Trần Kiêm Đoàn – Trí thức Việt Nam quanh Bồn Trí tuệ
15/10/2009 | 10:12 sáng | 35 Comments
Category: Tư tưởng, Văn hoá – Giáo dục
Thẻ: Think Tank > Vai trò của trí thức > Viện IDS
Bài học chữ Nho mở lòng của thế hệ Quốc văn Giáo khoa thư là “Nhan Súc thuyết Tề vương quý sĩ” nghĩa là Nhan Súc thuyết giảng cho vua Tề biết trọng đãi người trí thức. Nhan Súc là một hiền sĩ đương thời. Một hôm vua Tề cho mời đến bàn việc nước. Sau khi chủ khách an vị, vua nói:
“Súc tiền!” Nghĩa là: “Nhan Súc, bước tới đây!”
Nhan Súc trả lời:
“Vương tiền!” Nghĩa là: “Vua bước tới đây!”
Vua Tề hoang mang vì xưa nay chưa hề ở vào hoàn cảnh bị động như thế bao giờ. Nhan Súc lên tiếng:
“Nếu vua gọi mà tôi bước tới trước, người đời sẽ cho tôi là quỵ lụy trước quyền thế. Nếu tôi gọi mà vua bước tới trước trước, thiên hạ sẽ cho là vua biết trọng kẻ hiền tài. Nếu để cho tôi mang tiếng xấu là kẻ xu phụ quyền thế; sao bằng để cho vua được tiếng thơm là biết trọng kẻ hiền tài!”
Bài học nhỏ nói về vị thế mà đồng thời cũng là thân phận trí thức trước quyền lực chính trị.
Trí thức Việt Nam xưa nay phần đông thường ở thế yếu – thế bị động và chống đỡ – trước những thế lực chính trị. Kẻ sĩ ngày xưa như những ông nghè, ông cống suốt một đời đèn sách và hành xử lý tưởng kinh bang tế thế của đời mình quanh quẩn trong những ao hồ Tứ thư, Ngũ kinh. Khi còn đèn sách thì cố công dùi mài kinh sử để thi đỗ ra làm quan. Khi ra trường đời lại loay hoay trong giới hạn của lòng trung quân ái quốc tù đọng Nho giáo. Bởi vậy, bao nhiêu tên tuổi các bậc đại khoa ghi đầy ở Văn Miếu Hà Nội, ở đền Văn Thánh Huế hay đâu đó khắp xứ cũng chỉ còn là… hương trầm trong gió sương cổ tích mà thôi.
Qua bao thăng trầm của lịch sử, quần chúng ngó lên, kẻ sĩ ngó xuống và thì thầm vào tai nhau: “Bốn nghìn năm văn hiến!” Tất cả đều cảm thấy tự hào về một quá khứ trong trí tưởng. Trong lúc đó, suối nguồn tư tưởng trong ta lại chưa đủ sâu dày để xây lên một dòng chảy riêng cho một triết lý thuần Việt. Ta có hơi nhiều ông Trạng thông minh đĩnh ngộ và ranh mãnh đầy tiểu xảo trong hiện thực và ước mơ; nhưng lại không có được một triết gia trầm tĩnh và vững chãi của một cánh rừng đại mộc tư tưởng. Ta có nhiều câu lạc bộ trí thức từ Bắc chí Nam, khắp trong nước và ngoài nước, nói chuyện hoàn cầu và hoàn vũ nổ giòn như pháo bông ngày đại khánh; nhưng lại chưa có những nhóm Chuyên viên Tham vấn Chuyên môn làm chỗ dựa tham khảo đáng tin cậy cho sinh hoạt tri thức và những vấn đề quốc kế dân sinh. Thế giới ngày nay càng ngày càng có nhìều nhóm trí thức cùng lĩnh vực chuyên môn tập hợp lại để tạo nên một trí tuệ tập thể gọi là Bồn Trí tuệ (Think Tank). Giáo sư Lê Xuân Khoa gọi Think Tank là “Vựa Tư tưởng”. Vựa, là hình ảnh bình dân, diễn cảm như vựa cá, vựa thóc; nhưng Tư tưởng, có xa rời đại chúng quá chăng. Trạng Quỳnh, thằng Bờm cũng có Bồn Trí tuệ riêng trong điệu sống độc đáo giữa đời.
Đối với truyền thống văn hóa hiếu học, xếp sĩ đứng đầu sự phân chia giai cấp xã hội của dân ta thì vai trò người trí thức xưa nay vẫn là hình ảnh tiêu biểu cho chất xám, cho trí tuệ của đại chúng. Chất xám đơn thuần không tạo ra trí thức mà trí thức là người biết sử dụng hữu hiệu chất xám. Hay nói theo khái niệm nôm na của quần chúng thì trí thức là người có tri thức, có trí tuệ. Loay hoay định nghĩa màu mè hay tìm tòi những thuộc tính chi li của trí thức sẽ vướng vào chủ nghĩa hình thức chưa cần thiết lúc nầy.
Dầu đứng ở bất cứ phía nào, ta cũng không thể phủ nhận được rằng, đầu tư trí thức (giáo dục, nghiên cứu) là một trong những phương tiện thiện xảo nhất giúp làm cho dân giàu nước mạnh. Đa số các nước nghèo trên thế giới hiện nay đều có sự thiếu quân bình giữa số dân và các cơ sở đầu tư giáo dục. Cụ thể là môi trường đào tạo trí thức quá thấp so với số dân cư. Nước Mỹ tuy mới lập quốc 233 năm nhưng hưởng được sự giàu mạnh như hiện nay, không phải là một sự tình cờ may rủi mà rõ ràng là do sự đầu tư xông xáo và lâu dài vào môi trường giáo dục; nhiệt tình và thành thật chiêu hiền đãi sĩ; mở rộng tấm lòng và vòng tay đón nhận chất xám toàn cầu không phân biệt biên cương màu sắc. Hiện nay, với số dân 305 triệu người, Mỹ có tới khoảng 4500 trường đại học và trên dưới 100 nhóm Chuyên viên Tham vấn Chuyên môn – Think Tank – phần lớn có thế lực toàn cầu. Riêng một tiểu bang California giàu nhất nước Mỹ, với dân số 36 triệu người thì cũng đã có tới 399 trường đại học. New York, với dân số 20 triệu, có 307 trường đại học. Trong lúc đó, Việt Nam ta có một dân số tới 85 triệu người nhưng mới có khoảng trên dưới 50 trường đại học to nhỏ và chỉ 001 nhóm Chuyên viên Tham vấn Chuyên môn đầu tiên có tên là Viện Nghiên cứu Phát triển – Think Tank IDS – vừa mới tự động giải tán sau Quyết định 97 đã ban hành của chính phủ Việt Nam.
Giới quan sát khách quan và nghiêm chỉnh trong cũng như ngoài nước đã tỏ ra ngạc nhiên không ít về những tình huống hầu như nghịch lý về phía chính phủ cũng như về phía nhóm chuyên viên IDS. Nếu nói một cách hồn nhiên đầy tính hoạt kê của người bình dân không xu phụ quyền thế mà cũng chẳng đeo mang trí thức thì chính quyền Việt Nam “chưa tậu được bò đã lo rình mò kẻ trộm”; trí thức IDS thì “muốn vào rừng mà nửa chừng bó tay” (?!)
Sau hơn 30 năm trải qua nhiều chặng đường có lúc phong quang, có lúc gập ghềnh với nhiều mày mò, trăn trở Việt Nam đã lọt qua nhiều cửa ải không kém phần gian khó, truân chuyên để bước vào cộng đồng thế giới. Ngày nay, Việt Nam đã có mặt với thế thành viên bình đẳng trong hầu hết các tổ chức then chốt toàn cầu và phân vùng như Liên Hiệp Quốc, WTO, Ngân hàng Thế giới, Thế vận Hội, ASEAN… Nhu cầu hiển nhiên trước một vị thế mới trong quan hệ đa dạng như thế là sự hiểu biết sâu rộng trong nhiều lĩnh vực chuyên biệt và chuyên môn.
Người Việt trong cũng như ngoài nước vốn cần cù, thông minh; đầy đủ khả năng chất xám, tinh thần tự tin và lòng tự trọng để tiến bước song hành với mọi thành viên đối tác trong cộng đồng thế giới ngày nay. Xã hội càng tiến nhanh, nhu cầu học hỏi và tham khảo càng bức thiết. Giới lãnh đạo trong các nước giàu mạnh trong những năm đầu của thế kỷ 21 đã công khai tham khảo và dựa vào những dữ kiện được tìm tòi, phân tích và chắt lọc từ các nhóm Tham vấn Chuyên môn (Bồn Trí tuệ – Think Tank). Mỗi Bồn Trí tuệ trong từng khung cảnh chuyên môn như thế là một tập đại thành của nhiều đầu óc xuất sắc. Nhà nước, tập đoàn, công ty của Mỹ, Anh, Pháp, Đức và các nước công nghiệp phát triển nói chung đều phải trả những món tiền rất lớn mỗi khi cần tham khảo ý kiến chuyên môn cho những vấn đề đối ngoại cũng như đối nội cần thiết. Có khi nhà nước phải trực tiếp tài trợ cho các Think Tank. Hàng trăm Think Tank của Mỹ đã đóng góp trực tiếp hay gián tiếp vào sự giàu mạnh của xứ nầy. Ngay ở Ấn Độ, một quốc gia mà giới lãnh đạo luôn có mặc cảm tự tôn là thuộc giai cấp minh triết, nhưng Bồn chứa Trí tuệ IDSA (Institute of Defense Studies and Analysis) đã đóng một vai trò cực kỳ quan trọng cho chính sách đối ngoại và quốc phòng của xứ nầy. Gần xứ ta nhất là Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, những Think Tank đã đóng một vai trò tích cực để giữ cho Trung Hoa lục địa và các vùng thuộc địa tự trị công khai hay âm thầm tìm hiểu và đối thoại với nhau, giữ được sự độc lập và phồn vinh có lợi cho tất cả mọi phía như ngày nay.
Việt Nam có tới bốn nghìn năm văn hiến, sao lại chỉ mới có một Bồn Trí tuệ chưa đầy đã vỡ? Xứ ta là “siêu nhân” không cần những Bồn Trí tuệ nầy chăng?
Câu trả lời cố nhiên là không phải thế. Vậy thì tại sao giới lãnh đạo Việt Nam lại ra Quyết định 97 với danh nghĩa là minh thị và bổ sung quy chế thành lập hội đoàn trí thức, quy định nội dung nghiên cứu, khống chế tinh thần phản biện?
Trước nhu cầu tạo sức mạnh tổng hợp để đánh giặc và quản lý xã hội trong thời chiến, khái niệm “Đảng lãnh đạo, chính quyền quản lý và nhân dân làm chủ” các sản phẩm tinh thần và vật chất tập thể tuy hơi ngồ ngộ trong cảm nhận, nghịch lý trong tư duy và chẳng có chi trong thực tế nhưng có thể hiểu được. Thế nhưng, đất nước đã hết chiến tranh gần 35 năm và đang chen vai thích cánh bước vào thị trường thế giới đầy gai góc và thử thách. Một quyết định quản lý tự do nghiên cứu; chỉ đạo lĩnh vực tìm tòi, sáng tạo và phát kiến ; kiểm soát tham luận và phản biện của giới trí thức dân tộc như thế là một bước thụt lùi nghiêm trọng trong tiến trình hoàn thiện và phát huy năng lực chuyên môn của trí thức. Trong bối cảnh cụ thể của đất nước dân chưa đủ giàu, nước chưa đủ mạnh so với các quốc gia lân bang đồng thời mà tung ra quyết định trói buộc trí thức như thế thì quả là giới cầm quyền Việt Nam đã chế tạo riêng một “tuyệt đại tối siêu sản phẩm của thế kỷ” – nói theo kiểu tưng tửng của một nhân vật trong Harry Porter khi đụng đến những chuyện kỳ lạ khó hiểu. Không hiểu thì làm sao yêu mến được; không yêu mến được thì làm sao nhận lãnh; không nhận lãnh thì làm sao cống hiến, dấn thân?
Nếu Quyết định 97 của Thủ tướng Việt Nam mang đầy đủ những điều nghịch lý khó hiểu như thế đối với trí thức IDS thì quyết định tự giải thể để khỏi đương đầu với những vấn nạn không có cơ hội lý giải hay viễn ảnh xung đột, mâu thuẫn không có khả năng hóa giải là một sự lương thiện trí thức của những người chủ xướng đang đứng quanh Bồn Trí tuệ.
Một khi tự do phát kiến của trí thức bị trói buộc và giới hạn thì học thuật chỉ còn là một quá trình thụ động học thuộc lòng, bắt chước, vuốt đuôi như cái học nhà Nho đã hỏng và đã làm đất nước chững lại giữa suy đồi. Chỉ tiêu đào tạo hàng vạn tiến sĩ trong những năm tớì của Việt Nam ta sẽ về đâu? Luận án tiến sĩ không thể là những tập hợp của các tập bài học, bài thi Tam Trường ngày xưa nữa. Luận án tiến sĩ (doctoral dissertation) ngày nay phải là những phát kiến, phát minh mới mẽ, sinh động trong môi trường học thuật. Muốn sáng tạo và phát huy tác dụng chất xám của giới trí thức thì điều kiện tiên khởi là phải có tự do tri thức. Mặc cảm lo sợ phạm trường quy và “trọng húy” ngày xưa đã đào tạo một lớp kẻ sĩ thụ động, tầm chương trích cú. Sự lãnh đạo sáng suốt của bất cứ thời nào và nơi đâu đều có sự nhất quán rằng, muốn cho dân giàu nước mạnh thì cần phải biết đầu tư trí thức. Những vị minh quân trong những triều đại cực thịnh đều có những vị gián quan can đảm và những quốc sư sáng suốt bên cạnh. Kẻ sĩ nịnh thần ngày xưa và trí thức diễn văn phòng hội làm vui lòng lãnh đạo ngày nay đã tự liệt mình vào hàng sĩ phiệt. Học phiệt đào tạo sĩ phiệt là cặp phạm trù nhân quả chỉ làm cho chế độ chính trị và đất nước suy vong như lịch sử nhân loại đã chứng minh.
Tết Đoan Ngọ (mồng 5 tháng 5 âm lịch) tưởng như đã lãng quên đang bừng sống lại trong những năm gần đây với dân Việt ở quê nhà cũng như ở hải ngoại. Đó là ngày giỗ của Khuất Nguyên, một trí thức thi nhân đã trầm mình xuống sông Mịch La tự vẫn cách đây hơn 2300 năm. Khuất Nguyên tuyệt vọng vì bị vua Sở Hoài Vương một thời trọng dụng và về sau bạc đãi vì vua nghe nịnh thần tâu dối. Nghe chuyện, có lão ngư ông ngồi trên bến sông, vuốt râu, gõ bồn (trí tuệ?) mà hát:
Thương Lương chi thủy thanh hề khả dĩ trạc ngã anh.
Thương Lương chi thủy trọc hề khả dĩ trạc ngã túc.
Xin tạm phóng dịch:
Thương Lương dòng nước trong xanh,
Thì ta ngả nón rửa quanh mái đầu.
Thương Lương dòng nước đục ngầu,
Thì ta vẫn rửa, mặc dầu rửa chân.
Nước trong ta rửa mặt, nước đục ta rửa chân, cớ sao lại phải hủy diệt chính mình?
Với người trí thức, rửa là cống hiến chất xám và dấn thân hòa điệu sống phục vụ cho đời. Lời lão ngư ông trên bến sông ngày xưa ấy đã nói gì với sự lựa chọn thái độ của người trí thức hôm nay?
PSY-EASTWEST FOUNDATION
Sacramento, ngày lụt bão đầu mùa Thu 2009
© 2009 Trần Kiêm Đoàn
© 2009 talawas blog
Trần Kiêm Đoàn: “Việt Nam có tới bốn nghìn năm văn hiến, sao lại chỉ mới có một Bồn Trí tuệ chưa đầy đã vỡ?”
Trên wikipedia có định nghĩa rất đầy đủ (http://en.wikipedia.org/wiki/Think_tank): “A think tank (also called a policy institute) is an organization, institute, corporation, or group that conducts research and engages in advocacy in areas such as social policy, political strategy, economy, science or technology issues, industrial or business policies, or military advice.” Thì các Viện Toán, Viện Hóa học, Viện nghiên cứu Văn hóa, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương,Viện Hán-Nôm… tất tật đều là “think tank” cả (cũng xin thú thật là tôi chưa bao giờ nghe đến Viện Nghiên cứu và Phát triển IDS cho đến khi có chuyện rộn ràng quanh việc nó bị giải thể). Chứ không phải chỉ mỗi IDS mới là “think tank”, chuyện IDS “câu hát ngân lên bỗng tắt nửa chừng” là chuyện khác và đã có quá nhiều ý kiến về vấn đề này rồi.
Theo tôi, tạm thời có thể dịch “think tank” là “nhóm nghiên cứu đặc thù”. Mong được góp ý của quý vị.
Chữ, Nghĩa…
Bất kể “tank” là bồn, vựa, bể, vại… hoặc là xe tăng nhà binh, việc ấy các nhà tranh biện về từ nguyên, ngữ nghĩa… sợ rằng còn thảo luận còn dài, với quan điểm của một người đọc bình thường chúng tôi thiển nghĩ dù tank là nghĩa nào trong hai nghĩa ấy chăng nữa nhưng khi nó đi với “think” để thành một từ kép “think tank” thì phải dịch, chuyển nó sao cho thích hợp với nghĩa của nội hàm ấy: trước hết nó là một tập thể nhân sự, chẳng dám đưa ra phán đóan đúng, sai nhưng những từ như “vựa tư tưởng”, “bồn trí tuệ” và ngay cả “bể tư duy” chăng nữa tuy có vẻ học thuật hơn nhưng nghe sao vẫn có một cái gì không thuận với cái hồn của tiếng Việt, rất mong các vị cao minh cho lời giải cứu!
Nhiều tra cứu và phân tích thú vị, nhưng dễ làm những người đọc như tôi thấy bối rối. Xin được nhắc lại các góp ý.
“trí thức VN dù Tây học hay Ta học” (cụm từ của ông HĐV) nhiều khi cũng nghĩ giống nhau, ở đây khi họ dịch “think tank” của tiếng Mỹ Anh (American English) là bồn trí tuệ (ông TKĐ), bể tư duy (ông VNT), hay vựa tư tưởng (ông LXK). Trong lúc đó người Pháp dịch là “reservoir d’idées (bồn ý tưởng), Trung Quốc dịch “trí khố” (kho trí tuệ), và tiếng Đức dịch với nghĩa “xưởng tư duy”. Như vậy, tất cả đều dịch theo nghĩa rộng của từ “tank” (bồn chứa), dù có đi xa thành là “kho” hay “xưởng”. Chỉ hai ông HĐV và HNT dựa theo nguồn gốc ban đầu dịch “tank” là chiến xa.
Theo tôi, nhiều người thấy “think tank” ngày nay nói đến phần nhiều trong các lĩnh vực kinh tế, ngoại giao, và thành viên phần đông là các giáo sư, chuyên gia, học giả, nên nếu coi họ là người lái xe tăng xung trận về hình ảnh có gì như không tương xứng. Riêng ông HNT dịch là “cỗ chiến xa tư tưởng” nghe hơi dài.
Góp ý với ông Phùng Tường Vân: hồi nhỏ tôi cũng có học “Quốc Văn Giáo Khoa Thư” (do Trần Trọng Kim soạn) nên lớn lên rất thích thú khi đọc truyện ngắn “Tình Nghĩa Giáo Khoa Thư” của Sơn Nam. Tôi không hề được học chữ Hán vào cái tuổi đó (ở lớp 2, lớp 3 Tiểu học). Nhưng ông TKĐ sinh trưởng ở Huế nên rất có thể được dạy chữ Nho (ở nhà?) vào lúc ông bắt đầu học chữ Quốc ngữ (ở trường).
Trích Trần Kiêm Đoàn (TKĐ) :’Nếu Quyết định 97 của Thủ tướng Việt Nam mang đầy đủ những điều nghịch lý khó hiểu như thế đối với trí thức IDS thì quyết định tự giải thể để khỏi đương đầu với những vấn nạn không có cơ hội lý giải hay viễn ảnh xung đột, mâu thuẫn không có khả năng hóa giải là một sự lương thiện trí thức của những người chủ xướng đang đứng quanh Bồn Trí tuệ.’
Trích TKĐ: ‘Nước trong ta rửa mặt, nước đục ta rửa chân, cớ sao lại phải hủy diệt chính mình?’
Tôi tự hỏi :
– Kể chuyện kẻ sĩ (trí thức nhà thơ: chữ của TKĐ) Khuất Nguyên trầm mình ở sông Mịch La và chuyện tự giải thể của các trí thức IDS, phải chăng TKĐ đã ví cách hành xử của (hoặc chính bản thân) các trí thức IDS ngày nay như cách hành xử (hoặc) kẻ sĩ Khuất Nguyên ngày xưa? Sự “ví von” này có hợp lý và quá đáng chăng?
– Trong ‘dòng nước’ đục ngầu ngày nay ở VN, theo TKĐ thì các trí thức dân tộc (chữ của TKĐ) IDS phải ‘rửa chân’ như thế nào cho yên thân và minh triết nếu không muốn giữ lấy sự lương thiện trí thức bằng cách ‘tự hủy diệt’?
Dear all Talawasians (Talawasiens),
Chúng ta lại sa lầy và mất quá nhiều thời giờ vào chữ với nghĩa rồi! Phân tích và phản hồi về làm sao để có một “think tank” mới thay thế cho IDS, làm sao để vượt qua chỉ thị 97 v.v. thì không thấy!
Đề nghị ông Trần Kiêm Đoàn thêm chữ “tạm gọi là” vào câu “nhiều nhóm trí thức cùng lĩnh vực chuyên môn tập hợp lại để tạo nên một trí tuệ tập thể, TẠM GỌI LÀ Bồn Trí tuệ (Think Tank)” để xóm nhà lá chúng tôi đỡ “lời qua tiếng lại” một chút mà.
Riêng về chữ “bồn” tôi thiết nghĩ nên dùng chữ “vựa” hay hơn vì “bồn” nghe kém thanh lịch hơn.
Về câu “Việt Nam có tới bốn nghìn năm văn hiến, sao lại chỉ mới có một Bồn Trí tuệ chưa đầy đã vỡ?” tôi lại có ý nghĩ rằng chúng ta chưa thể đoan quyết rằng từ đó đến giờ chỉ có một IDS. Rất có thể đã và đang có các think tanks khác như “talawas” chẳng hạn với điều kiện là chúng ta ngồi lại với nhau để dàn dựng và sắp xếp làm việc sao cho hiệu quả hơn.
Về IDS chính xác phải nói rằng “chưa KỊP đầy” mới đúng!
Tôi nghĩ muốn hiểu và dịch đúng chữ think tank thì phải hiểu người Mỹ. Người Mỹ thường có lối nói lóng bình dân, huỵch toẹt, hình ảnh, mà người Việt gọi là “nôm na”. Think là nghĩ, tank là cái thùng lớn hay bồn chứa. Think tank dịch sát là “cái bồn [suy] nghĩ”. Dĩ nhiên, “bồn [suy] nghĩ” không phải là tiếng Việt, nhưng khi mới nói chữ “think tank” lần đầu thì nó cũng không phải tiếng Mỹ. Think là động từ ở dạng infinitive, tank là danh từ, mà tiếng Anh “cao cấp” thì không bao giờ ghép chữ kiểu đó. Dịch think bằng “tư tưởng”, “tư duy”, “trí tuệ” là sai về văn cảnh (dùng chữ văn vẻ để dịch tiếng lóng, nôm na), mà cũng sai về ý tưởng (vì chữ think tank nhấn mạnh đến sự việc “nghĩ” chứ không nhấn mạnh đến những sự vật “tư tưởng” hay “trí tuệ”). Có thể thấy những từ “trí khố”, “Ideenfabrik” hay “reservoir d’idees” đều mắc một trong hai khuyết điểm này.
Tôi không nghĩ rằng tank là xe tăng và tôi không nghĩ rằng người Mỹ, Anh, Úc nghĩ như vậy, vì trong đầu óc (nghĩa là văn hóa) của họ, hai ý “suy nghĩ” và “xe tăng” không đi đôi với nhau. Còn tìm bằng cớ thì tôi nghĩ là khó, vì nó “too obvious” đối với người nói tiếng Anh, không ai nghĩ đến chuyện giải thích hay cải chính.
Một chi tiết vui vui – dùng Google Translate (translate.google.com) sẽ thấy think tank được dịch là… “nghĩ rằng xe tăng”!
Phạm Hải Vũ nói: “Ông Hoàng Ngọc-Tuấn có đưa nguồn, tuy nhiên nguồn của ông trích dẫn lại từ wikipedia, mà khi click vào đến tận nguồn wiki thì lại không có đoạn nào nói tank ở đây là chiến xa cả.”
Thưa ông Phạm Hải Vũ, nguồn của tôi đưa không hề trích dẫn lại từ wikipedia. Nó in sẵn nguyên văn như tôi đã trình bày. Ông hãy vào lại trang:
http://www.experiencefestival.com/a/Think_tank_-_History_of_think_tanks/id/2063905
Rồi ông hãy kéo con chuột xuống một chút thì sẽ thấy cái nhan đề tô đậm là:
Think tank: Encyclopedia II – Think tank – History of think tanks
Ngay dưới đó có 2 đoạn văn: “Think tank – History of think tanks” và “Think tank – Etymology and usage”. Và tôi đã trích từ 2 đoạn đó. Nếu ông Phạm Hải Vũ không đọc tiếng Anh, thì tôi xin mạn phép tạm dịch các câu tôi trích, như sau
1/ “Think tank – History of think tanks”:
… The term think tank itself, however, was originally used in reference to organizations that offered military advice, most notably the RAND Corporation, formed originally in 1945.
“Think tank – Lịch sử của các think tanks”:
… Tuy nhiên, chính cái thuật ngữ “think tank” thì từ nguyên thuỷ được sử dụng có liên quan đến những tổ chức cố vấn về quân sự, nổi tiếng nhất là RAND Corporation , thành lập vào năm 1945.
{RAND Corporation là một think tank được thành lập vào năm 1945 dưới sự thúc đẩy của U.S. Air Force (Không Lực Hoa Kỳ) ở Santa Monica, California, để nghiên cứu và phát triển những kế hoạch quân sự phục viụ chiến tranh.}
++++++++++++++++
2/ “Think tank – Etymology and usage”:
… The phrase “think tank” in wartime American slang referred to rooms in which strategists discussed war planning. The first recorded use of the phrase to refer to modern think tanks was in 1959, and by the 1960s the term was commonly used to describe RAND and other groups assisting the armed forces.
“Think tank – Từ nguyên và các sử dụng”:
… Thuật ngữ “think tank” trong tiếng lóng của người Mỹ thời chiến tranh nói đến những cái phòng mà trong đó những chiến lược gia đã bàn bạc kế hoạch chiến tranh. Việc sử dụng thuật ngữ này lần đầu tiên được ghi nhận mang ý nghĩa liên quan đến những think tanks hiện đại là vào năm 1959, và vào những năm 1960 thì thuật ngữ này thường được sử dụng để mô tả RAND và những nhóm khác chuyên hỗ trợ các lực lượng quân sự.
++++++++++++++++
Tôi có tra thử từ điển The World Book Dictionary, cuốn 2, năm 1986, trang 2180, thì tìm thấy rằng thành viên của một “think tank” còn được gọi là “think-tanker”; và ở trang 2144, chữ “tanker” cũng có nghĩa quân sự là “a soldier who fights in a tank” (một người lính chiến đấu trên xe tăng).
Tuy nhiên, theo tôi, thuật ngữ “think tank” có thể dịch thoát theo nhiều cách mà không cần phải dính dấp tới cái gốc mang tính quân sự của nó nữa. Dịch thành “bồn trí tuệ”, “vựa tư tưởng”, “trí khố”, v.v. đều tốt cả.
Cốt là lấy cái ý.
Chữ tank trong tiếng Anh có hai nghĩa:
Nghĩa gốc là một chiếc bồn, bể đựng chất lỏng. Nghĩa này do những người Bồ Đào Nha đến Ấn độ sử dụng lại ngôn ngữ thuộc địa mà biến thành.
Xem nguồn: http://www.etymonline.com/index.php?term=tank.
Theo nghĩa này, tiếng Anh gọi tàu chở dầu là tanker.
Nghĩa thứ hai là xe tăng. Nguồn của ông Hoàng Trường Sa. Tuy nhiên chuyện này không có ích gì nhiều để truy tìm nguồn gốc chữ think tank.
Ông Hoàng Ngọc-Tuấn có đưa nguồn, tuy nhiên nguồn của ông trích dẫn lại từ wikipedia, mà khi click vào đến tận nguồn wiki thì lại không có đoạn nào nói tank ở đây là chiến xa cả.
Tôi tìm kiếm bằng tiếng Anh khá chậm nên chỉ tìm được nguồn tiếng Pháp, tuy nhiên vẫn xin đưa ra để tham khảo. Theo bài nghiên cứu đăng trên website của Trung tâm Nghiên cứu châu Âu Strassbourg – tác giả là tiến sĩ lịch sử Carpentier Tanguy, thì tank ở đây nghĩa là bể chứa: reservoir.
Xem nguồn: http://www.cees-europe.fr/fr/etudes/revue9/r9a12.pdf
Một bài khác cũng của cùng tác giả nhưng không đăng trên web site nghiên cứu cũng đề cập đến nguồn gốc lịch sử của chữ think tank giống nguồn của ông Tuấn. Theo bài viết thì chữ này có nguồn gốc quân sự, và được chính thức sử dụng bởi RAND Corporation vào khoảng những năm 1960, thời kỹ mà Mỹ chạy đua vũ trang hạt nhân. Tuy nhiên không có gì đảm bảo chữ tank ở đây nghĩa là chiến xa vì quân nhân trước hết cũng là người, và họ hoàn toàn có thể dùng chữ tank là bồn chứa. Mặc dù có thiên ý hiểu một cách rất quân sự khi cho rằng với RAND, think tank là một phòng họp bàn chiến lược được bảo vệ bất khả xâm phạm (như thể ta ở trong một chiếc xe tăng), tác giả bài viết cũng vẫn dịch chữ tank ở đây theo nghĩa bồn chứa. Xem nguồn:
http://www.nonfiction.fr/article-768-les_think_tanks__origine_et_perspectives.htm
Tóm lại, do không tìm được nguồn tiếng Anh thuyết phục nên tôi tiếp tục chờ đợi các phản hồi khác, và trong khi chờ đợi tôi bảo lưu quan điểm của mình.
Ðúng là “tank” có nghĩa cái hồ chứa, bồn chứa, bể chứa, … “Think tank” có thể dịch thành bồn trí tuệ, bể tư duy.
Ðó là nghĩa đen. Còn về nghĩa bóng, “think tank” ám chỉ một nhóm, viện, hội, câu lạc bộ, độc lập, vô vụ lợi do những nhà khoa học đủ mọi ngành tự lập nên làm nơi sinh hoạt, trao đổi sáng kiến, tư tưởng, …
Tôi nhớ không lầm ngày xưa có một từ tương tự vậy: “Brain box”. “Thinh tank” hình như mới xuất hiện sau này. Giới khoa học Ðức thường dịch thành “Ideenfabrik” hay “Denkfabrik” (tạm dịch thành: xưởng sáng kiến hay xưởng tư duy).
Wiki tiếng Trung dịch think tank là “Trí khố” (智庫)các bác ạ:
http://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%99%BA%E5%BA%AB
Nếu các bạn thử lục lạo trên internet thì sẽ dễ dàng tìm ra nguồn gốc và ý nghĩa chữ “think tank”. Chẳng hạn, ở website:
http://www.experiencefestival.com/a/Think_tank_-_History_of_think_tanks/id/2063905
có những thông tin dưới đây.
Trong mục “Think tank – History of think tanks”:
The term think tank itself, however, was originally used in reference to organizations that offered military advice, most notably the RAND Corporation, formed originally in 1945.
Trong mục “Think tank – Etymology and usage”:
The phrase “think tank” in wartime American slang referred to rooms in which strategists discussed war planning. The first recorded use of the phrase to refer to modern think tanks was in 1959, and by the 1960s the term was commonly used to describe RAND and other groups assisting the armed forces.
Nếu những thông tin đó là đúng, tôi xin tạm dịch “think tank” là “cỗ chiến xa tư tưởng”.
Theo từ điển The World Book Dictionary, thành viên của một “think tank” còn được gọi là “think-tanker”. Chữ “tanker” ở đây là người lính lái chiến xa (lính lái xe tăng).
“Bồn Trí Tuệ”!
“Think tank” mà gọi là “Vựa Tư Tưởng” hay “Bồn Trí Tuệ” thì thiệt tình chỉ khiến cho đám độc giả bình dân chúng tôi phát hãi mà ít còn dám mon men đến “Cộng Hoà Trí Thức”, và như vậy e là cái nhiệm vụ “khai dân trí, giáo dân tâm” của giai tầng “nguyên huân, nguyên khí”… làm sao mà viên thành được nhỉ? Tiếc quá, tiếc quá!
Rồi lại đến “Bài học chữ Nho mở lòng của thế hệ Quốc Văn Giáo Khoa Thư là ‘Nhan Súc thuyết Tề Vương Quý sĩ’ nữa chứ, càng thêm lạ lùng lắm vậy, theo thiển ý (của tôi!), bài học khai tâm chữ Nho của thế hệ “Vân (Xuân) đi học coi người hớn hở” thì chỉ có thể là “Nhân chi sơ, tính bản thiện…” thôi chứ ạ.
Bác Hoàng Đông Việt có thể minh xác nguồn thông tin rằng chữ Tank ở đây có nghĩa từ xe tăng không? để cho mọi người kiểm chứng.
Tôi từ trước đến giờ vẫn hiểu tank ở đây là bồn chứa, reservoir. Tiếng Pháp muốn chỉ nghĩa đen từ think tank cũng dịch là reservoir d’idées (bể chứa tư duy). Về tiếng Việt dịch tank là bồn, bể cũng rất thích hợp, trong khi nếu dịch là xe tăng thì không ổn tí nào. Các think tank tập hợp những bộ não chỉ đóng vai trò tư vấn, chứ có bao giờ đứng mũi chịu sào ra quyết định đâu mà bác lại nói là cho xung phong đi vào chỗ hiểm nguy chiến lược. Tiếc là tôi không quen tra cứu nguồn gốc các từ, thành ra mất nhiều thời gian mà vẫn chưa tìm được nguồn cho luận cứ của mình. Đành chờ các phản hồi khác vậy.
Sau khi đọc ý kiến của ông Hoàng Đông Việt rằng chữ “tank” trong “think tank” là cái xe tăng (chứ không phải là cái “bồn” đựng nước, cái “bể” chứa nước, hay cái “vựa” đựng thóc) tôi tò mò dùng google search để tìm NGUỒN GỐC của chữ tank (origin of the word tank) và thấy bài dưới đây, trong đó có nói chữ “tank” (để chỉ chiếc xe tăng) lúc khởi thủy cũng được đặt ra dựa vào ý là … cái “bồn” (tức là cái “thùng” hay cái “bể”,(RESERVOIR) đựng nước:
The origin of the word tank
Hôm nọ đọc bài của Vũ Ngọc Tiến, thấy ông dịch “think tank” là “bể tư duy” tôi lấy làm ngạc nhiên quá. Chỉ là tiểu tiết thôi nhưng nó chỉ ra nhiều cái ngộ kéo dài “trong sinh hoạt văn hóa” Việt Nam (mượn lời của Hoàng Ngọc-Tuấn)
Hôm nay đọc bài của Trần Kiêm Đoàn gọi “think tank” là “bồn trí tuệ” thì sự ngạc nhiên nhân lên gấp đôi.
Chữ “tank” ở đây theo chỗ tôi biết không có liên quan gì tới “bồn” hay “bể” cả.
Nó đích thị là chiếc xe tăng tiền phong cho bộ binh (army) đi vào chỗ hiểm nguy chiến lược. Còn tại sao nó gọi là vậy thì không khó để truy nguyên lịch sử.
Bài của Vũ Ngọc Tiến có thể đọc ở đây:
http://phusaonline.free.fr/VanMinh-VanHoa/VanMinh/35_NoiLongTriThuc.htm
Lời thật mất lòng, trí thức VN dù Tây học hay Ta học vẫn chưa có thói quen cẩn trọng ghi chú, trích nguồn, kiểm chứng những chi tiết trong dẫn dụ, luận cứ, luận chứng, luận điểm của mình. Cứ thích mang máng và cảm tính.