Bùi Văn Phú – Chữ và nghĩa trong ngôn ngữ dịch thuật
16/10/2009 | 12:28 chiều | 10 Comments
Category: Ngôn ngữ - Dịch thuật
Thỉnh thoảng tôi cũng có dịch một vài bài viết, thường là thông tin thời sự chứ không mang tính văn chương, triết học hay kĩ thuật chuyên môn. Vì thế thấy bạn đọc góp ý cho việc dịch từ “think tank” tôi cũng theo dõi xem có cụm từ nào nghe hợp với ngữ cảnh và chức năng của những “think tank” để tôi học hỏi và sử dụng trong tương lai.
Xét ra việc dịch từ một ngôn ngữ này sang một ngôn ngữ khác trong đó luôn mang cả sự chuyển đổi tính văn hoá địa phương mà người dịch nếu không có hiểu biết về văn hoá của cả hai ngôn ngữ thì dịch sẽ khó đúng nghĩa. Khó như dịch các thành ngữ (idiomatic expression) vậy.
Về cụm từ “think tank”, theo tôi hiểu ở Hoa Kỳ là cơ quan, tổ chức như RAND hay CATO mà thành viên trong đó gồm nhiều học giả, chuyên gia và công việc của họ là tìm hiểu, nghiên cứu và đề xuất giải pháp thực thi hay cải tổ một vấn đề nào đó. Trong thời chiến tranh Việt Nam RAND thường làm những nghiên cứu về chính sách của Hoa Kỳ ở đó. CATO là tổ chức có những nghiên cứu về tương lai quan hệ giữa Hoa Kỳ và Việt Nam sau thời chiến.
Vì thế tôi sẽ dịch “think tank” là “tổ chức nghiên cứu tham vấn” hay “cơ quan nghiên cứu tham vấn” để phân biệt với “viện nghiên cứu”, chẳng hạn như Institute of East Asian Studies tức là “Viện Nghiên cứu Đông Á” hay Hoover Institute, vì viện (Institute) thường nằm trong môi trường đại học còn “think tank” theo tôi hiểu thì không, tuy rằng thành viên của “think tank” cũng có nhiều giáo sư đại học trong đó. Tôi nhìn IDS trong nghĩa này. Một bạn đọc góp ý cho rằng Đảng Cộng sản Việt Nam chính là một “think tank” rồi thì đâu còn cần ai khác nghiên cứu, giúp tham vấn làm gì nữa. Đúng lắm. Nhưng tôi rất lo ngại về những phân tích do những ông tiến sĩ của Đảng đưa ra.
Nhân bàn về chuyện dịch từ Anh ngữ sang Việt ngữ, hay trong những ngôn ngữ khác cũng thế, có một số từ nếu dịch sát nghĩa sẽ khó hiểu. Một vài thí dụ như dưới đây:
– House Speaker: Tôi đã đọc báo trong nước dịch thành “Phát ngôn viên Hạ viện”. Theo tôi dịch thành “Chủ tịch Hạ viện” là đúng với ngữ cảnh tiếng Việt.
– Attorney General: dịch thành Bộ trưởng Tư pháp là đúng. Nếu không có hiểu biết về hệ thống chính quyền Hoa Kỳ mà dịch sát nghĩa thành “Tổng luật sư” hay “Tổng biện lí” thì khó hiểu trong tiếng Việt. Nhưng “Secretary General” dịch là “Tổng thư kí” thì lại đúng.
– pay check: (pay = trả, check = ngân phiếu) là danh từ nhưng nên dịch là “lãnh lương”, động từ. I will get my pay check tomorrow. Ngày mai tôi sẽ lãnh lương.
– rush hour: giờ đông người ngoài đường phố, đông xe trên xa lộ. Dịch là “giờ cao điểm” theo tôi là thoát ý nhất.
Có một số từ tiếng Anh, nếu dịch sát nghĩa thì lại lạc ý.
– parkway: đường đậu xe, nếu dịch sát nghĩa. Nhưng không phải là chỗ đậu xe gì đâu. Đây là những con đường lớn, gần như xa lộ, xe có thể chạy đến 7, 8 chục cây số một giờ, nhưng thỉnh thoảng cũng gặp đèn giao thông. Trong khi đó ngoài xa lộ (freeway), mà tiếng Việt trong nước gọi là “đường cao tốc” (highway) thì không có đèn. Cách dịch hai từ này, nếu phân tích về ngôn ngữ thì “xa lộ” nghe không hợp lí.
Ở Việt Nam nói Quốc lộ 1 thì ai cũng hiểu là con đường cao tốc Bắc Nam nối liền Hà Nội với Sài Gòn, có lẽ là theo cách dịch từ tiếng Pháp, Route Nationale. Không ai gọi con đường đó là Xa lộ 1. Nhưng thời Việt Nam Cộng hoà cũng có những tên gọi như xa lộ Biên Hoà, xa lộ Đại Hàn (hay xa lộ vòng đai) bao quanh thành phố Sài Gòn, như Highway 395 (beltway) chạy vòng quanh Thủ đô Washington. Có thể cụm từ “xa lộ” là do ảnh hưởng của văn hoá Mỹ? Vì Mỹ không có National Road, chỉ có Interstate Freeway, gọi là “xa lộ liên bang” hay “đường cao tốc xuyên bang”. Ngay cả từ để chỉ xa lộ, bên miền Đông nước Mỹ gọi là highway, miền Tây gọi là freeway. Tôi nghe giải thích rằng vì bên miền Đông đi qua nhiều xa lộ phải trả lộ phí, chứ không phải miễn phí (free) như ở miền Tây.
– driveway: dịch sát nghĩa là đường lái xe. Nhưng nghĩa của từ này, ở Mỹ, là chỗ đậu xe trước nhà.
– rain check: không có liên quan gì đến mưa. Khi bạn đi mua hàng quảng cáo giảm giá, nếu đến tiệm mà mặt hàng đó đã hết thì chủ có thể cho bạn một “rain check”. Đây là một giấy chứng nhận giá món hàng bán ngày hôm đó. Khi hàng về, dù thời hạn giảm giá đã hết, với “rain check” bạn chỉ phải trả theo giá khuyến mãi đã giảm trước đó.
Tôi đóng góp một chút về dịch thuật ngôn ngữ cho vui.
Bình luận
10 Comments (bài “Bùi Văn Phú – Chữ và nghĩa trong ngôn ngữ dịch thuật”)
Cám ơn Dũng Vũ đã chỉ cho bài viết của bác về dịch thuật. Đây là bài học nhập môn cho khoa này.
Dịch từ/thuật ngữ thường dựa vào hai cách chính: dịch 1-1, dịch nghĩa (tương đương).
Dịch 1-1 (tức 1 đối 1) rất thông dụng cho nhiều ngành học (toán, lý, hóa, sinh, tin học, v.v). Mỗi từ (tố) trong từ gốc sẽ được dịch bằng một từ (tố) đồng nghĩa. V.d.: “operating system” = “hệ điều hành” (“operating” = “điều hành”, “system” = “hệ” (viết tắt của “hệ thống”)).
Dịch 1-1 là giải pháp lựa chọn đầu tiên. Nếu không được hoặc không muốn, người ta sẽ chọn cách dịch nghĩa (theo cách hiểu tương đương của mình). V.d.: “high school”, nếu dịch 1-1, sẽ thành “trường cao”, “trường cao đẳng”. Đối với người Việt “high school” chỉ có thể dịch thành “trung học”. Đối với người Đức cũng vậy, nếu dịch 1-1, thì “high school” = “Hochschule” (tức đại học của Đức), không đúng. Tiếng Đức có từ “Gymnasium” có nghĩa tương đương “trung học”.
Nếu không dịch được, chỉ còn cách để nguyên từ gốc (hoặc phiên âm như trường hợp tiếng Việt có thể làm).
Sơ quát về bài bản dịch từ/thuật ngữ là vậy. (Người học ngôn ngữ học biết rõ điều này, nếu có học môn dịch thuật (translation)). Xét chi tiết thì phức tạp hơn; có thể xem thêm ở: http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=1648&rb=07
Dịch từ/thuật ngữ sang tiếng Việt là một vấn đề phổ biến gần đây vì người dịch không nắm bài bản. “Hardware” dịch thành “phần cứng”, “software” thành “phần mềm”. Sai quá. Kể cả cái từ chúng ta thường dùng là “phản hồi” (“feedback”) cũng đáng ngờ. Không biết dịch kiểu gì mà ra cái sản phẩm ngôn ngữ như vậy. Dịch 1-1 cũng không mà dịch nghĩa cũng không.
– @ Bác ThaiNguyen: Tôi đã không nghĩ đến park là công viên trong parkway, nhưng lại nghĩ đến chuyện đậu xe vì thấy trong hai từ parkway và driveway hàm chứa những ý mâu thuẫn. Park là đậu, còn drive là lái. Nhưng thực tế quanh đời sống tôi thấy trên parkway xe chạy vùn vụt, còn ở driveway xe lại đậu yên một chỗ. Tôi nhận ra điều này trong lúc suy nghĩ hàm tiếu về ngôn ngữ, chứ không biết về nguồn gốc của từ parkway như bác đã chỉ ra.
Gần nơi tôi sống có một parkway, chẳng thấy chạy qua công viên mà là chạy qua những bãi rác, những bãi chứa xe phế thải và nhà máy lọc dầu. Không biết trước đây nơi này có là công viên hay không.
Tôi tin lời giải thích của bác về nguồn gốc của từ này là đúng.
Parkway nơi tôi sống thì giống như những expressway trong vùng San Jose hay turnpike ở thủ đô Washington. Nhưng dịch những từ này ra tiếng Việt sao cho hợp nghĩa là một điều khó.
– @ Cũng như bác Phạm Quang Tuấn đã chỉ ra tại sao có từ rain check. Như lời giải thích của bác Tuấn và của tôi trong bài viết thì chúng ta hiểu ý nghĩa của nó đấy, còn dịch sao cho gọn cũng khó vì đây là một loại điển ngữ, là ngôn từ ra đời vì có một điển tích đứng đàng sau.
– @ Bác noileo có hỏi về cụm từ pet program. Đây cũng là một từ thuộc loại điển tích, có lẽ phổ thông hơn ở bên Anh. Bên Mỹ tôi thường nghe đến pork barrel nhiều hơn. Đó là một loại ngân quĩ mà những dân cử thường đòi cho khu vực địa phương của mình trước khi đồng ý biểu quyết chấp thuận những luật liên bang.
Thú thật với các bác là để cho tiếng Việt thêm phong phú thì những trao đổi như thế này cũng giúp cho chúng ta và bạn đọc học hỏi. Nhưng tôi vẫn trông chờ trong nước có một cơ quan lo về dịch thuật để làm chuẩn cho tiếng Việt.
Nhân đây cũng nói thêm về việc sử dụng tiếng nước ngoài, nhất là tiếng Anh, trong một số bài đăng báo trong nước cũng đã có nhiều người nêu ý kiến phản đối. Riêng tôi đã thấy các từ như teen, stress, shopping, downtown, bartender được dùng vô tư, làm như tiếng Việt không có từ nào đồng nghĩa hay tương đương.
Xin được phép hỏi, “pet program” nên được dịch thế nào cho gọn? Cách đây ít lâu tôi có đọc một bài báo nói về một cuộc thảo luận của các nghị sĩ Hoa kỳ tại thượng viện Hoa kỳ, nói về ngân sách quốc phòng của Hoa kỳ. Đang đọc ngon chớn chợt tôi khựng lại vì mấy chữ, đại ý, “…các thượng nghị sĩ yêu cầu phải cắt giảm & ngưng đưa ra các chương trình nuôi gia súc trong nhà…” .
Tôi tự hỏi, sao các “chương trình nuôi gia súc trong nhà” lại được đem ra thảo luận trong một buổi họp về ngân sách quốc phòng? “chương trình nuôi gia súc trong nhà” nào mà quan trọng vậy?
Ngẫm nghĩ một lúc thì hiểu ra bài báo trên chỉ là một bài dịch lại từ một bài báo tiếng Anh, (mà, vì bài báo không nêu rõ là một bài dịch, nên tôi tưởng đó là một bài viết của một ký giả VN mình, đó là một lý do khiến tôi muốn đọc, để tìm hiểu xem người ký giả VN mình nhận hiểu & phân tích vấn đề ra sao, nhưng hoá ra bài báo là một bài dịch), và có lẽ nhà báo & dịch giả của chúng ta đã sơ suất dịch là “các chương trình nuôi gia súc trong nhà” từ mấy chữ “pet programs”, một thứ tiếng lóng của nghị trường Hoa kỳ để chỉ một “thủ thuật” của các nhà làm ngân sách Hoa kỳ, để o bế riêng tiểu bang nhà, các ông nghị sẽ chêm vào chương trình chi tiêu lớn của liên bang, một chương trình chi tiêu nho nhỏ mà sẽ được thực hiện tại tiểu bang nhà, tạo thêm jobs cho người dân tiểu bang mình, điều này có thể sẽ giúp cho ông thượng nghị sĩ được thêm tín nhiệm, phiếu, trong kỳ bầu cử sắp tới…
Xin góp vài ý:
– “Pay check” là “tiền lương” chứ không phải “lãnh lương”. Trong câu “I will get my pay check tomorrow”, get là lãnh, pay check là lương.
– “Quốc lộ” khác “xa lộ”. Quốc lộ là đường có tầm cỡ quốc gia ở chỗ nó nối nhiều tỉnh. Nó không hàm ý gì là đường phải tốt hay xấu, nhẵn nhụi hay gồ ghề, rộng hay hẹp. “Xa lộ” (motorway, freeway) là đường cao tốc có tiêu chuẩn rõ rệt, chẳng hạn không có ngã tư, đèn đỏ, có lane rõ ràng, chất lượng tốt.
– Raincheck thực ra có liên quan tới mưa – khởi thủy, khi một trận banh v.v. bị hoãn vì mưa thì khách được cho một cái vé raincheck để dự lần sau.
Cám ơn tác giả chia xẻ kinh nghiệm dịch thuật qua bài. Hiểu ý và nghĩa của một chữ rất quan trọng. Người ta có thái độ hay phản ứng trước một thực thể hay thật tế nào đó tùy theo sự hiểu cái ý nghĩa của tên gọi nó.
Nếu ĐCSVN hiểu think tank IDS chỉ là cái bồn trí thức hay đón chào nó như cơ quan tham vấn dân sự, ĐCSVN đã không có QĐ97. Nhưng, ĐCSVN lại nghĩ think tank IDS là một ‘đầu não’ thứ nhì của VN bên cạnh ‘đầu não’ thứ nhất là Bộ Chính Trị ĐCSVN nên ĐCSVN phải ra QĐ97 để kiểm soát hay kềm hãm.
Tại hải ngoại, chữ Cộng Đồng Người Việt Tự Do (CĐNVTD) bị nhiều người cố tình quên ý nghĩa nguyên thủy của nó (thí dụ: người ta nghĩ đó chỉ là một ban chấp hành CĐ, một tổ chức chống cộng sản…) cho nên ta thấy có những phản ứng hay thái độ cao ngạo lên án CĐ, xem thường như rác rến dơ bẩn. Tệ hơn nữa, CĐ có khi bị hiểu như một tập thể đa phần là ma cô đĩ điếm phản quốc phản động như ĐCSVN thường lên án 30 năm trước (nhưng bây giờ CĐNVTD là khúc ruột ngàn dặm, cuống rún chưa lìa, cuống dưa chưa rụng, những con bò sữa …).
Danh chính ngôn thuận, thảo luận về chữ và nghĩa trước sự vật hay sự kiện, và sau đó minh định thái độ, lập trường, phản ứng bao giờ cũng là có ích lợi cho độc giả talawas. Đó là thiển ý của tôi.
Xin giới thiệu đến quý vị lời bàn của ông Hoàng Xuân Hãn về việc dịch thuật các danh từ khoa học, mà theo tôi ta cũng có thể học hỏi kinh nghiệm trong việc dịch thuật nói chung :
LỜI DẪN cho “Danh từ Khoa học” của Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, xuất bản năm 1942
Tóm lại, nhận định sơ qua thấy có nhiều cách dịch tiếng nước ngoài:
1/ Dịch nghĩa, nhiều khi chỉ giữ nghĩa gần:
automobile: tự động xa, xe tự động
submarine: tiềm thủy đỉnh, tàu ngầm
economy: kinh tế (dường như do Nhật dịch mượn ý “kinh bang tế thế”)
2/ Dịch theo chức năng, công dụng, hình thức:
automobile: xe hơi
airplane: máy bay, phi cơ
train: xe lửa, tàu hỏa
air conditioner: máy lạnh (cũng dịch nghĩa: máy điều hòa không khí)
3/ Phiên âm đầy đủ hay rút ngắn tiếng nước ngoài:
valve: van
chambre à air: săm
bank, banque: nhà băng
tank: xe tăng
automobile: ô-tô
autobus: xe buýt
Không biết còn cách dịch nào khác, nhưng nhìn rộng hơn, không thể nói cách dịch nào “cao cấp” hơn cách dịch nào dù dịch bằng tiếng thuần Việt, phiên âm theo tiếng Việt, hoặc bằng Hán Việt, phiên âm theo âm Hán Việt .
Thí dụ Italia có thể dịch (phiên âm) là I-ta-lia hay Ý Đại Lợi. Dù vậy người Việt vẫn còn bệnh thích nói chữ (Nho), nên thấy âm Hán Việt nghe trang trọng, nghiêm túc hơn. Có lúc, Hán Việt thay thế cho nhiều tiếng Việt đã có sẵn, cũng có thể vì quan niệm, ý nghĩa thay đổi, như nhà thờ thành giáo đường, chùa gọi là tự viện. Nhưng cũng có khuynh hướng ngược lại, tuy không nhiều, muốn dùng tiếng Việt thay cho Hán Việt: thí dụ thường nghe nói “nhà thơ” hơn là “thi sĩ”, “tình yêu” hơn là “ái tình”, “tên lửa” thường thay cho “hỏa tiễn”.
Trở lại từ tiếng Anh “think tank”. Ông Phùng Tường Vân có vẻ không hài lòng khi thấy dịch tank là “bồn, bể, vựa (tư duy)”, cũng có lý, vì những từ đó không gợi lên được ý tưởng gì hay trong tiếng Việt (dù Cao Bá Quát đã từng nói đến “bồ chữ”). Tôi nghĩ dịch tank là “chiến xa” càng tệ. Vậy chỉ nên dịch thoát ý, chú trọng đến chức năng.
Anh Phú:
Một vài góp ý nhỏ:
– Parkway: Park ở đây không có nghĩa là đậu xe. Mà là liên quan đến công viên thì đúng hơn. Đầu tiên parkway được xây cất ở Central Park ở New York. Sau có ý nghĩa là con đường xuyên qua vùng đất có cảnh đẹp.
– Driveway: không hẳn có nghĩa là “chỗ đậu xe trước nhà” mà có nghĩa là đường nhỏ riêng để lái xe từ đường chính đến nhà đậu xe (garage, carport) hay nhà chính. Tất nhiên là chủ nhà có thể đậu xe trên con đường này của mình luôn.
“driveway: dịch sát nghĩa là đường lái xe. Nhưng nghĩa của từ này, ở Mỹ, là chỗ đậu xe trước nhà.” (trích lời tác giả Bùi Văn Phú)
Không biết bên Mỹ ra sao, nhưng ở bên Úc thì theo tôi hiểu “driveway” là “đường lái xe vô nhà”, thường là vô thẳng garage – tức nhà chứa xe, nhưng cũng có khi chỉ chạy vào sân nhà và dừng lại (nếu nhà không có garage). Đây cũng là chỗ người Úc thường đậu xe trước nhà (nếu lười không lái vô garage) như tác giả Bùi Văn Phú nói.