Ca nhạc Việt Nam thời mở cửa và ảnh hưởng của ca nhạc Mỹ
20/03/2009 | 5:16 sáng | 2 Comments
Category: Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: Ca nhạc Việt Nam hiện đại
Năm 1986 đánh dấu thời kỳ mở cửa của Việt Nam. Bắt đầu là mở cửa về kinh tế. Những công ty và tư nhân nước ngoài được mời gọi đầu tư vào Việt Nam để giúp phát triển nền kinh tế theo hướng thị trường. Song song với sự cởi mở về kinh tế, một chính sách tương đối dễ dãi hơn trước cũng được áp dụng cho môi trường văn học nghệ thuật, trong đó có lãnh vực ca nhạc.
Người ta bắt đầu nghe lại đâu đây những ca khúc lãng mạn về tình yêu đã bị cấm đoán trong suốt ba thập kỷ trước. Những bài hát trữ tình (trước đây được xếp loại “nhạc vàng”) của những nhạc sĩ tiền chiến như Văn Cao, Đặng Thế Phong, Trần Hoàn, Nguyễn Văn Tý, Đoàn Chuẩn và Từ Linh, v.v. đã được phép trình diễn và phổ biến. Một số ca khúc của các nhạc sĩ miền Nam như Dương Thiệu Tước, Văn Phụng, Phạm Đình Chương, Trịnh Công Sơn, v.v. cũng đã xuất hiện trở lại và được đón nhận nồng nhiệt trong giới yêu nhạc.
Trong giai đoạn mở đầu này, thính giả yêu nhạc đã được nghe những giọng hát với phong thái mới lạ của các nữ ca sĩ miền Bắc như Thu Hà, Thanh Lam, Hồng Nhung, cùng với những nam ca sĩ vững vàng về kỹ thuật như Cao Minh, Cảnh Hàn, v.v. Ở miền Nam, những giọng ca được yêu chuộng từ trước như Ánh Tuyết, Bảo Yến, Nhã Phương, Lan Ngọc, v.v. cũng đã xuất hiện trở lại trong những khúc tình ca dịu dàng.
Nương theo ngọn gió phong tình này là một lớp nhạc sĩ thế hệ nối tiếp, tuy không còn trẻ lắm nhưng có lẽ tâm hồn lãng mạn vừa được thổi lên bởi ngọn gió cởi mở nên đã sáng tác những ca khúc rất trữ tình, giàu tiết tấu và ca từ rất trau chuốt. Đó là Thanh Tùng, Phú Quang, Trần Tiến, Dương Thụ, Trương Quý Hải, Trần Quang Lộc, Trịnh Công Sơn, Tôn Thất Lập, Phạm Trọng Cầu, v.v.
Tiếp theo là một lớp nhạc sĩ trẻ đầy nhiệt huyết và đam mê, đã có những sáng tác mới lạ và trẻ trung. Quốc Bảo, Võ Thiện Thanh, Quốc Dũng, Lê Quang, Lã Văn Cường, Bảo Phúc, Bảo Chấn, v.v. đã cung cấp cho giới yêu nhạc nhiều ca khúc được giới trẻ ưa chuộng. Đây là thời kỳ của các ca sĩ trẻ như Mỹ Linh, Mỹ Tâm, Mỹ Lệ, Đan Trường, Lam Trường, Quang Dũng, v.v.
Có lẽ đây là thời kỳ nhộn nhịp nhất của sinh hoạt ca nhạc Việt Nam. Các nhạc sĩ đã sáng tác không kịp cho nhu cầu của các ca sĩ, theo đòi hỏi của khán thính giả. Do đó một vài nhạc sĩ đã vội vã sao chép nhạc ngọai quốc, sửa đổi đôi chút và đặt lời Việt rồi để tên mình là tác giả mà bán cho các ca sĩ. Điều này đã gây ra rất nhiều bất mãn trong giới am hiểu âm nhạc và đã gây nên một làn sóng chỉ trích sâu rộng một thời với những kiện cáo và đàn hạch.
Làn sóng nhạc trẻ này đã đẩy những nhạc sĩ trẻ đi xa hơn với những sáng tác sôi động theo thể điệu Hip Hop, R&B, Rock, và Rap của Mỹ. Một hiện tượng đáng chú ý là song song với làn sóng nhạc trẻ, một tầng lớp khán thính giả cũng quay về với loại nhạc bình dân với những giai điệu đơn sơ và ca từ giản dị, nói lên những mối tình ngang trái, mặc cảm nghèo hèn, và cuộc đời gian dối. Một điều thú vị là có một số nhạc sĩ và ca sĩ trẻ Việt Nam chê loại nhạc bình dân nói trên mà họ gọi là nhạc “sến”, nhưng lại rất ham sáng tác hoặc chuyển lời Việt và trình diễn loại nhạc Hip Hop, R&B, và Rap, tức là nhạc “sến” của Mỹ (loại nhạc phổ biến trong giới vỉa hè).
Đến giai đoạn này thì ảnh hưởng của ca nhạc Mỹ đã thể hiện rất rõ trên thị trường ca nhạc Việt Nam. Nhiều nhạc sĩ Việt Nam đã tuyên bố thẳng thừng là họ viết nhạc không cần cảm xúc mà chỉ thuần túy dùng kỹ thuật để tạo nên những ca khúc hợp với thị hiếu của thính giả, thể theo đơn đặt hàng của các ca sĩ hay các nhà sản xuất. Đấy chính là lối thực hành trong công nghệ sản xuất ca nhạc ở Mỹ trong nhiều thập kỷ qua.
Ở Mỹ, các nhà sản xuất trong kỹ nghệ âm nhạc nghiên cứu rất kỹ thị hiếu của thính giả trẻ. Từ đó họ đã sản xuất loại nhạc chát chúa, kích thích đúng những xúc cảm của thanh thiếu niên và làm cho giới trẻ càng nghe loại nhạc này thì càng đâm nghiện. Đối với loại nhạc này, giai điệu không quan trọng; nhiều khi trọn bài chỉ lặp đi lặp lại một câu nhạc đơn giản. Cả lời ca cũng không cần ý nghĩa, mà cốt yếu là những ngữ âm có tác dụng như những câu thần chú, làm mê muội thần trí và sảng khoái thính giác (Tiếng thông thường trong giới trẻ là “phê”). Hãy lấy vài thí dụ: Trong ca khúc Pump It Up (Joe Budden), ta chỉ nghe những âm thanh dội vào lồng ngực “Pump pp pump pump p p p pump. Pump p p pump pump it up. Pump pp pump pump p pump p pump,…”; hay trong bài Put Your Hands Up In The Air (Danzel), chỉ có một câu “Put your hands up in the air” lặp đi lặp lại gần trọn bài trong nền nhạc rền rĩ, chát chúa. Ngay cả một bài ca dùng để cổ võ cho ứng cử viên Tổng thống Obama, bài Yes we can (William James Adams Jr.) cũng chỉ lặp đi lặp lại một câu “uh huh huh huh, yes we can”. Nhiều bài nhạc rap còn dùng ca từ thô tục cộc cằn cho hợp với nhịp điệu rậm rựt hằn học của nền nhạc (Xem phần trích dẫn [15-18]).
Ở Việt Nam, người ta cũng bắt đầu thấy xuất hiện rất nhiều bài ca với giai điệu ngang phè, và lời ca thì cộc cằn như “Mất đi người yêu thì với anh cũng thế thôi, Người yêu anh trên thế gian còn rất nhiều, …”([1]); hay ngây ngô như “Con tim một người chỉ chứa một người mà thôi, Thì người ơi làm sao em chọn cả hai, …”([2]); hoặc “Trò chơi ái ân không yên vui giữa ba người”([3]).
Tương tự như những thức ăn nhanh ở Mỹ, các công ty sản xuất đã nghiên cứu khẩu vị của giới bình dân và họ đã cho thêm vào những chất béo, đường, và muối cùng với các chất tăng khẩu vị khác làm cho người ăn thấy khoái khẩu và rồi trở thành nghiện món ăn ấy, mặc dù đã được các cơ quan y tế nhắc nhở là chúng có hại cho sức khoẻ, và có thể đưa đến những chứng bệnh phát phì và cao huyết áp.
Cũng thế, với loại nhạc Hip Hop, R&B, Rock và Rap, nhiều nhà nghiên cứu xã hội đã cảnh báo rằng loại nhạc này có ảnh hưởng rất tai hại đến sự phát triển tình cảm và thể chất của thanh thiếu niên ([4-9]). Những âm thanh đồng bóng của loại nhạc này có thể dần dà biến thanh thiếu niên thành những con người mê muội, không đủ tỉnh táo để suy nghĩ, phản ứng không định trước, và có khi trở nên thác loạn, đưa đến hành động bạo tàn hoặc tự vẫn ([10]). Một trường hợp điển hình đã được tường trình rộng rãi ở Mỹ là sự kiện cô Patty Hearst, con gái nhà tỷ phú Randolph Hearst, bị nhóm khủng bố Symbionese Liberation Army bắt cóc, nhưng sau đó lại hưởng ứng và hợp tác với nhóm này trong nhiều vụ cướp ngân hàng. Tiến sĩ William Sargent, chuyên viên hàng đầu của Anh Quốc về hiện tượng tẩy não, đã nghiên cứu trường hợp của Patty Hearst sau khi cô được giải thoát và phúc trình rằng cô đã bị nhóm SLA tẩy não bằng cách cho nghe nhạc rock mở lớn suốt ngày ([5]). Điều đáng ngại là ở Mỹ, nơi đâu cũng phải nghe loại nhạc này. Trong các siêu thị, rạp chiếu phim, quán cà phê, tiệm bán thức ăn nhanh, tiệm sách báo, v.v., và lẽ dĩ nhiên là thị trường dĩa nhạc cũng tràn ngập loại nhạc này.
Nói đến thị trường thì ở Mỹ việc kinh doanh quá tự do. Đặc biệt là trong lãnh vực văn hoá nghệ thuật, các nhà sản xuất gần như có tự do tuyệt đối trong việc phát hành bất cứ loại sản phẩm nào. Do đó mà thị trường tràn ngập những sản phẩm khiêu dâm, khích động bạo lực, cổ võ chuyện phi luân, mê tín huyền hoặc, phỉ báng tôn giáo, v.v. Đó là những thứ bán rất chạy vì chúng khơi dậy và thỏa mãn tức thời những đòi hỏi thấp hèn của con người. Những tác phẩm có giá trị nghệ thuật càng ngày càng hiếm hoi trên thị trường, nhường chỗ cho những sản phẩm độc hại mà bán chạy, vì những sản phẩm này được sản xuất nhanh và thu lợi rất lớn.
Trong lãnh vực âm nhạc, Đức Giáo hoàng tại vị Benedict XVI cũng đã từng tuyên bố “nhạc rock là sản phẩm của Satan”, và ngài khuyên giới trẻ đừng nghe nhạc rock vì nó gây tổn hại cho linh hồn (Times 25/11/1996, khi ấy ngài còn là Hồng y Ratzinger). Để thấy rằng lời khuyên của Đức Giáo hoàng không phải là quá đáng, ta hãy thử nghe lời ca của vài dĩa nhạc bán chạy nhất ở Mỹ. Chẳng hạn trong Surfacing (Slipknot): “Fuck it all! Fuck this world! Fuck everything that you stand for! Don’t belong! Don’t exist! Don’t give me a shit! Don’t ever judge me!”; hay trong The antichrist (Hanneman): “Satan holds my future, watch it unfold, I am the antichrist, It’s what I was meant to be, Torment is what I give, Torture is what I love, Insanity is what I am, Eternally my soul will rot, rot, rot“; hay trong I think I’m going to kill myself (Elton John): “Give ’em all a surprise, Think I’m gonna kill myself, Cause a little suicide”.
Hãy tưởng tượng một ngày nào đó, thanh thiếu niên Việt Nam cũng hát những lời ca như trên đây bằng tiếng Việt! Thế mà trên các tạp chí (giấy cũng như điện tử) ở Việt Nam, thỉnh thoảng lại thấy những bài ca ngợi các ca sĩ rap và rock như Hanneman, Shakur, Metallica và Elton John như là những thần tượng âm nhạc đáng để giới trẻ ngưỡng mộ.
Ở Việt Nam, có một thời người ta cũng tranh luận rất sôi nổi về ca nhạc thuần tuý nghệ thuật và ca nhạc thị trường ([19-20]). Một số nhà sản xuất và thực hiện chương trình nhạc Việt Nam (bao gồm cả những vị có thẩm quyền ở đài truyền hình Việt Nam) thì tuyên bố là họ không quan tâm đến loại nhạc mà chỉ nhắm phục vụ khán thính giả trẻ. Thính giả thích loại nhạc nào thì họ cung cấp loại nhạc ấy. Ý niệm “phục vụ” ở đây cần phải được xét lại. Thử hỏi nếu vì thực khách thích ăn bánh phở ròn tươi, nên nhà hàng ngâm bánh phở trong formol (formaldehyde) để giữ cho bánh đúng như thực khách muốn thì đó là phục vụ hay là đầu độc khách hàng? Nếu ảnh hưởng về sức khỏe chỉ vài ngày sau có thể thấy được thì ảnh hưởng tai hại về tình cảm và tinh thần phải mất nhiều năm sau mới phát hiện. Vả lại tính trẻ trung phải được hiểu là sự vui vẻ rộn ràng, chứ đâu có phải là sự thô thiển, cộc cằn.
Trong thời gian gần đây, nhiều nhà bình luận âm nhạc đã bày tỏ mối quan ngại về tình cảm của giới trẻ Việt Nam và xu hướng sáng tác ca nhạc hiện nay ([19-22]). Từ thuở xa xưa, các nhà xã hội học Á Đông cũng đã khẳng định ảnh hưởng của âm nhạc trên tình cảm con người. Tuân Tử, một nhà xã hội học danh tiếng Trung Quốc, đã nhận định: “Sự cảm hoá nhân tâm của âm nhạc rất sâu xa. Âm nhạc mà trung chính thì dân hòa nhã. Một trong những đặc trưng của đời loạn là âm nhạc nhố nhăng bông lông” (Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Tuân Tử, 1994).
http://www.nhacviet-ucchau.com/
Trích dẫn
- 1. Nhất Trung, Không yêu đừng nói lời cay đắng. “Mất đi người yêu anh thì sao, Mất đi người yêu thì với anh cũng thế thôi, Người yêu anh trên thế gian còn rất nhiều, Người yêu anh đâu chỉ có riêng mình em”.
- 2. Phạm Khánh Hưng, Nỗi đau không của riêng ai. “Con tim một người chỉ chứa một người mà thôi, Thì người ơi làm sao em chọn cả hai, Dù cho em không yêu thương anh nhưng anh vẫn yêu em, Vì quyền yêu thương em là của anh”.
- 3. Thái Hùng, Tình yêu nào phải trò chơi. “Em đổ lỗi tất cả tình yêu này cho anh, Vì sao lại như vậy? Em yêu anh như tội lỗi sao vậy em? Em quay lưng bỏ đi, em coi tình yêu của anh như là trò chơi vậy?”
- 4. Chagall, David. Dr Adam Knieste, a musicologist who studies the effects of music upon people noted “It’s really a powerful drug, music can lift your spirits or make you sick”, Family Weekly Magazine, Jan. 30, 1983.
- 5. Sargent, William, “Patty Hearst’s nervous system was kept at maximum stress by the continual playing of loud rock music”, Newsweek, Feb. 16, 1976.
- 6. Hanson, Howard, “Music has powers for evil as well as for good”, The American Journal of Psychiatry, Vol. 99, p. 317.
- 7. Tropeano, Eliana, Does rap or rock music provoke violent behavior? Journal of Undergraduate Psychological Research, Vol. 1, 2006.
- 8. Anderson, C. A., Carnagey, N. L., and Eubanks, J. Exposure to violent media: the effects of songs with violent lyrics on aggressive thoughts and feelings. Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 84, No. 5, 2003.
- 9. King, S., McConnell, J., Orr, M., Schreiber, T., Trinh, C., Thornberg, S., Wolfe, J. Effects of rap and heavy metal music lyrics on adolescent behaviors. Report of Department of Psychology, West Chester University, April 2002.
- 10. Watkins, Terry, It’s only rock’n roll… but it kills. “Sixteen-year-old Steve Boucher put a gun to his head, pulled the trigger and blew his brain out; he was sitting under his AC/DC poster when he pulled the trigger. In February 1986, eighteen-year-old Phillip Morton hung himself from a closet door in Delafield, Wisconsin; the song Goodbye Cruel World of Pink Floyd was playing continuously in the background. On January 9, 1988, fourteen-year-old Tommy Sullivan, a fan of Ozzy Osbourne, killed his mother in his family-house basement, then killed himself in the neighbor’s snow-covered backyard. Tommy’s father said later all week his son had been singing a rock song “about blood and killing your mother.”
- 11. Elton John’s song I think I’m Going to kill myself: “Give ’em all a surprise, Think I’m gonna kill myself, Cause a little suicide”.
- 12. The Nihilistics’ song Kill Youself: “Kill yourself, kill yourself, It’s about time you tried, Kill yourself”.
- 13. Metallica’s song Fade to black: “I have lost the will to live, Simply nothing more to give, There is nothing more for me, Need the end to set me free”.
- 14. Hanneman’s song The antichrist: “Screams, From a life I live, Torment is what I give, Torture is what I love, The downfall of the heavens above, I am the antichrist, All love is lost, Insanity is what I am, Eternally, my soul will rot, rot, rot”.
- 15. Slipknot’s song Surfacing: “Fuck it all! Fuck this world! Fuck everything that you stand for! Don’t belong! Don’t exist! Don’t give me a shit! Don’t ever judge me!”
- 16. Tupac Shakur’s song Hit ‘Em Up: “I ain’t got no motherfucking friends, That’s why I fucked your bitch, You’re fat motherfucker, Take money, West side, Bad boys killers, Take money.”
- 17. Marilyn Manson’s song Irresponsible Hate Anthem: “I am so all-american, I’ll sell you suicide, I am totalitarian, I’ve got abortions in my eyes, I hate the hater, I’d rape the raper, I am the animal who will not be himself, fuck it”.
- 18. Eminem’s song Kim: “Fuck you asshole, yeah bite me Kim, Kim! Why don’t you like me? You think I’m ugly don’t you, I hate you! I hate you! I swear to God I hate you, Oh my God I love you, How the fuck could you do this to me?”
- 19. Minh Lý, Âm nhạc và thị trường, Kỳ 1. “Trong đời sống nội tại của âm nhạc, những thành tố cơ bản nhất cũng đang bị thị trường hóa từng ngày, đặc biệt là ca khúc. Không phải tất cả mọi ca khúc, nhạc sĩ đều thị trường, nhưng những biểu hiện của sự thoái hoá hay gặp ở khán giả trẻ. Điều đó mới đáng ngại, vì tương lai luôn là của tuổi trẻ, nếu cứ theo cái đà nầy thì rất nguy hại cho hệ thẩm mỹ mới”. Giai Điệu Xanh 03/01/2008.
- 20. Khánh Hưng, Âm nhạc và thị trường, Kỳ 2. “Ăn mặc thật đẹp, hợp thời, hát không cần hay và không cần tố chất ca sĩ là hình ảnh mà khán giả thường thấy ở một vài gương mặt tạm gọi là ca sĩ trẻ hiện nay. Hát những ca khúc yêu đương nhăng nhít, giai điệu “học tập” lẫn nhau lộ liễu,… và cả nghệ danh”. Giai Điệu Xanh 07/01/2008.
- 21. Huỳnh Ngọc Chiến, Nhân “Ngày trở về” của Phạm Duy. “Đĩa CD nhạc Phạm Duy dù chưa thật đạt, nhưng vẫn như một trận mưa rào tưới xuống mãnh đất âm nhạc khô cằn, quá đỗi khô cằn hiện nay. Chưa bao giờ một nền văn hoá luôn tự hào về quá khứ bốn ngàn năm văn hiến của chúng ta lại phải chứng kiến một sự sa sút đến thế về văn hoá, cụ thể là âm nhạc, như thời hiện đại”. Talawas.org, 20/02/2008.
- 22. Đào Hiếu, Về Đâu? “Tôi đứng trong một góc kín đáo của cuộc đời, nhìn lớp trẻ quanh tôi mà run sợ bởi sự thô thiển, vô cảm và ích kỷ của chúng”. Daohieu.com.
© 2009 talawas blog
Bình luận
2 Comments (bài “Ca nhạc Việt Nam thời mở cửa và ảnh hưởng của ca nhạc Mỹ”)
Nhận xét của tác giả là khán giả trẻ ở Việt Nam chê cái gọi là “nhạc sến” nhưng cứ mê mải “nhạc sến” của Tây thì tôi cho là đúng. Nhưng từ “nhạc sến” thì tôi cho là không ổn. Theo tôi hiểu nhạc sến là “nhạc mà tôi cho là không có trình độ, bởi vì tôi cho rằng tôi là người có học thức.” Patty Hearst bị tra tấn bởi nhạc rock thì giống quân đội Mỹ cho bọn khủng bố phải nghe nhạc rap, metal hiện nay. Nhưng cái vấn đề không phải là chất lượng âm nhạc mà là do âm thanh to quá và sự lặp lại của từng bài ca. Quân đội Mỹ cũng sử dụng đến những bài ca thiếu nhi của Barney hay Sesame Street. Nhiều bài ca nêu ở trên có lời ca thuộc về fantasy (những hình ảnh tưởng tượng). Ban AC/DC có bán mấy chục triệu đĩa và chỉ có hai kẻ thích nghe nhạc AC/DC giết người là một tỷ lệ đáng mừng. Trong chế độ Đức của Hitler có nhiều vị lãnh đạo thích nghe nhạc của Richard Wagner. Tôi không trách nhạc của ông Wagner vì hậu quả của chế độ Hitler.
Tôi nghĩ vì ở Việt Nam việc học nhạc không được phổ cập tại các trường phổ thông. Các bạn trẻ bị choáng ngợp bở tivi đài báo về sự hào nhoáng của sân khấu, mà không biết được niềm vui khi được tự mình học chơi một nhạc cụ. Đường phố ồn ào chẳng có chỗ cho các nghệ sĩ hát rong với cây guitar hay vĩ cầm. Bi kịch của người Việt Nam luôn là như thế: có rất ít khoảng tĩnh lặng cho cá nhân. Nhạc Rock hay chứ. Rock có rất nhiều bài sâu lắng. Chẳng nên vì sự xuống cấp nhất thời mà phủ nhận Rock.