Thơ đến từ đâu: vĩ thanh – Trung Trung Đỉnh hỏi chuyện Nguyễn Đức Tùng
02/12/2009 | 7:00 sáng | 19 Comments
Category: Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Thơ đến từ đâu
Cuộc gặp gỡ nhóm thực hiện cuốn sách "Thơ đến từ đâu" của tác giả Nguyễn Đức Tùng
talawas – Loạt bài phỏng vấn nhan đề “Thơ đến từ đâu” của tác giả Nguyễn Đức Tùng đăng trên talawas từ tháng 6/2006 đến tháng 1/2008 vừa được xuất bản tại Việt Nam. Hôm qua, 1/12/2009, Nhà xuất bản Lao Động đã tổ chức buổi ra sách và gặp gỡ nhóm thực hiện cuốn sách này. Sau đây chúng tôi xin giới thiệu trao đổi giữa nhà văn Trung Trung Đỉnh và tác giả Nguyễn Đức Tùng về cuốn sách, cũng như thư của tác giả Nguyễn Đức Tùng về việc xuất bản cuốn sách tại Việt Nam.
______________
Trung Trung Đỉnh: Chào anh Nguyễn Đức Tùng. Sau khi đọc xong cuốn sách của anh, Thơ đến từ đâu, bỗng dưng tôi muốn thò tay vào công việc của người khác bằng cách “hỏi ngược” lại bác sĩ, nhà thơ, nhà phê bình văn học Nguyễn Đức Tùng vài câu, vì tôi bị cuốn hút bởi cách phỏng vấn mà không phỏng vấn của anh. Và cũng bởi tôi vẫn cảm thấy “chưa đã” lắm, hình như tác giả “hơi bị” thiên lệnh với bạn bè trước khi thiên lệch với thơ?
Nguyễn Đức Tùng: Có lẽ anh muốn nói đến sự tuyển chọn các nhà thơ trong tập sách lần này? Thật ra sự cảm thụ văn học của một cá nhân bao giờ cũng có tính chủ quan, thiên lệch, nhưng trong các công trình nghiên cứu thì điều đó cần được hạn chế tối đa. Khi viết một cuốn sách, các nhà phê bình thường chỉ cần tập hợp các tài liệu rồi tự làm việc một mình, nhưng trong việc thực hiện phỏng vấn, chuyện xảy ra có khác, vì tác giả cần sự cộng tác của người được phỏng vấn. Chuyện gặp gỡ giữa hai bên thường có những nhân duyên rất… tiền định. Ví dụ cách đây vài năm ở Sài Gòn, qua sự giới thiệu của anh Du Tử Lê, tôi định gặp và phỏng vấn nhà thơ Nguyễn Duy, nhưng vào lúc ấy, tôi bận đi Hà Nội và nhà thơ thì bận đi Mỹ, thành ra chưa có duyên gặp nhau. Cùng thời gian đó, nhờ Phan Nhiên Hạo, tôi liên lạc được với nhà thơ Tô Thùy Yên, nhưng lúc ấy ông quá bận việc riêng nên cuộc trò chuyện thơ ca có thể là rất thú vị đã không xảy ra. Khi gặp một người để làm phỏng vấn, bao giờ cũng cần sự quen biết hoặc giới thiệu. Không hiểu sao người Việt mình thường ngại nhau lắm anh ạ. Tuy vậy, cuốn sách xuất bản lần này chưa hoàn toàn kết thúc; tôi dự định thực hiện một số bài nữa với các nhà thơ khác; và tôi hết sức mong mỏi sẽ có dịp gặp gỡ các gương mặt thơ ca quan trọng nhất của Việt Nam hiện nay, thuộc nhiều khuynh hướng khác nhau.
Trung Trung Đỉnh: Thơ đến từ đâu chọn ra được hơn 20 “sao” để tham gia phỏng vấn. Có câu hỏi riêng, cũng có những câu hỏi chung. Có câu hỏi xoáy vào quan niệm sáng tác, lại cũng có những câu hỏi chỉ đề cập đến các vấn đề xã hội, đặc biệt là người hỏi có sự mong ước các nhà thơ trong nước phát biểu quan điểm của mình về cuộc chiến tranh vừa qua. Đây thực sự là vấn đề “nóng” ở hải ngoại?
Nguyễn Đức Tùng: Thưa anh, quan sát của anh về vấn đề “nóng” ở hải ngoại là đúng. Nhưng nguyên nhân của nó thì phức tạp, sâu xa. Có thể vì các nhà văn ở hải ngoại bị ám ảnh nhiều hơn, nhưng cũng có thể vì đó là môi trường mà các cuộc trao đổi ý kiến dễ xảy ra hơn, hoặc là vì cả hai. Nhiều người nghĩ rằng chiến tranh đã qua lâu rồi, thôi hãy để nó đi vào quên lãng. Điều đó rất đúng với ý nghĩa là người ta cần xoá bỏ những hiềm khích trong quá khứ để hướng về tương lai. Tôi ủng hộ điều ấy. Nhưng mặt khác, ngọn lửa của lịch sử bao giờ cũng nóng. Các nhà văn là người đứng gần nó hơn cả. Vì nếu đứng xa quá thì trang viết của họ sẽ được chiếu sáng bằng cách nào? Nhờ có những thao thức về chiến tranh và đất nước mà chúng ta có những tiểu thuyết rất hay của Trung Trung Đỉnh, như cuốn Lạc rừng tôi vừa đọc xong. Tôi nghĩ nhiệm vụ của văn học là chống lại sự quên lãng.
Trung Trung Đỉnh: Theo tôi, trong tiến trình hội nhập trước hết người Việt Nam ta phải cùng nhau hội nhập với nhau trước. Phải bày tỏ nỗi lòng để hiểu nhau. Muốn xóa bỏ hận thù thì phải có lòng bao dung vị tha và ân hận nữa. Tôi thấy đây là vấn đề CON NGƯỜI rất tinh tế và nhạy cảm, không thể nói chung chung. Nói thì dễ nhưng làm được cực khó? Nhưng ta cũng đã làm đươc nhiều đấy chứ?
Nguyễn Đức Tùng: Cảm ơn anh đã nhắc đến hội nhập. Trên diễn đàn Hội Luận tổ chức cách đây không lâu, rất nhiều người đã nhấn mạnh đến khái niệm này và cổ vũ cho một tinh thần hội nhập của Việt Nam vào thế giới, cũng như giữa trong nước và hải ngoại, Nam và Bắc, giữa truyền thống và phi truyền thống, giữa các khuynh hướng khác nhau. Hình như có người rất sợ nói về sự khác nhau, nhưng nếu không có sự khác nhau thì cần gì đến hội nhập? Không có khác nhau thì làm gì có sự thúc đẩy phát triển? Tùy từng vấn đề, từng thời điểm, mà sự giống nhau là quan trọng hơn hay sự khác nhau là quan trọng hơn.
Anh cũng vừa gọi tên hai ý niệm quan trọng là bao dung và ân hận. Có lẽ đó là những khái niệm căn bản nhất của việc đoàn kết, hoà giải dân tộc, bước qua lời nguyền của quá khứ, nếu cho phép tôi mượn chữ của anh Tạ Duy Anh, một trong những người biên tập chính cho cuốn sách này. Tôi thiết nghĩ, không bao dung, không ân hận, văn học Việt Nam sẽ không thể có tác phẩm lớn, nhất là viết về chiến tranh.
Cần ghi nhận rằng từ 1975 đến nay đã có rất nhiều cố gắng từ phía người dân và từ một số cấp chính quyền trong việc thúc đẩy sự hiểu biết hiểu biết lẫn nhau, sự thông cảm và kết hợp, sự giao hòa dân tộc. Đồng ý với anh là làm được việc này rất khó, nhưng từ nhỏ đến tận hôm nay, suốt đời, tôi chưa từng thấy việc gì là dễ đối với tôi cả. Làm việc gì tôi cũng phải cố gắng hết sức, vậy mà thất bại và thành công cứ chen vào nhau. Kể chuyện vui với anh: tôi có thói quen uống cà phê sáng, rất đậm, và tự pha lấy cho mình, thế mà hôm thì ngon hôm thì dở, phải đổ đi pha lại. Như thế câu hỏi của anh, “ta cũng làm được nhiều đấy chứ”, có thể được trả lời khác nhau, tùy theo mỗi người, tùy theo mong ước của họ. Hoài bão mà lớn quá thì thấy thành tựu của mình là nhỏ, hoài bão mà nhỏ quá thì thấy thành tựu của mình là lớn.
Trung Trung Đỉnh: Nếu được chọn một nhà thơ Việt Nam đương đại mà anh thích nhất thì đó là ai?
Nguyễn Đức Tùng: Tất cả các nhà thơ trong tập sách này đều là những người đang sống, đang viết (trừ Lê Đạt, mất sau đó ít lâu) mà tôi yêu thích. Không yêu thích thì không làm phỏng vấn được. Nhưng nếu phải chọn một nhà thơ trong thế hệ của tôi hoặc trẻ hơn, nếu ý anh là như thế, mà mình thích nhất thì tôi không làm được việc ấy. Điều này có thể vì cảm thụ nghệ thuật của tôi đa dạng, nhưng cũng có thể vì nền thơ đương đại, với nghĩa là độ mười năm trở lại đây, của chúng ta đang thực sự có những vấn đề của nó. Nó chưa đủ sức để chinh phục tất cả người đọc một cách tuyệt đối cùng một lúc, cùng một mức độ, cùng một màu sắc. Tôi nghĩ xã hội Việt Nam hiện nay ngày càng vắng bóng những gương mặt nổi bật trong nhiều lĩnh vực, văn học, nghệ thuật, khoa học, chứ chẳng riêng gì trong thơ. Và đây là một điều rất đáng lo ngại.
Trung Trung Đỉnh: Tôi thường rất không thích mấy ông làm lý luận phê bình thỉnh thoảng làm thơ, rồi hình như thấy thơ dễ hơn hay dễ đến với người đọc hơn, nên các bác ấy đi hai chân cứ như làm xiếc.
Xin lỗi anh, bởi tôi đọc thơ anh trước nên bây giờ mới “ngã ngửa” ra rằng, anh làm phê bình “hơi bị siêu”, thành thử trong lòng cũng có đôi chút áy náy về cái sự hồ đồ yêu ghét của mình vừa nói trên kia. Nhưng nói thật nhé, tôi thấy Nguyễn Đức Tùng làm lý luận phê bình sẽ có ích hơn cho nền văn học đương đại Việt Nam, chứ còn thơ thì tôi ngờ rằng anh cũng chỉ đôi khi “tức cảnh” mà “đá” một đôi bài cho tâm hồn thơ thới thôi chăng? Đọc lý luận phê bình của anh tôi thấy đây là cây bút hiếm hoi rất chuyên nghiệp bởi kiến văn của anh và bởi khả năng nhận định, phân tích, diễn giải của anh. Nhất là cái giọng. Anh có giọng điệu phê bình hiện đại, vừa thẳng thắn khách quan vừa nghiêm cẩn sâu sắc, ít lụy nhân thân, dày công tìm đọc và tìm hiểu.
Nguyễn Đức Tùng: Tôi rất thương các “ông” hay các “bác” lý luận phê bình nổi hứng làm thơ của anh Trung Trung Đỉnh. Họ không khôn ngoan tí nào. Tôi nhớ nhà thơ Anh nổi tiếng Douglas Dunn có tâm sự rằng: “Nếu có ai trên xe lửa hỏi tôi làm nghề gì để sống thì tôi sẽ trả lời là tôi làm nghề kiểm soát thuế vụ, chứ không dám nói tôi là một nhà thơ. Nói thế thì ngượng chết đi được.” (If someone on a train asked me what I did for a living, I’d say I was a tax inspector, rather than a poet. I’m shy about it.)
Ở đây có sự ngược chiều nhau anh ạ. Tôi làm thơ đã lâu, mặc dù ít công bố, nhất là trong nước, chỉ sau này mới quan tâm đến lý luận và phê bình văn học. Tôi không biết các nhà lý luận phê bình làm thơ như anh nói là ai, mà cũng chưa đọc thơ họ nên không dám có nhận xét gì.
Thật ra hiện tượng một người vừa sáng tác vừa phê bình vốn có nhiều trong văn học thế giới, mặc dù ở Việt Nam mình thì ít hơn thật. Ở Mỹ và Canada, một số đông các nhà thơ nổi tiếng cũng đồng thời là các giáo sư hoặc giảng viên nghiên cứu ở trường đại học về văn chương. Như Eliot, Robert Penn Warren, Jarrel, Gary Snyder trước đây, hay Edward Hirsch, Robert Bly, Paul Muldoon hiện nay, gọi là các poet-critic (nhà thơ-nhà phê bình); họ có nhiều đóng góp cho nền lý luận phê bình văn học phương Tây. Cần chú ý rằng sự tiếp cận của nhà thơ trong việc phê bình thơ khác với phương cách của các nhà phê bình thuần tuý.
Ngoài ra cũng có thể chúng ta chưa làm quen với cách đọc thơ hậu hiện đại. Các nhà thơ bạn thân của tôi, nhiều người cũng không thích dòng thơ ấy, nhưng cũng có nhiều người không thể đọc được thơ theo kiểu truyền thống được nữa, tóm lại mỗi người mỗi ý. Sự tiếp nhận văn học thường trải qua ít nhất hai giai đoạn khác nhau, đó là sự đồng cảm và sự thay đổi về nhận thức. Có người yêu rồi mới hiểu, có người hiểu rồi mới yêu.
Nhân đây tôi xin nói một ý khác. Một nền thơ ca không phải chỉ gồm có mỗi một việc là cặm cụi làm thơ, nếu thế thì nó sẽ có rất nhiều thơ dở vì nền thơ ấy không có khả năng tự ý thức về mình. Một hệ thống không tự ý thức về mình là một cái chết hiển nhiên. Thơ không phải chỉ được viết, nó còn cần phải được đọc, đọc lại, và đọc đi đọc lại, mỗi ngày, không ngừng. Tôi tin rằng không phải người biết chữ nào cũng là người đọc sách và không phải người đọc sách nào cũng là người đọc của thơ. Để đọc và hiểu thơ người khác, bản thân tôi thường phải tự rèn luyện, tự học hỏi, học trong sách, học ở thầy, ở bạn, mỗi ngày, hệt như một học sinh tiểu học.
Trung Trung Đỉnh: Sau Thơ đến từ đâu anh sẽ làm tiếp về thơ hay chuyển sang món khác?
Nguyễn Đức Tùng: Như vừa nói, tôi có ý định thực hiện thêm một số cuộc phỏng vấn nữa với các nhà thơ khác, mà tôi cho là những người quan trọng; và mong nhận được sự ủng hộ của anh và bạn bè, của các nhà thơ ngoài Bắc trong Nam, trong nước hay ngoài nước. Nếu có một thứ vượt qua được các biên giới của không gian và thời gian, thì đó là ngôn ngữ của văn học. Tôi cũng có ý định xuất bản cuốn sách nhan đề Thơ cần thiết cho ai, một số bài trong tập đó đã được đăng rải rác trên các trang mạng và trên tạp chí Sông Hương.
Trung Trung Đỉnh: Anh có hay đọc văn xuôi Việt Nam không?
Nguyễn Đức Tùng: Thưa anh, tôi rất quan tâm đến văn xuôi Việt Nam, nhưng do điều kiện ở xa, lại bận rộn vì chuyên môn, nên đọc văn xuôi tiếng Việt hiện đại không nhiều. Tuy nhiên, tôi đọc kĩ và có chọn lọc. Tôi ngày càng thích thú hơn và chú ý hơn đến tiểu thuyết Việt Nam hiện nay, cũng như truyện ngắn và các thể loại phi tiểu thuyết, bút ký, tự sự, từ góc độ lý luận phê bình. Tôi cũng có ý định thực hiện phỏng vấn với các nhà văn giống như đã làm với các nhà thơ. Hi vọng sẽ được gặp anh trong loạt bài ấy. Tôi cho rằng tiểu thuyết là xương sống của bất kỳ một nền văn học nào. Nếu thơ là tinh hoa của ngôn ngữ thì tiểu thuyết là bản thân ngôn ngữ ấy.
Xin kể một kinh nghiệm. Cách đây mấy năm, tôi dự một lớp học viết văn ngắn ngày ở Canada, chuyên về viết phóng sự. Tôi nhớ buổi học đầu tiên, bài giảng đầu tiên là một bài giảng về thơ, chứ không phải về phóng sự, bởi vì giáo sư phụ trách tin rằng chúng tôi có thể học được một vài điều trong thơ để áp dụng vào các bài tường thuật của mình.
Trung Trung Đỉnh: Cảm ơn anh rất nhiều, mong được đọc anh trong loạt bài phỏng vấn mới và các bài viết mới.
Hà Nội – Vancouver, mùa Thu 2009
© 2009 Nguyễn Đức Tùng
© 2009 talawas blog
______________
Phụ lục
Nguyễn Đức Tùng – Thư cảm ơn và thư mời tham dự buổi ra mắt cuốn sách Thơ đến từ đâu
Kính gởi:
Các nhà thơ có mặt trong Thơ đến từ đâu
Các nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhà phê bình, các bạn bè văn nghệ khắp nơi.
Kính thưa quý anh chị:
Ngày hôm qua, một cách chính thức, người đại diện của tôi về mặt xuất bản, nhà văn Trần Thị Trường, đã vui mừng thông báo cho tôi biết rằng cuốn sách Thơ đến từ đâu, tập hợp các bài phỏng vấn về thơ, đã được xuất bản bởi NXB Lao Động, Hà Nội. Chị cũng cho biết thêm, nhà xuất bản chuẩn bị làm một buổi ra mắt tác phẩm tại Hà Nội ngày 1 tháng 12, 2009, dự định với đông đảo bạn bè và các nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình đến dự.
Tôi nhận tin này với lòng xúc động.
Cuốn sách đã trải qua thời gian chuẩn bị rất dài, với những khó khăn đặc biệt. Với sự giúp đỡ hết sức to lớn của rất nhiều cá nhân, tổ chức, bạn bè, cuối cùng tác phẩm cũng đến được với công chúng, đặc biệt với công chúng yêu thơ ở Việt Nam.
1. Tôi xin gửi lời cám ơn đến các nhà thơ đã vui lòng tham dự các cuộc trò chuyện thú vị, sôi nổi, thân mật nhưng thẳng thắn, trong tinh thần văn chương và tình cảm đồng bào.
2. Tôi xin gửi lời cám ơn đến tất cả những người đã giúp đỡ cho việc biên tập, xuất bản cuốn sách. Trong những người ấy, tôi xin được kể tên sau đây, dù chắc chắn có thiếu sót.
– Các cơ quan báo chí và xuất bản trong nước và ngoài nước, Cục Xuất bản, các nhà văn nhà thơ: Phạm Thị Hoài, Hoà An, Cổ Ngư, trong BBT talawas; Lê Huy Hòa, Đà Linh Nguyễn Đức Hùng, NXB Lao Động; Trung Trung Đỉnh, Tạ Duy Anh, Hữu Thỉnh, Trần Quang Quý, Nguyễn Khắc Trường, NXB Hội Nhà văn.
– Các nhà văn nhà thơ bằng hữu đã dành nhiều thời gian quý báu giúp đỡ trong việc phỏng vấn, xuất bản hay đã ủng hộ bằng nhiều cách khác nhau: Nguyễn Thụy Kha, Trần Thị Trường, Du Tử Lê, Nguyễn Trọng Tạo, Tô Nhuận Vỹ, GS Nguyễn Văn Trung, Nam Dao, Lương Xuân Đoàn, Dương Tường, GS Hoàng Ngọc Hiến, Thanh Thảo, Trần Mạnh Hảo, Phạm Xuân Nguyên, Phạm Toàn, Dương Khánh Phương, Mai Văn Phấn, Đỗ Quyên, Hồ Đăng Thanh Ngọc, Thường Quán, Phùng Nguyễn, TS Trương Đăng Dung, TS Nguyễn Đăng Điệp, Cao Việt Dũng, Nguyễn Tiến Lộc, TS Hồ Thế Hà, Nguyễn Văn Dũng, Triều Tâm Ảnh, Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Trần Nghi Hoàng, Nguyễn Quang Hà, Võ Thị Quỳnh, Hoàng Ngọc-Tuấn, Nguyễn Hưng Quốc, Viên Linh, Đỗ Ngọc, Trần Nhương, Nguyễn Thế Hoàng Linh, Trần Vàng Sao, Trần Hữu Dũng, Trần Diệu Tiên, Văn Công Hùng, Nguyễn Đình Toán, Dương Văn Tường, Nguyễn Thị Sâm, Nguyễn Đặng Mừng, Lâm Thị Mỹ Dạ, Hoàng Sỹ, Nguyễn Văn Trị, Nguyễn Đặng Trí Tín.
3. Trước khi gửi đến nhà xuất bản, các bài viết đã thông qua biên tập lần cuối cùng giữa tác giả và các nhà thơ tham dự phỏng vấn. Do sự thay đổi biên tập nhiều lần, trong gần suốt một năm chuẩn bị của việc xuất bản, mặc dù các ban biên tập và cá nhân tôi đã làm hết sức mình để giữ cho tác phẩm được gần với bản đăng lần đầu, chắc chắn đã có những thiếu sót liên quan đến bài vở hay những biên tập cần thiết để cuốn sách có thể được ra mắt bạn đọc. Một số bài đã không thể đưa vào sách lần này vì nhiều lý do khác nhau. Một số danh xưng đã được viết tắt. Một số câu và đoạn đành phải cắt bỏ. Tôi đã suy nghĩ rất nhiều về vấn đề này và cuối cùng đã đặt lòng tin của cá nhân tôi vào những nhà biên tập đầy tài năng và trách nhiệm.
Về mặt cá nhân, do hoàn cảnh ở xa, bận rộn công việc chuyên môn, lại không nắm vững tình hình xuất bản ở trong nước, tôi đã dành thời gian cho việc xuất bản ít hơn là nó xứng đáng phải có. Như thế, tôi đã dựa rất nhiều vào sự quan tâm và công sức của bạn bè và các cơ quan xuất bản. Những vị này đến lượt họ đành phải làm việc trong “đơn độc”, không có tác giả ở bên cạnh để tham khảo ý kiến. Trong bất cứ hoàn cảnh nào, các quyết định mà họ đưa ra là những quyết định tốt nhất có thể có được đối với cuốn sách, đối với văn học Việt Nam, trong tình hình hiện nay, với tinh thần trách nhiệm cao nhất mà tôi từng được biết. Tôi muốn nhắc đến một lần nữa một cách đặc biệt các nhà văn nhà thơ: Nguyễn Thụy Kha, Trần Thị Trường, Lê Huy Hoà, Nguyễn Đức Hùng, Trung Trung Đỉnh, Tạ Duy Anh, Trần Quang Quý. Vì vậy, nếu có bất kì khuyết điểm nào, về mặt bài vở, trình bày, xuất bản, phát hành, tôi tin chắc rằng đó là trách nhiệm của cá nhân tôi. Tôi chân thành xin lỗi độc giả và các tác giả, xin ghi nhận các góp ý của quý anh chị và sẽ thảo luận với các bên liên hệ để thực hiện tốt hơn trong những lần tái bản về sau.
4. NXB Lao Động có nhã ý tổ chức một buổi ra mắt vào lúc 9 giờ sáng ngày 1, tháng 12 ở 175 Giảng Võ, Hà nội. Ban tổ chức (Phạm Xuân Nguyên, Lê Huy Hoà, Nguyễn Đức Hùng, Nguyễn Thụy Kha, Trần Thị Trường, Khánh Phương) sẽ có thư mời gửi đến quý anh chị, nếu nhận được địa chỉ. Nhân đây tôi xin thay mặt ban tổ chức kính mời quý anh chị nếu ở gần, có điều kiện, xin dành chút thời giờ quý báu đến tham dự, đọc tham luận, góp ý sôi nổi trong buổi ra mắt và ủng hộ cho chúng tôi.
Trân trọng cám ơn,
Nguyễn Đức Tùng
Vancouver, November 29, 2009
Bình luận
19 Comments (bài “Thơ đến từ đâu: vĩ thanh – Trung Trung Đỉnh hỏi chuyện Nguyễn Đức Tùng”)
1 2 Trang sau »
Nếu Lý Đợi và Bùi Chát cũng “tiếp cận văn học Việt Nam” bằng cách thỏa hiệp với kiểm duyệt thì đã chẳng có nhóm Mở Miệng và NXB Giấy Vụn.
Về cách làm của anh Nguyễn Đức Tùng, anh Tùng cũng có cái lý của ảnh. NXB Giấy Vụn chắc không có ảnh hưởng tới “quần chúng” bằng NXB Lao Động.
Vấn đề còn lại là câu hỏi của bác Nguyễn Tôn Hiệt 🙂
“Có lẽ hai nhà thơ này, bằng vào kinh nghiệm và sự nhạy cảm, đã nhận ra ngay đây là trò không khá.” (Phan Nhiên Hạo)
Rất hay! Tôi nghĩ mà thấy “tội nghiệp” các nhà thơ đang đi trên con đường tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi “Thơ đến từ đâu?”. Họ tìm hoài tìm mãi từ năm 2006 đến nay mà vẫn không thấy kết quả gì. Nếu có chăng, đó chỉ là “trò không khá”. “Không khá” ở đây, theo thiển ý của tôi, là trung bình. Bác Phan Nhiên Hạo ạ, ở đời, tôi thấy làm việc gì cũng gặp phải nhiều gian nan lắm! Những nhà thơ ấy, họ đã bắt tay vào một công việc rất chi là khó khăn, ngay cả lời giải đáp cho câu hỏi “Họ đến từ đâu?”, họ vẫn chưa tìm thấy cơ mà. Bác chấm điểm “nhẹ nhẹ” tay một tí! Con đường lên… Đỉnh Olimpia còn dài! Bây giờ họ làm “trò không khá”, tức là trung bình, sau sẽ “trung bình khá”, rồi “khá”, “khá hơn”, tiếp nữa là “tốt” và cuối cùng là “tốt nhất cho văn học Việt Nam”. Chúng ta hãy chờ xem họ diễn “trò” như thế nào nhé! “Đội Nguyễn Đức Tùng cố lên!”
Xin Người Trong Nước đọc lại ý kiến của tôi. Tôi không bịa đặt điều gì để có thể nói là “chụp mũ”. Ý kiến của tôi dĩ nhiên thể hiện thái độ không tán thành, nếu không muốn nói là rất bất mãn, với việc Nguyễn Đức Tùng phải xoay xở, luồn lách để in cuốn sách của anh ta trong nước vào thời điểm này, khi đang có sự đàn áp đối với trí thức trong nước. Quan điểm của tôi về việc nhà văn hải ngoại in sách trong nước, tôi đã nói rõ trong cuộc thảo luận bàn tròn “Văn Chuơng Hôm Nay Nhìn Từ Ngoài Lề” trên website litviet (http://litviet.com) cách đây ba tháng. Tôi trích lại một số đoạn để Người Trong Nước đọc:
“Anh Chánh hỏi chuyện nhà văn hải ngoại đem sách về in trong nước. Tôi nghĩ trong hoàn cảnh cụ thể hiện nay, khi đang có dấu hiệu đàn áp trí thức, nhà văn hải ngoại không nên đem sách về in trong nước. Trước đây, người ta có thể làm điều này với hy vọng sẽ tạo tiền đề cho những cởi mở văn nghệ trong nước, nhưng rõ ràng qua thời gian, chuyện này đã chứng tỏ là ảo tưởng. Hiện nay, cần nhận rõ nhà nước họ chỉ sử dụng nhà văn hải ngoại cho mục đích chính trị lôi kéo “khúc ruột ngàn dặm” của họ, chứ không phải muốn tạo môi trường cho văn chương hải ngoại xuất hiện với bộ mặt thật trong nước.
(…)Tôi nghĩ văn nghệ hải ngoại có những đóng góp rất tích cực vào văn chương Việt. Và sự đóng góp này đang diễn ra qua con đường văn chương xuất hiện trên internet và qua những cuốn sách in ngoài này rồi được gởi về trong nước, thậm chí qua quan hệ cá nhân giữa một số nhà văn hải ngoại và trong nước. Văn chương hải ngoại hiện nay không cần phải được in trong nước để có thể đóng góp vào văn chương Việt, mặc dù khi đất nước có tự do, tôi sẽ rất hạnh phúc để in sách trong nước, lãnh tiền nhuận bút đãi bạn bè, và đi ra mắt sách ở các trường đại học, thư viện, quán café.”
Trước sự kiện một cuốn sách mới ra lò, giới văn nghệ có quyền bày tỏ thái độ, không việc gì mà Người Trong Nước phải “bàng hoàng, thất vọng”. Những cảm xúc bi tráng đó nên dành cho những chuyện đáng “bàng hoàng” hơn, như khi nghe tin ngư dân Việt Nam tránh bão mà bị lính Trung Quốc nện chẳng hạn.
Tôi muốn rằng mỗi người làm cái gì đó, cụ thể và chân thành cho nhân dân trong nước, bằng vào văn học. Những lão gia đỏ và con cháu của họ không cần chuyện này. Thế hệ thứ hai thứ ba ở hải ngoại cũng không cần chuyện này. Chỉ anh em chúng tôi, con cháu chúng tôi, những người bất hạnh đã từng ăn cơm tù cộng sản, không được may mắn như quý vị ở hải ngoại muốn nói sao thì nói, mới cần nó. Chẳng lẽ vì những điều rất nhỏ (kỹ thuật) giữa các vị với nhau mà cây cầu văn học bị gãy đổ.
Tôi đọc 2 phản hồi của anh Vũ Quang Khải mà buồn. Hình như các anh chỉ đi vào tiểu tiết, bắt bẻ chữ nghĩa mà không chịu nhìn điều rộng lớn hơn: Tâm tình của những nhà thơ được phỏng vấn trong “thơ đến từ đâu” được in ra một cách đàng hoàng, không ai bắt bẻ được. Muốn vậy thì chúng ta nên bỏ qua những tiểu tiết, nếu có cho nhau.
Xin mượn lời anh Trần Văn Tích “Sao nỡ lòng đòi Nguyễn Đức Tùng mặc áo cà sa?”, để nói lên tấm lòng của chúng tôi.
Người Trong Nước viết: “…tôi thật sự bàng hoàng, thất vọng khi người nói ra là những nhà thơ, nhà phê bình tiếng tăm như Phan Nhiên Hạo, Hoàng Ngọc-Tuấn, Nguyễn Tôn Hiệt… Một thức giả phải có từ tâm. Lúc chưa thấy cuốn sách đen đỏ thế nào đã chụp mũ, vậy có hơn gì điều các vị hay chỉ trích cộng sản.”
Tôi đọc kỹ và không thấy các ông Phan Nhiên Hạo, Hoàng Ngọc-Tuấn, Nguyễn Tôn Hiệt… chụp mũ ai ở chỗ nào cả. Các ông PNH, HNT chỉ đính chính lại cho đúng nội dung những lời cảm ơn dành cho họ. Còn ông NTH thì chỉ nêu lên những thắc mắc và nhấn mạnh đó chỉ là giả thuyết và xin ông Nguyễn Đức Tùng giải thích cho minh bạch về những chỗ cắt xén mà chính ông Tùng đã nói. Một khi ông Tùng đã giải thích thỏa đáng rồi thì hết thắc mắc.
Việc đem tác phẩm ở hải ngoại về xuất bản ở trong nước thì tưởng là hay ho, nhưng nếu các tác giả hải ngoại phải hi sinh quyền tự do tư tưởng của mình, phải tự kiểm duyệt hay phải chịu bị kiểm duyệt cắt bỏ tròn vo cho vừa với cái khuôn của nhà cầm quyền Việt Nam thì quả là một việc không hay ho gì.
Một con sư tử ở hải ngoại, khi chui vào trong nước lại biến thành một con cừu bị hớt trụi lông, thì chắc là chỉ còn… vui mắt mà thôi.
Gần đây một số tác giả hải ngoại được in sách trong nước, trong đó có những tác phẩm khi được trích đăng trên Talawas và một số trang mạng ở nước ngoài chúng tôi tưởng chừng không bao giờ được in ở VN. Vậy mà… Tôi muốn nói đến cuốn “Thơ đến từ đâu”.
Ngoài vấn đề giá trị tác phẩm, học thuật cũng như nội dung các bài phỏng vấn còn phải bàn cãi, thì đối với bạn đọc trong nước đây là một tín hiệu đáng mừng. Vì không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận văn học Việt Nam ở hải ngoại. Còn với tác giả, được trên 80 triệu dân còn lại trong nước quan tâm là một phần thưởng mà tác giả nào cũng mơ ước. Văn chương mình được đi đến những nơi xa xôi hẻo lánh, được gối đầu với những số phận nghèo hèn ở quê nhà mà không hạnh phúc sao được.
Đối với các tác giả hải ngoại, ngoài những khó khăn về kiểm duyệt trong nước họ còn đối mặt với những đố kỵ, nghi hoặc từ chính bạn bè, bạn đọc của họ ở nơi họ đang sinh sống. Còn đối với chính quyền trong nước đôi khi không vì nội dung mà vì tên tuổi nào đó họ đã không chấp nhận.
Điều này là thường tình nếu người phản đối non kém về văn hóa. Nhưng tôi thật sự bàng hoàng, thất vọng khi người nói ra là những nhà thơ, nhà phê bình tiếng tăm như Phan Nhiên Hạo, Hoàng Ngọc-Tuấn, Nguyễn Tôn Hiệt…
Một thức giả phải có từ tâm. Lúc chưa thấy cuốn sách đen đỏ thế nào đã chụp mũ, vậy có hơn gì điều các vị hay chỉ trích cộng sản.
Tôi có biết một vị định in ở Việt Nam bộ tiểu thuyết lịch sử. Cực khổ để xin được giấy phép xuất bản trong nước chỉ vì cái tên. Có giấy phép lại xin thôi không in nữa vì sợ… bị cô lập ở hải ngoại. Buồn không.
Tôi vừa đọc cuộc đối thoại giữa Trung Trung Đỉnh và Nguyễn Đức Tùng xung quanh cuốn sách.Hay quá, cách trả lời của Nguyễn Đức Tùng sâu sắc lắm, uyên thâm lắm.
Cuối năm 2007 đầu năm 2008 nhà văn Tiêu Dao Bảo Cự nhân trao đổi với tôi trên talawas cho biết “hiện nay có nhóm nhà văn (…) Nguyễn Đức Tùng đang chủ trương cuộc ‘Hội luận văn học Việt Nam’ với chủ đề đầu tiên: Hội nhập giữa những người cầm bút trong nước và ở hải ngoại.” Ông Tiêu Dao Bảo Cự cũng “tin tưởng vào ‘những cuộc gặp gỡ văn nghệ tự do’như Nguyễn Đức Tùng đã làm và tôi đã từng cổ xúy trong nhiều bài viết của mình.”
Đã được ông Tiêu Dao Bảo Cự cho biết thế rồi nên tôi ngạc nhiên thấy phản ứng của bà con trên talawas xung quanh vụ ấn loát và phát hành sách “Thơ đến từ đâu”.
“Những cuộc gặp gỡ văn nghệ tự do” à la Tiêu Dao Bảo Cự, cung cách “hội nhập” à la Nguyễn Đức Tùng chỉ có thể xảy ra như chúng đã xảy ra và phải xảy ra như chúng đã xảy ra. Sao nỡ lòng đòi Nguyễn Đức Tùng mặc áo cà sa?
Đọc xong bài “hỏi đáp”, tôi thấy có một cái gì đó bất ổn, nặng phần phô trương, không thực tế.
Nay đọc phần phản hồi của hai ông Phan Nhiên Hạo và Hoàng Ngọc Tuấn mới bật ra cái ý nghĩ ban đầu của mình là đúng, may quá. Chắc là còn nhiều người nữa chưa tiện hoặc không muốn nói ra.
Riêng trường hợp anh Tô Thùy Yên, tuy không giải thích nhưng tôi đã suy ra câu trả lời.
Té ra chuyện dựa hơi thở từ mũi người khác không chỉ xảy ra trong các lãnh vực khác mà ngay trong văn chương thi phú cũng có.
Có nhiều nhà thơ không muốn hưởng cái miếng… Đỉnh Trung (Trung) nên đã “lặn”… chàng Thơ họ Nguyễn, xin tặng Chàng: mấy câu hát nhép “Mùa thu yêu đương” của Lam Phương:
…
Đường vàoThi Ca
Có lắm màu mè
Có tiếng xì xầm,
Nhưng anh chẳng cần
Mình sống cho… Thơ
…..
Chẳng nên nhá nhem !
“Có lẽ hai nhà thơ này, bằng vào kinh nghiệm và sự nhạy cảm, đã nhận ra ngay đây là trò không khá.” (PNH)
Có vẻ như là hơi bị ráo riết, quyết liệt quá chăng, nhưng thôi chẳng thà là như thế, trò nhập nhoạng, nhá nhem coi không đẹp mắt chút nào, nhất là lại đem trình diễn giữa ngôi đền của thơ.
Những con đom đóm chập choạng lạc vào vùng ánh sáng của quyền lực ma mị, chỉ còn là “những ruồi” !
Nguyễn Đức Tùng có nhắc đến việc tôi giúp anh liên lạc với nhà thơ Tô Thuỳ Yên. Thật ra tôi cũng có giúp anh liên lạc nhà thơ Viên Linh. Tôi không rõ nhà thơ Tô Thùy Yên từ chối thế nào, riêng nhà thơ Viên Linh, tôi biết đã bỏ cuộc chỉ sau vài lần trao đổi với Nguyễn Đức Tùng. Có lẽ hai nhà thơ này, bằng vào kinh nghiệm và sự nhạy cảm, đã nhận ra ngay đây là trò không khá. Tôi thành thật xin lỗi đã làm phiền hai nhà thơ đáng kính này.
Bản thân tôi cũng được Nguyễn Đức Tùng mời trả lời phỏng vấn đầu tiên, nhưng tôi nói để từ từ xam sao. Qua một số bài phỏng vấn, thấy giọng điệu của người phỏng vấn (NDT) rất màu mè, giả tạo, chủ yếu chỉ nhằm tự lăng-xê bản thân, nên tôi “lặn” luôn. Vài người được mời khác như Nguyễn Quốc Chánh, Chân Phương cũng đã từ chối. Tôi không biết tất cả những người tham gia trả lời phỏng vấn — mà lúc đầu chỉ để đăng trên talawas — có được Nguyễn Đức Tùng hỏi ý kiến khi in sách ở Việt Nam không?
Đọc những tin tức về buổi ra mắt sách “Thơ đến từ đâu” và lời cảm ơn nồng nàn của Nguyễn Đức Tùng đối với những người đã in sách cho tác giả ở Việt Nam, ngay vào thời điểm sau đại hội “Vịt Kiều”, tôi không khỏi liên tưởng cuốn sách của Nguyễn Đức Tùng với tiếng còi hụ mở đường sướng rơn của Nguyễn Hữu Liêm.
Tôi thấy trong danh sách “các nhà văn nhà thơ bằng hữu đã dành nhiều thời gian quý báu giúp đỡ trong việc phỏng vấn, xuất bản hay đã ủng hộ bằng nhiều cách khác nhau” anh Nguyễn Đức Tùng có ghi tên tôi (Hoàng Ngọc-Tuấn) và tên anh Nguyễn Hưng Quốc.
Thật ra chúng tôi đã tuyệt đối không có đóng góp hay ủng hộ gì cả vào việc xuất bản cuốn sách này.
Ngay từ thời gian đầu của loạt bài phỏng vấn trên talawas, chúng tôi có chuyển cho anh Nguyễn Đức Tùng vài địa chỉ email của vài nhà thơ mà anh muốn liên hệ để phỏng vấn. Chỉ có thế thôi.
Dẫu sao, chúng tôi xin cảm ơn lời cảm ơn rộng lượng của anh Nguyễn Đức Tùng.
ĐIỀU ĐỘNG BỞI THIÊN TÀI
“Literature is news that stays news.” -Ezra Pound
Phong trào văn nghệ đáng được kính trọng là phong trào văn nghệ được điều động bởi thiên tài chưa từng xuất hiện trên đời; còn những gì khác đều… (chưa dám viết tiếp) -Phạm Công Thiện chuyển ngữ.
TẤT CÙNG MHI HẬU CÔNG
Hẳn có nỗi bức xúc cùng cực thì mới có áng văn trác tuyệt (Thi, tất cùng nhi hậu công); đồng thời, tuỳ theo căn cơ (bẩm sinh) và trình độ (rèn luyện) của tác giả mà có tác phẩm cao thâm hoặc nông cạn.
Theo thiển ý của chúng tôi, “Chẳng hề có nghiệp văn, chúng ta chỉ viết để giải toả những nỗi bức xúc trong khoảng khắc nào đó giữa chuỗi ngày bất hạnh của kiếp người.” (Writing is a vocation of unhappiness, but not a profession.)
Thơ đến từ đâu?
Theo thiển ý của chúng tôi: – Thơ từ vô thuỷ. (…đến vô chung.)
Hầu như muốn biết “thơ đến từ đâu” thì có lẽ chúng ta thể nghiệm tiến trình tư tưởng của hai thiên tài trong nền văn học Việt nam, Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương.
…Bóng tà như giục cơn buồn,
Khách đà lên ngựa, người còn ghé theo.
Dưới dòng nước chảy trong veo,
Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha…
(Truyện Kiều – Nguyễn Du)
Ba hồi chiêu mộ, chuông gầm sóng,
Một vũng tang thương, nước lộn trời.
(HXH/TT – Hồ Xuân Hương) – còn tiếp –
{Kẻ hèn mọn}