẩn ý gì nhắm đến chính trị thời XHCN.
Cuốn Trịnh Công Sơn: Ngôn ngữ & những ám ảnh nghệ thuật của Bùi Vĩnh Phúc chỉ tập trung ca ngợi phương diện nghệ thuật viết lời ca của Trịnh Công Sơn, hoàn toàn không đụng chạm đến chính trị thời XHCN. Ngay cả phần “Ám ảnh chiến tranh” được viết chưa đầy 2 trang giấy, Bùi Vĩnh Phúc cũng chỉ nói đến chiến tranh Việt Nam một cách chung chung, không đụng chạm đến bên nào cả, cũng không hề nói đến Mậu Thân hay bất kỳ một thảm trạng hay tội ác cụ thể nào cả. Hơn thế, Trịnh Công Sơn lại là một đề tài thời thượng ở VN mà các nhà xuất bản đều tận tình khai thác.
Đọc hai cuốn này xong thì độc giả sẽ không tìm thấy bất kỳ điều gì có khả năng đụng đến kiểm duyệt. Những cuốn này cũng như bất kỳ tác phẩm nào khác thuần túy nghệ thuật hay học thuật đều dễ dàng được xuất bản ở Việt Nam, đặc biệt khi tác giả lại không phải là những người vốn đã có những đụng chạm chính trị mà chế độ cảm thấy cần phải “viết tắt” tên tuổi.
Việt Nam cô gái đồng trinh
Có một bầy quỷ râu xanh rình mò
Lắm vùng nhạy cảm nhỏ to
Vuông tròn phẳng lép nó thò tay vô
Cắt …
Được biết cuốn sách viết về nhạc sĩ Trịnh Công Sơn của nhà phê bình Bùi Vĩnh Phúc (BVP) đã được in trước tại Mỹ trước khi được in tại Việt Nam. Không rõ nội dung cũa hai ấn bản có khác nhau không? Nếu có sự khác biệt, chỉ có tác giả BVP là người trong cuộc cho biết tại sao thì mới rõ được. Mong sự hồi đáp của nhà phê bình BVP.
Cái vùng nhạy cảm mà ông Bùi Văn Phú nói hoặc ai đã nói trước đó thật là “trừu tượng”, có thể nói là chung chung, chỉ đâu cũng đúng cả như là “trên trời có đám mây xanh, ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng”.
Tôi nhớ hồi còn ở trong nước, sau ngày đại thắng… để bắt đầu những ngày gian nan. Thằng nhóc nhà tôi nó có cái “hoài bão” lạ lùng là lớn lên viết diễn văn cho lãnh tụ, ít ra cũng cấp lãnh đạo địa phương hoặc ban ngành. Vặn vè hỏi sao thích như vậy, nghe thằng nhóc trả lời”.
“Khỏi động não, chỉ cần thay đổi đối tượng sau hàng kính thưa… rồi cứ thế, cứ thế… sao y như cũ. Ba thấy đó, bài nào cũng vậy thôi!”
Bây giờ đổi mới thì có cái “lề”, cứ thế mà trượt. Có thể trên mỗi trang web, hay trước mỗi tờ báo sẽ có hằng chữ: Ở đây cần người “trượt” đúng lề, không cần “động não”…
Tha hồ xuất bản. Tên tác giả sẽ được in rất to.